Кіріспе

Дүние мен иудаизм арасындағы қарым-қатынасқа қатысты көзқарас Тора Умадда (; , "Тора және білім") – ортодоксал иудаизмдегі дүниетанымы. Бұл көзқарас, әсіресе діни емес білім мен еврей діни білімі арасындағы байланысқа қатысты. Осыдан туындаған ортодоксал иудаизмнің түрі Орталық Ортодоксалдық деп аталады.

Тарих

Тора Умадда Йешива университетімен тығыз байланысты. Йешива университетінде Тора мен зайырлы білімнің үйлесімділігінің негізінде жатқан философияны алғаш Бернард Ревел, кейін оның ізбасарлары Сэмюэл Белкин және Джозеф Соловейчик, ал соңғы уақытта және ресми түрде Норман Ламм әртүрлі жолдармен түсіндірді. Оның тамыры 1886 жылға дейін барып жетеді, бірақ университет 1946 жылы ғана «Тора Умадда» ұранын қабылдады. (2005 жылы Йешива университетінің президенті Ричард Джоэл университет девизіне «Даналықты өмірге енгізу» деген сөз тіркесін қосу науқанын бастады.) Бүгінде Йешива университеті «Тора, гуманитарлық ғылымдар, табиғи және әлеуметтік ғылымдар арасындағы күрделі қарым-қатынастарды зерттейтін» Тора Умадда журналын, сондай-ақ еврей заңнамасы мен этикасы кітапханасындағы (Ktav баспасымен) осыған байланысты тақырыптар бойынша зерттеулерді жариялайды. Бұл тіркес Джонатан Эйбешуцке қатысты, ол «Тора у Мадда» терминін «Яарот Деваш» кітабында кем дегенде он алты рет атаған. Дегенмен, «Madda» сөзін «зайырлы білім» ретінде қолдану соңғы кезде пайда болды. Раввиндер әдебиетінде «зайырлы білім» көбінесе хохма (חכמה) деп аталады. Маймонидтің Халаха жинағының бірінші кітабы, «Мишне Тора», «Мадда» (מדע) деп аталады, бірақ онда бұл термин яһуди дінінің негіздерін білуді білдіреді. «Мен бірінші кітапқа Мұса заңының принциптеріне сәйкес келетін барлық міндеттерді қосамын, оларды адам бәрінен бұрын білуі керек, мысалы, Құдайдың бірлігі және жалған құдайларға табынуға қатысты тыйымдар. Мен бұл кітапты «Сефер ха-Мадда» – Білім кітабы деп атадым». Тора мен Мадда – Вильна Гаонының ілімі, ол «Сефер Кол ха-Тор» кітабында айтқандай, Тора 7 даналықты білмей толық емес.

Тора мен дүниетанымдық білім

Тора Умадданың пікірінше, «иудейлік және яһуди діні, сондай-ақ адамзаттың жалпы алаңдаушылықтары мен ойлары» «қақтығыс емес»; Иудаизм мен мәдениет – «мәні бойынша бір жалғастықтың бөлігі». Сондықтан, яһуди білімі мен әлемдік білім, Тора мен Мадда, «маңызды келісімге» мұқтаж емес; шындығында, Тораны басқа білімдермен үйрену яһуди дінін дамытып, байытады. Раввин Норман Ламм айтқандай:

Синтез

Тора Умадда ғылым мен дінді бөлек қарастырса да, онда "дүниелік даналық" өз маңыздылығын сақтайды, бірақ екі саланың арасындағы синтезді ұстанады. Осы түсінік бойынша, "синтез ғылым, демократия және иудаизм теорияларының логикалық біртүтастығын білдірмейді"; керісінше, синтез идеясы психологиялық және әлеуметтанулық мағынаға ие. Мұнда "адам ғылымға, демократияға және еврей өміріне тән көзқарастарды бойына сіңіріп, түрлі қарым-қатынастар мен жағдайларда тиісті жауап береді". Осы тұжырымдамаға сәйкес, Тора Умадданың іске асуы "әрбір адамда әртүрлі заңды түрде көрініс табуы мүмкін". Ламм өзінің кітабында Тора Умадданың алты жекелеген моделін зерттейді, оның ішінде Маймонид, Самсон Рафаэль Хирш және Авраам Исаак Кук ұсынғандары да бар. Философия бұл өз жақтастарына тудыруы мүмкін қиындықтарды мойындайды және "иудаизм мен секулярлық мәдениет арасындағы қақтығыс иудаизм ішінде жоғары шығармашылыққа алып келетін" аяны ұсынады.

