Кіріспе

Франция Корольдігінің тарихи провинциясы

Артуа графлығы (,) – Франция Корольдігінің тарихи провинциясы, 1384 жылдан 1477/82 жылға дейін Бургундия герцогтарының билігінде болды. Қазіргі Артуа Францияның солтүстігінде, Бельгия шекарасына жақын орналасқан. Оның аумағы шамамен 4000 км² және халқының саны бір миллионға жуық. Оның бас қалалары: Аррас (Атрехт), Кале (Калес), Булонь-сюр-Мер (Бонен), Сент-Омер (), Ленс және Бетюн. Бұл Францияның Па-де-Кале департаментінің құрамына кіреді. Солтүстік Галлияда Атребаттар тайпасы – бельгиялық тайпа, болашақ Артуа аймағында өмір сүрді, олардың есімі (Атребатия) олардың тарихын көрсетеді. 8-ші ғасырдың соңынан бастап Каролингтердің феодалдық графтығы болған Артуа, 898 жылдан бастап Фландрия графлығына қосылды. 1180 жылы ол Францияға 10 жастағы фламанд ақсүйек қызы Изабелла Генеуттің құдайы ретінде келді, ал 1237 жылы Изабелланың немересі Роберт үшін қайтадан жеке графтыққа айналды. Мұрагерлік арқылы Артуа 1384 жылы Фландрия графтарының билігіне қайтадан қарады, бұл жолы Бургундия герцогтары мен олардың мұрагерлері – Испанияның Габсбург патшалары иеленген төмен жатқан елдердің үлкен жиынтығының бір бөлігі болды. 1576 жылы Артуа қысқа мерзімге Голландия көтерілісіне қосылды, Генттің бейбіттендіру одағына қатысты, 1579 жылы Аррас одағының мүшесі болды. Одақтан кейін Артуа және Эно (голланд тілінде: Henegouwen) Испанияның Филипп II-імен жеке келісімге келді. Артуа 1618-1648 жылдардағы Отыз жылдық соғысқа дейін испандық Нидерландының бір бөлігі болды, осы кезде француздар оны басып алды. Аннексия 1659 жылы Пиреней келісімімен мойындалды, содан кейін Артуа француз провинциясына айналды.

Орналасқан жері

Артуа Кале департаментінің ішкі бөлігін қамтиды, оның батыс бөлігі бұрынғы Булонны құрайды. Артуа шамамен Аррас, Бетюн, Сент-Омер және Ленс округтеріне, сондай-ақ Монтрейль округінің шығыс бөлігіне сәйкес келеді. Ол көршілес Норд департаменті мен Орталық Бельгия арқылы шығысқа қарай созылатын көмір кенінің батыс жағын алып жатыр.

