Кіріспе

Жаратылыс Топан суы: Киелі кітаптағы деректер және оның ғылыми маңызы – 1961 жылы жас Жерді жаратушылар Джон К. Уиткомб пен Генри М. Моррис жазған кітап. Рональд Намберстің сөзіне сәйкес, бұл кітап жас Жерді жаратушылықты "фундаменталистік догмаға" жеткізді.

Өмірбаян

XIX ғасырдың соңына қарай геологтар, физиктер және биологтар Жердің жасы 20 миллион жылдан асып түсетініне келісті. Радиометриялық талдау қолданылғанға дейін, 1900 жылға дейінгі ғылыми есептеулер 20 миллионнан 3 миллиард жылға дейін ауқымда болды. Көптеген христиандар "Киелі кітап Жердің ежелгі екендігіне және Едемге дейінгі өмірге мүмкіндік береді деп оңай мойындады". Өте сирек жағдайларды қоспағанда, олар жаңа геологиялық теорияларды күн-дәуір креационизмі арқылы қабылдады, яғни Жаратылыс кітабындағы алты күн ұзақ дәуірлерді білдіреді деген сенім, немесе бастапқы жаратылысты кейінірек Едемдегі жаратылыстан бөліп қарастырды – осылайша "аралық теория" деп аталды. ХХ ғасырдың басында "су тасқыны геологиясының" негізгі жақтаушысы Джордж МакКреди Прайс болды, бірақ ол евангелистер арасында салыстырмалы түрде аз әсерге ие болды, себебі ол жетінші күндік адвентист болды, ал көптеген консервативті протестанттар осы шіркеуге күдікпен қарады.

Шығу тегі

1950 жылдары көптеген евангелистік ғалымдар су тасқыны геологиясын мойындамады, ал осы теорияны қабылдағандар Америка ғылыми қауымдастығы (1941 жылы құрылған) ішінде шеттетіле бастады. Бұл евангелистік ұйым қатаң жаратылыс теориясынан прогрессивті жаратылыс теориясына және теистік эволюцияға қарай бірте-бірте өзгеретін. 1954 жылы евангелистік жақтаушы және АСА-мен тығыз байланысты теолог Бернард Рамм «Ғылым мен Киелі кітапқа христиандық көзқарас» атты еңбегін жариялады, онда «Киелі кітаптың шабыты ғылыми деректердің сенімді көзі екенін білдіреді» деген пікір жоққа шығарылды. Рамм су тасқыны геологиясын да, аралық теорияны да сынады, ал АСА мүшесі Раммның христиан биологтарының көпшілігіне эволюцияны қабылдауға мүмкіндік бергенін айтты. Раммның кітабы жас Киелі кітап оқытушысы және семинарист Джон К. Уиткомбты оның «абсурдтылықтарын» сынға алуға итермеледі. Уиткомб бұрын Принстон университетінде геология мен палеонтологияны оқыған, бірақ 1950 жылдары Грейс теологиялық семинариясында Киелі кітапты оқытуға кірісті. 1953 жылы АСА жиналысында Уиткомб Генри М. Моррис – Миннесота университетінен докторлық дәрежесін алған гидравликалық инженердің «Жақындағы жаратылыс және жалпыға ортақ су тасқыны туралы Киелі кітаптағы дәлелдер» атты баяндамасынан әсерленді. Раммның кітабы жарық көргеннен кейін Уиткомб өзінің Th.D. диссертациясын су тасқыны геологиясын қорғауға арнауға шешім қабылдады. Жобасының басынан бастап, Fuller Theological Seminary президенті болып тағайындалған Эдвард Джон Карнелл сияқты ықпалды евангелистер тарапынан сыналып, Уиткомб 1957 жылы диссертациясын аяқтады және оны жариялау үшін жинақтады. Өзінің ғылыми біліміне күмәндана отырып, Уиткомб ғылымда докторлық дәрежесі бар серіктес іздеді. Жаратылыс кітабына сенетін геологтарды таба алмады, тіпті евангелистік мектептердегі оқытушылар да су тасқыны геологиясына көңілсіздік білдірді. Соңында Генри Моррис Уиткомбпен кітаптың ғылыми бөлімдерін жазуға келісті. Вирджиния Техникалық институтында үлкен азаматтық инженерия бағдарламасының басшысы болып тағайындалған Морис, ауыр оқыту және әкімшілік міндеттеріне қарамастан, кітаптың өз бөлімінде тұрақты түрде алға жылжыды, соңында Уиткомбтан екі есе көп материал қосты. Қолжазба аяқталуға жақындаған кезде, бастапқы қызығушылық білдірген Moody Press енді тартынды. Ұсынылған кітап алты нақты күн жаратылғанын қатаң түрде талап ететін ұзақ жұмыс болды және Moody-дің сайлау округінің бір бөлігінен сынға ұшырауы анық болды. Уиткомб пен Моррис оның орнына кішірек Presbyterian and Reformed Publishing Company-мен жариялады, оның иесі Чарльз Х. Крейг ұзақ уақыттан бері апатшылдықты қолдайтын қолжазбаны алуды қалаған.