Тораның маңыздылығы

Тора мен зайырлы білім және мәдениетті қабылдағанына қарамастан, Тора Умадда Торалық көзқарас пен Торалық білімді басымдыққа қояды және практикада Халаханы (иудей заңын) қатаң сақтауды талап етеді. Тора Умадда «Тораның басымдығына сөзсіз адалуды және барлық басқа интеллектуалдық салаларды Тораның тұрғысынан түсініп, оның арқылы қарауды» талап етеді. Сондай-ақ, «Тора Умадда яһудилердің негізгі сенімдеріне қатысты ой еркіндігіне қатаң шектеулер қойылған жағдайда ғана мүмкін болады» деп атап көрсетілген. Дегенмен, яһуди заңдарын сақтау тұрғысынан, «Біз яһуди дінінің ешбір негізін өзгерткен жоқпыз, біз сол икаримге (сенім принциптеріне) адалмыз, сол Тораға берік тұрамыз, ата-бабаларымыз ұрпақтан-ұрпаққа қадір тұтқан Тораны оқуға және мицвоттарды сақтауға ұмтыламыз».

Басқа парадигмалар

Тораның тағы бір үлгісі, Умадда, қазіргі православие әдебиетінде аз аталады, Мадданың интеллектуалдық рөлін азайтады. Керісінше, белгілі бір дәрежеде, "әлемдік пәндердің теориялары мен әдістері зияли мақсаттарға емес, [күнделікті] өмірдегі практикалық мақсаттарға жету үшін қолданылуы мүмкін". Рав Соловейчик (Самсон Рафаэль Хирш және Исаак Брюер сияқты) Алланың Адам мен Хауаға берген "жерді толтырып, оны бағындырыңдар" (Төте жола 1:28) деген батасын, Алланың жаратылысын дамытуға және жақсартуға шақыратын оң мицва ретінде түсіндіреді; бұл шығармашылық белсенділіктің мицвасы адам мәдениетінің барлық салаларындағы құдайлық бейнені көрсетеді. Осылайша, әлемдік білім діни яһудиге "жерді толтырып, оны бағындырыңдар" деген библиялық міндетті орындауға, басқаларға деген жауапкершілігін орындауға және адамның әл-ауқатын жақсарту жолдарын арттыру арқылы осы жауапкершіліктің шеңберін кеңейтуге мүмкіндік береді; сондай-ақ, imitatio Dei міндетін орындауға да көмектеседі. Толық ақпаратты төменде қараңыз.

Орталық православие

Орталықшылдық ортодоксия – АҚШ және батыс әлеміндегі қазіргі ортодоксалдық иудаизмнің басым түрі; ол Израильдегі қазіргі ортодоксалдық қозғалысына да әсер етеді.

Сипаттамалары

Орталық православиелік әлемге көзқарас (Хашкафа) "білім беру, шаралылық және Израиль халқының бастылығы" қағидаларымен сипатталады, сондай-ақ белгілі бір деңгейде саясатта да көрініс табады. Ал хареди қауымдастықтарының мүшелері, әдетте, жоғары мектептен кейін зайырлы білім алмайды (тек тұрмысқа шығу үшін қажетті жағдайларда ғана), және көбінесе зайырлы әлеммен қатысуды шектеуге тырысады.

Қанық болу

Орталық православие үшін, шамалаушылық "алдамшылықтың, бей-жайлықтың немесе парасаттылықтың нәтижесі емес, қасиетті принциптің мәселесі. Бұл арифметикалық ортаның ойсыз қолданылуы емес, керісінше, әрбір жағдайды адал, салмақты және зиятты бағалау. Осылайша, шамалаушылық тар көзқарас емес, кең дүниетанымынан туындайды". Бұл шамалаушылық, "тыйым салынған нәрсені емес, рұқсат етілген нәрсені іздеу" принципіне негізделген және үш жолмен көрінеді. Біріншіден, хареди қауымдастығымен бірге, идеология халаханы сақтауды талап етеді; бірақ, қатаң шектеулердің (хумралар) міндетті екенін талап етпейді, олар жеке таңдау мәселесі болып табылады (қазіргі православие иудаизмі бойынша 3.1 және 4.1 бөлімдеріне қараңыз). Екіншіден, хареди қауымдастығымен салыстырғанда, бірақ православие емес қауымдастықтарға қарағанда аз дәрежеде, әйелдер қауымда діни емес салаларда қоғамдық рөлдерді атқара бастайды. Үшіншіден, бұл қозғалыс еврей қауымымен, төменде талқыланғандай, және зайырлы әлеммен байланысқа түседі, харедилердің мұндай байланыстарды барынша шектеу әдісіне қарсы.

Исраил халқының рөлі

Барлық православиелік идеологиялар ахават йисраелге (қалыңдықтарыңа деген сүйіспеншілік) жоғары құндылық береді және барлығы Израиль жерін қасиетті деп санайды, ал онда тұруды мицва деп есептейді. Дегенмен, Орталық православие үшін "Израиль халқы" да маңызды рөл атқарады. Бұл айырмашылық басқа философиялармен салыстырғанда екі жағдайда көрінеді. Біріншіден, православие емес адамдармен байланыс тек "жетістікке жетуге ұмтылыспен" шектелмейді, сондай-ақ көптеген хареди ұйымдары айналысатын институционалдық қарым-қатынастар мен ынтымақтастыққа да жол береді (православие емес адамдардың "Тора мен Халаханы бұзуына қарамастан"). Екіншіден, Орталық православие Израиль мемлекетіне ұлттық және діни маңыздылық береді. Сондықтан Орталық православие мекемелері мен жеке тұлғалары сионистік көзқараста болады, ал осы қауымнан Алия (Израильге көші-қон) деңгейі басқаларына қарағанда жоғары; Израильдің Хесдер Йешиваларында оқу да жиі кездеседі. Осылайша, Орталық православие мен Діни сионизм толықтай бірдей болмаса да, олардың көптеген құндылықтары мен жақтастары ортақ.

