Кіріспе
Ешивадағы православиелік яһудилер сөйлейтін ағылшын тілінің социолекті, сонымен қатар Ешива ағылшын тілі, Ешивише Шпрах немесе Ешивише Рид деп те аталады. "Ешивиш" хасид емес хареди яһудилеріне де қатысты болуы мүмкін. Кейде бұл термин, ешивада білім алған және олардың білімі оларға ерекше мәдени әсер еткен, хасид емес хареди яһудилерін білдіреді. Соңғы жағдайда терминнің мағынасы екіұшты (оң және теріс) болуы мүмкін, бұл "академиялық" терминіне ұқсас. Бұл термин "ешива" және "ағылшын тілі" сөздерінің қосылуынан пайда болған сияқты, бірақ ол "ешива" сөзіне "-иш" жұрнағын қосу арқылы да құрылуы мүмкін.
sociolect of English
Yeshivish , also known as Yeshiva English, Yeshivisheh Shprach, or Yeshivisheh Reid, is a sociolect of English spoken by Yeshiva students and other Jews with a strong connection to the Orthodox Yeshiva world. "Yeshivish" may also refer to non Hasidic Haredi Jews. Sometimes it has an extra connotation of non Hasidic Haredi Jews educated in yeshiva and whose education made a noticeable specific cultural impact onto them. In the latter case the term has ambivalent (both positive and negative) connotations comparable to these of the term "academic". The term appears to be a portmanteau word of yeshiva and English, but it may simply be formed from yeshiva + the adjectival suffix ish.
Зерттеу
Ешивиш туралы небары бірнеше ғылыми зерттеу жазылған. Біріншісі – Стивен Рэй Голдфарбтың (Техас университеті, Эль-Пасо, 1979) «Ешива ағылшын тіліндегі лексикалық бірліктердің үлгісі» деген тақырыптағы магистрлік диссертациясы. Бұл еңбекте 250-ге жуық ешивиш сөзі мен тіркесі тізімделіп, олардың мағынасы ашып көрсетілген және мысалдары келтірілген. Екінші, көбірек қамтитын жұмыс – Хаим Вайзердің «Фрумспик: Ешивиштің алғашқы сөздігі». Вайзер (1995) ешивиштің пиджин, креол немесе дербес тіл емес екенін, тіпті жаргон да емес екенін айтады. Баумель (2006) Вайзерді қолдап, ешивиштің ағылшын тілінен негізінен фонемалық құрылымы, лексикалық мағынасы және синтаксисі бойынша ерекшеленетінін атап көрсетеді. Бенор (2012) ешивиште қолданылатын ерекше белгілердің толық тізімін ұсынады. Кац оны «Оттағы сөздер: Идиштің аяқталмаған тарихы» (2004) кітабында «ағылшын тілінің жаңа диалектісі» деп сипаттайды, ол «кейбір американдық және басқа да елдердегі күнделікті өмірде кеңінен қолданылып келе жатқан жергілікті тілге айналуда». Heilman (2006) және басқалар код ауыстыруды ешивиштің бір бөлігі деп есептейді. Алайда, Кей (1991) ешивада Талмудты оқып жатқан ағылшын тілін білетін адамдардың код ауыстыруын қажетсіз деп санайды, оның орнына «идиш ағылшыны» немесе «идиштенген ағылшын» («= Инглиш») терминдерін қолдануды ұсынады.
Ағылшынша
Ешивиштің ағылшын нұсқасы идиш тілінен алынған грамматикалық ережесіздіктерден және идиш, Мишна еврейшесі, еврей Вавилондық арамейшесі, кейде заманауи еврейшеден құралған сөздік қорынан тұрады. Сөйлеуші мәдени жақындықтан немесе тиісті ағылшын терминінің болмауынан осы терминдерді ағылшын тіліндегі баламаларының орнына қолданады.
Идиш тілі
Ешивиштің идиш нұсқасы өзіндік анықтама ретінде сұраныш тудырады, себебі грамматикасы идиш тілінің грамматикасымен толықтай сәйкес келеді. Ешивиштің идиш нұсқасы жаңа құбылыс болуы мүмкін, ол герман тілінен алынған сөздердің азаюымен және арамей мен раввиндік ивриттің көбеюімен сипатталады. Академиялық ортада бейнеленген идиш, көбінесе идиштің діни емес және мәдени түрлеріне назар аударады, бұл YIVO-ның, идишті ғылыми зерттеу нысаны ретінде қалыптастырушысының, діни көзқарасы жоқ яхудилермен құрылуымен байланысты болуы мүмкін. Идиштің "Ешивиш" диалектісі Шығыс және Орталық Еуропадағы ешивада білім алған яхудилер арасында көп ғасырлар бойы қолданылып келді. Дегенмен, Холокост, Екінші дүниежүзілік соғыс және көші-қон салдарынан, діни емес идиштің қолданушыларының саны азайып, Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Антверпен, Иерусалим, Бней Брак, Лондон және басқа да қалалардағы діни идиштің қолданушыларынан әлдеқайда кеміп қалды, нәтижесінде Ешивиш нұсқасы қазіргі заманғы идиш диалектісінің басым бөлігіне айналды.