Мазмұны

"Киелі кітап – Құдайдың қатесіз сөзі" деп мәлімдеме жасағаннан кейін, Уиткомбтың бөлімінде жаһандық су тасқынының Киелі кітаптағы дәлелдері келтіріледі, сондай-ақ Киелі кітаптағы оқиғамен қатысты геологиялық емес қиындықтарды жоққа шығаруға тырысады. Уиткомб ерекше назарды Бернард Раммның жергілікті су тасқыны теориясына аударады, оның индекстегі сілтемелері басқаларға қарағанда едәуір көп. Уиткомб еңбегінің соңында геологиялық теориялардың 19 ғасырдың басынан бері су тасқыны туралы христиандық көзқарастарға қалай әсер еткенін қарастырып, "бір маңызды сабақ" айтады: су тасқыны туралы Киелі кітаптағы ілім "біртекті теориялармен" үйлесе алмайды. Моррис геологияға арналған бөлімін Киелі кітапқа сенетін христиандардың "қиын жағдайға" тап болғаны туралы ашық мәлімдемемен бастайды, себебі қазіргі геологтар жаратылыс және су тасқыны туралы Киелі кітаптағы мәліметке қарсы "бір ауыздан" шешім шығарады. Дегенмен, Моррис сенушілерге "Киелі жазбалардың толық құдайлық шабыттанғандығының дәлелдері кез келген ғылыми фактінің дәлелдерінен әлдеқайда салмақты" екеніне сендіреді. Моррис "фоссилдері бар қабаттар негізінен су тасқыны кезінде қалыптасқан, ал олардың тізбегі эволюцияға емес, гидродинамикалық іріктеуге, экологиялық орталарға және әртүрлі жаратылыстардың әртүрлі жылдамдықпен қозғалу қабілеті мен күшіне байланысты" деп мәлімдейді. Сондай-ақ, ол "жас" тау жыныстарының "ескі" тау жыныстарына тірелуі деп есептелетін "жарықтар" теориясын жоққа шығарады. Моррис қалыпты геологиялық теориялардың ғылыми деректерге емес, керісінше "моральдық және эмоционалдық шешімге" негізделгенін айтады, онда эволюционистер "өздерінің Жаратушысына жеке жауапкершіліктен және жеке құтқарылудың қажетті және жеткілікті жолы ретінде "Тор жолынан" құтылу үшін зихи ақталу іздейді". Соңында, кітаптағы ең ұзын тарауда Моррис "Киелі кітаптағы геология мәселелеріне" тоқталады, оларға көміртегі-14 өлшемдері сияқты кеңінен қолданылатын мерзімдеу әдістері, сондай-ақ жердің ұзақ жасын көрсететін коралл рифтері, тас ағаштар және жылдық қабаттар сияқты геологиялық құрылымдар кіреді.