Тора им Derech Eretz-пен қарым-қатынасы

Сондай-ақ, Azriel Hildesheimer, Қазіргі православиелік иудаизм және төмендегілерді қараңыз. "Тора им Дерех Эрец" – "Торамен әлемдік байланыс" – ортодоксалды иудаизмнің философиясы, бұл философияны алғаш рет Самсон Рафаэль Хирш шамамен 1840 жылы қалыптастырған. Кейбір жағынан Тора Умадда мен Тора им Дерех Эрец ұқсас. Екеуі де халаханы сақтаумен қатар, діни емес білім алуды бағалайды; сонымен қатар, екеуі де әлемдік байланысқа мән береді. Шындығында, Тора им Дерех Эрец кейде Тора Умадданың (және жалпы қазіргі православиенің) негізінде жатқан бір парадигма ретінде ұсынылады. Дегенмен, екеуі де баса назар аудару тұрғысынан ерекшеленеді. Тора Умадда діни және діни емес екі бөлек сала сақтап, (психологиялық және әлеуметтанулық) синтез идеясын баса көрсе, "Рабби Хирштің күресі теңгерім үшін емес, келісім үшін де, синтез үшін де, әрине, қатарлас билік үшін де емес, билік үшін – жаңа тенденцияларға қатысты құдайлық пәрменнің толық және абсолютті билігі үшін болды" (Исаак Брюер, Хирштің немересі). Тағы бір айырмашылық – Тора Умадда православие емес еврей қауымымен әлеуметтік серіктестікті жоққа шығармайды, ал Рабби Хирш үшін "Аустрит" (Халахикалық талап – православие емес қауымдық институттармен ресми байланыс жасамау) оның қауымының ерекше белгісі және оның жазбаларындағы маңызды тақырып болды. Бұл айырмашылықтар (әсіресе біріншісі) көзге түспесе де, олар өте әртүрлі діни көзқарастар мен ұстанымдарға әкеп соқты. Шындығында, Вашингтон Хайтстегі "Брюерс" қауымының басшысы Шимон Шваб Тора Умаддадан "рухани жағынан тым алыс" деп сипатталған. Екі факторды ескере отырып, кейбіреулер бүгінде Тора Умадданың ізбасарларының "Хирштің ұстанымын ұстанбайтынын", ал Рабби Азриел Хилдесхаймердің ұстанымына көбірек ұқсайтынын айтады.

Хареди дінін ұстану

Тора Умадданы сын тұтатындар, әсіресе хареди иудаизмінде, философия ұсынған Тора мен әлемдік білімнің үйлесімділігі Тораның өзіндік толықтығына күмән келтіреді деп санайды. Олардың пікірінше, Тора Умадда Тораны дұрыс бағаламауға негізделген. Бұдан әрі, олар Тора Умадданың мәселелі екеніне сендіреді, себебі оның синтезі ғылыми көзқарастың яһуди теологиясына "енуіне" жол ашады. Осылайша, Тора Умадда Тораның "таза қасиеттілігін" (тахарат хакодеш) әлсіретеді.

Нео-Православтық

Жоғарыда айтылғандай, Хирштің Франкфурт қауымынан тікелей туындаған Нео-Православие қозғалысының сыншылары, Тора мен Умаданың Тораны тең деп есептеуінің нәтижесінде Тораның мәртебесі төмендеп, раввин Хирштің үйретілімдері бұрмаланады деп мәлімдейді: «Тораға тең келетін нәрсенің бар екендігін айту – ең жоғары дәрежедегі дінсіздік». Бұл екі ұстаным арасындағы айырмашылық, болса да нәзік, айқын түрде әртүрлі діни көзқарастар мен ұстанымдарда көрінеді; жоғарыда айтылғандай, Америка Құрама Штаттарындағы осы қауымның екінші раввині Шимон Шваб «рухани тұрғыдан тым алыс» деп сипатталады. Осы көзқарас бойынша, дүниелік идеялармен және жағдайлармен байланысқа түсуге рұқсат беріледі және оған ынталандыру жасалады, бірақ бұл тек Израиль мемлекетіне пайда келтірген жағдайда ғана. Осы тұрғыда, дүниелік білім, тіпті өзінен-өзі құнды болмаса да, практикалық мақсаттар үшін бағалы деп есептеледі. Мысалы, Тора Умаддадан өзгеше, мұнда әдебиет пен гуманитарлық ғылымдарды оқуға тыйым салынады, ал инженерлік немесе медициналық білімді игеру (және одан кейін Израильде тәжірибе жинау) құнды деп саналады.