еврейше
Еврей тілінің ешивистік диалектісі Израильдегі хареди қауымдастықтарында қолданылатын қазіргі еврей тіліндегі кейбір ашкеназдық айтылу ерекшеліктері мен түрлі идиш сөздерінен құралады. Талмуд пен Мишнадан алынған көптеген терминдер қазіргі еврей тілінде де кездеседі, бірақ олардың айтылуы көбінесе қазіргі еврей тілінің нормасына сай келеді, ал ешивистік нұсқасында олар дәстүрлі ашкеназдық айтылумен дыбысталады. Ешивистік еврей тіліндегі кейбір идиш сөздері тек осы диалектке тән емес және жалпы қазіргі еврей тілінде де қолданылады.
Пайдалану үлгілері
Ешивиш – негізінен ерлер сөйлейтін диалект. Әкелер мен ұлдар, әсіресе жасөспірім шағындағы және одан үлкен жастағылар Ешивиш тілінде сөйлей алады, ал аналар мен қыздар көбінесе оның жұмсақ нұсқасын қолданады, ол әдетте Ешивиш фонетикасын сақтайды, бірақ көптеген Талмуд сөздерін қамтымайды. Мұның себебі, Ешивиш лексикасының көп бөлігі Ешивада оқылатын оқу бағдарламасында қолданылатын арнайы терминологиямен байланысты. Осы терминдермен танысу дамиды, сосын олар басқа жағдайларда да қолданылады. Ешивиш тілінің кең таралғандығы, дін тануды үнемі зерттейтін немесе оны насихаттайтын қауымдастыққа мүше болған ортодоксал яһудилер арасында жиі кездеседі. Ортодоксал яһудилер арасында көп қолданылатын сөздердің Ешивиш эквиваленттерімен айтылуы жиі. Мысалы, "рахмет" деген мағынада "shkoyakh" қолдану, бұл еврей тіліндегі יִישַׁר כּוֹחַ "Yishar Koach" сөзінің қысқартылған түрі, сөзбе-сөз "Күшің мықты болсын" деп аударылады және біреудің жақсы жұмыс істегенін көрсету үшін қолданылады, сондай-ақ "Барух Хашем" (кейде B"H деп жазылады, еврей тіліндегі аббревиатуралар үшін қолданылатын тырнақшалармен), яғни "Құдайдың аты (Хашем) қабыл болсын" деген мағынаны білдіреді. Ешивиш диалогында Хашемге қатысты көптеген тіркестер кездесуі мүмкін. Кейбір сарапшылар Ешивиштің ағылшын тіліндегі нұсқасы идиш, иудей-испан немесе иудей-араб тілдері сияқты тарихи еврей гибридтік тілдерінің біріне айналуы мүмкін деп болжайды. Иудей гибридтік тілдері – жергілікті тілдің, еврей, арамей және еврей діни идиомаларының элементтерін біріктіретін диалектілер еді. Идиш орта және жоғарғы неміс тіліне қатысты болғандай, Ешивиш стандартты американдық ағылшын тіліне қатысты болуы мүмкін. Дегенмен, қазіргі яһудилердің және яһуди емес адамдардың интеграциясы олардың сөйлеуін бұрынғыдай стандартты тілден алыстатудан сақтап қалуы мүмкін.
Фоналогия
Ешивиш акценті Шығыс Еуропа мен Нью-Йорк акценттерінің әртүрлі нұсқаларымен ұқсас. Ешивиштің ерекше белгісі – еврей, арамей және идиш тілдерінен алынған көптеген сөздерде жиі кездесетін /x/ фонемасының көптеп қолданылуы. Американ тілінде әдетте шағылысатын немесе айтылмастан қалдырылатын /t/ дыбысы, Ешивиш акцентінде толық айтылуы мүмкін. Сөз соңындағы консонанттар қатаңдауы мүмкін, ал преназальды /æ/ дыбысы көтерілмейді.
Морфология
Қарыз сөздер көбінесе стандартты ағылшын морфологиясын қолданып, көпше түріне келтіріледі. Мысалы, ешива сөзінің көпше түрі ешивас емес, ешива́с болып келеді, ашкенази еврей тілінде ешивоис түрінде қолданылса да (дегенмен, бұл идиш тіліндегі көпше түріне ұқсас). Еврей тіліндегі "us"-қа бітін есімдер "us" сөзін "uyois"-қа ауыстырудың орнына "in" жұрнағымен көпшеленеді, мысалы, шлихус > шлихусин 'тапсырма', машмаус > машмаусин 'мәнді ескерту'. Бұл, әлдебір жағдайда, идиш тіліндегі көпше белгісінен шыққан болуы мүмкін, бірақ арамей тілінен де пайда болған жорамалы. Қарыз етістіктер де стандартты ағылшын үлгілерімен жіктелуі мүмкін. Мысалы, идиш тілінен алынған daven 'дұға ету' сөзі davening немесе davened түрінде қолданылуы мүмкін, мысалы: "Мен қазірдің өзінде ми́нха дұғасын оқыдым." және "Тынық бол, мен дұға етемін."