Тарих

Юлий Цезарь заманында Артуа атребаттардың жері болды, ол белгиялықтар деп атаған тайпалардың бірі. Олардың астанасы Неметоценна (кейін Неметакум немесе Неметакон деп те аталды, барлығы кельт сөзі неметон, яғни «қасиетті орын» дегеннен шыққан деп есептеледі), қазір Аррас қаласы, ол аймақтың ескі атынан кейінгі атын алған болуы мүмкін. Рим империясы тұсында бұл аймақ Рим провинциясы Бельгия құрамындағы цивитасқа айналды. Рим билігі әлсіреген сайын, цивитас христиандық Аррас диоцезінің бастапқы негізі ретінде сақталды. Франктар тұсында аймақ Батыс Франциядағы Каролингтер билігіне (comitatus) қарады. Артуа графтары Одалрик пен Экфрид билік етті; олардың жерлері 898 жылдан бастап граф Балдуин II Фландрия графтығына қосылды, оның ұлы және мұрагері граф Арнульф I аяқтады. 1180 жылы Фландрия графтығын бөлісу арқылы Артуаның жаңа аумақтық княздығы құрылды, Фламанд графы Эльзас Филипптің Франция королі Филипп II-ге үйленген кезде оның немересі Изабеллаға берген құдайы ретінде берілді. 1190 жылы Изабелла қайтыс болғаннан кейін, француз тәжі оны қайтарып алған феод деп мәлімдеді, бірақ Фландрия оған қарсы күшті қарсылық көрсетті. Анасы Изабелладан Артуа графтығының атағын мұра еткен француз мұрагер принці Людовик VIII Арыстан 1214 жылы Бувин шайқасында фламанд жерлерінде жорық жасап, граф Ферранды тұтқынға алды, осылайша француз Капе үйіне графтықты алды, бұл 1226 жылы Мелун шартында расталды. 1237 жылы король Людовик VIII Артуа графтығын кіші ұлы Робертке беріп, ол Капетия әулетінің тармағы Артуа әулетінің негізін қалады. 1302 жылы Алтын шұңқырлар шайқасында оның мұрагері граф Роберт II қайтыс болғаннан кейін, Роберттің қызы, графша Маго және оның жүрегі Роберт III арасында мұрагерлік дау туды, ол әкесі Филипптің құқығын қорғады, ол 1298 жылы Фурнес шайқасынан кейін қайтыс болды. Дау Магоның пайдасына шешілді. 1329 жылы қайтыс болғаннан кейін Артуа Анскарид графы Оттон IV Бургундияның қызы, графша Жанна II-ге өтті. 1315 жылы Жанна II Бургундия графтығын (Франш-Конте) мұра етті, ал 1330 жылы қайтыс болғанда, ол Артуа мен Франш-Контені үлкен қызы Жанна III-ге мұра етті. Жанна III, Артуа және Бургундия графинесі, 1330 жылы Бургундияның Одо IV-ке үйленіп, Бургундия герцогтік үйімен, корольдік Капетиялардың тармағымен династиялық одақ құрды. 1350 жылға дейін Артуа, Франш-Конте және Бургундия герцогтығының барлық жерлері олардың немересі Филипп I Бургундияға мұрагерлікке өтті. Алайда, 1361 жылы Филипп қайтыс болғаннан кейін, Артуа Жаннаның екінші қызы Маргаретқа, ал ол қайтыс болғаннан кейін тағы бір рет Фландрияға қайта оралды, оны 1382 жылы оның ұлы граф Людовик II басқарды. 1384 жылы барлық Фландрия, Артуа және Франш-Конте ақыры Бургундия герцогтығының кең, күрделі аумағының бөлігі болды, өйткені Людовиктің қызы және мұрагері Маргарет III 1369 жылы герцог Филипп Батылға үйленді. Артуа содан кейін Бургундия Валуа Бургундия әулетінен шыққан Филипптің ұрпақтарымен басқарылды, 1477 жылғы 5 қаңтарда Нанси шайқасында герцог Карл Батыл қайтыс болғанға дейін Бургундия әулеті жойылды. Франция королі Людовик XI-ге қарастырылған графтық алдымен сенашальдық ретінде құрылды. Дегенмен, Бургундия аумақтарына император Фридрих III-тің ұлы және Карлдың қызы Марияның күйеуі Габсбургтың эрцгерцогы Максимилиан I де талап қойды. Максимилиан мен Людовик әскерлері 1479 жылы Гвинегейт шайқасында кездесті. Габсбургтер жеңіске жетті; алайда, Мария 1482 жылы қайтыс болды және Максимилиан Фландрияны ғана сақтап қалды, ал Артуа мен Франш-Конте 1482 жылы Аррас шарты бойынша француз патшасына ресми түрде берілді. Людовиктің мұрагері Франция королі Карл VIII 1493 жылы Сенли шарты бойынша екі аумақты да Максимилианға, қазіргі Киелі Рим императорына берді. Кейін Киелі Рим империясының мемлекеті, Артуа 1512 жылдан бастап Габсбург Нидерландысының Он жеті провинциясының бірі ретінде Бургундия шеңберіне қарады және 1556 жылдан бастап Габсбург Испаниясының қолында болды. 1579 жылы Артуа, Эно және Валония Фландриясымен бірге испан Габсбургтеріне адал Аррас одағына қол қойды, ал испан Нидерландысының жеті солтүстік провинциясы жауап ретінде Нидерланд Республикасының алға басушысы Утрехт одағын құрды. Артуаны 1640 жылы Франко-Испания соғысы барысында Франция королі Людовик XIII әскерлері жаулап алды және 1659 жылғы Пиреней шарты бойынша француз билігіне қайта оралды. Артуа графының атағы 1824 жылы патша болғанға дейін король Людовик XV-тің немересі Карл Филипп үшін (1757-1836) бір рет қолданылды.