Қабылдау

Бірнеше ондаған христиандық журналдар кітапты қарап шығып, Топан су туралы жазба орындарының қорғалуын мақтады, бірақ Уиткомб пен Морристі қабылдау күннің жасы мен саңылау теориясын қабылдамауды білдіретінін көбісі түсінген сияқты емес. Christianity Today, сол кезеңдегі ең маңызды евангелистік журнал, кітапта көтерілген мәселелерді қарастырмай, авторларды екінші реттік көздерді пайдаланғаны және аргументтерді контекстінен алып тастағаны үшін сынға алды. Американдық ғылыми қауымдастық екі жауыз пікір жариялады, ал 1969 жылы ASA Journal Амстердамның еркін университетінің голланд реформатор геологы Дж. Р. ван дер Флирттің өте сын пікірін жариялады, ол Уиткомб пен Морристі "жалған ғылыми" болжамшылар деп атады. "Оқырман назарынан қашып кетпеуі үшін" журнал евангелистік геологтардың ван де Флирттің осы тәсілін мақтайтын батыл тізімдерін жариялады. Түпнұсқалық шеңберлерден тыс жерде «Жаратылыс Топаны» кітабы «танымның бір толқынын» ғана тудырды. Оның шығарылымын Book Review Digest журналы қамтыған кәсіби геология журналдары мен мерзімді басылымдар байқамады. Хьюстон геологиялық қоғамының алдында сөйлеген сөзінде Моррис президенттің сөзінен танылды, бірақ оның еңбегі мақтауға лайық болмады. Баяндамасының соңында ол сұрақтар қоюға шақырды, бірақ жауап болмады; бір мүше тыңдаушылардың «сөйлеуге шамасы келмегендей таңғалғанын» айтты. Ғалымдар әдетте бұл кітапты зерттеу құжаты ретінде емес, діни ақталу деп санайды. Баптист университетімен байланысты Байлор университетінің геология бөлімі жердің белгілі жасын «4,51–4,55 миллиард жыл, 1% немесе одан да жақсы сенімділікпен» деп сипаттап, әдістемеде қажетті негізгі ингредиентті анықтады: «Ғылыми гипотезаның ерекшелігі – оны қайталанатын байқаулар арқылы тексеруге немесе жоққа шығаруға болады. Тексеруге келмейтін идея ғылыми гипотеза емес. Ғылыми гипотезалар деректерге сәйкес әзірленеді; деректер гипотезаларды қолдау үшін немесе оларға сәйкес жиналмайды». Джоэл Кракрафт, «Систематика, салыстырмалы биология және креационизмге қарсы іс» (Лори Р. Годфри, ғалымдар креационизмге қарсы, Нью-Йорк: Нортон, 1983) Уиткомб пен Морристің кемеден жануарлардың тез таралуы туралы теориясына шабуыл жасады: «Соңғы онжылдықта биогеографтар организмдердің – өсімдіктер мен жануарлардың – филогенетикалық қатынастары олардың таралуына қатысты тексерілгенде, көптеген өте сәйкес, кездейсоқ емес үлгілер пайда болатынын түсінді». Ұлттық ғылым білім беру орталығы және басқа сыншылар «Жаратылыс Топаны» кітабы ғылыми дереккөздерді дұрыс келтірмейтінін және мән-жайды ескермейтінін көрсетті. Мысалы, бірде «көптеген миллион жыл бұрын жоғалған теңіз» деген сөз «көптеген жылдар бұрын жоғалған теңіз» деп келтірілді. Солум «Уиткомб пен Моррис алға жылжыту қателіктерімен байланысты тау жыныстарының табиғаты туралы қате айтады. Олардың фоссилдер туралы пікірлері жас Жер креационистінің тастардың бір-біріне қатысты қандай уақытқа ие екендігі және геологиялық бағананың қалай құрылғаны туралы түсініксіздігіне негізделген» деді және ғылым термині өткен оқиғалар туралы жасалған байқауларға емес, тек «қазіргі және қайталанатын құбылыстарға» ғана сілтеме жасай алады деп мәлімдеді. Өздерінің еңбегін қорғап, Уиткомб пен Моррис қазіргі геологиялық ғылымның негізін қалаушылар өздері сияқты мамандар емес екенін атап өтті: Чарльз Лайелл (заңгер), Уильям Смит (геодег), Джеймс Хаттон (дәрігер және джентльмен фермер), Джон Плейфейр (математик), сондай-ақ бірқатар дін қызметкерлері.

Мәдени маңызы

Ғылым тарихшысы Майкл Д. Гордин «Жаратылыс тоқынысын» «соғыстан кейінгі Американың табиғат әлемі туралы ең мәдени маңызды еңбектерінің бірі» деп атады. Оны жүздеген мың адам оқыды, өз зерттеу институттарын құрды және ол әлі күнге дейін барлық басты ағымдағы биологтар мен геологтар тарапынан толығымен қабылдамайды. «Жаратылыс тоқынысы» «фундаменталистік әлемде бестселлерге айналып, евангелистік пікірлерді қарама-қарсылыққа түсірді». 25 жыл ішінде «Жаратылыс тоқынысы» 29 рет басылып, 200 мыңнан астам данасы сатылды. Ескі Жерді жаратушылық кітабы, жас Жердің геологиялық теорияларын жоққа шығару үшін жазылған, ХХ ғасырдың соңындағы су тасқыны геологиясына қызығушылықтың қайта жандануын «таңғажайып және қызық» деп сипаттады, әсіресе «Жер мен ғаламның ескіргендігіне қатысты геологиялық және астрономиялық дәлелдердің артуына қарамастан». Тағы да, сыншы Артур МакКалланың сөздерімен айтқанда, жас Жерді жаратушылыққа сенімнің өсуі қазіргі фундаменталистердің бұрынғы ұрпақтардан гөрі білімсіз болуына байланысты емес, бірақ жас Жерді жаратушылық «Раммның және ертеректегі фундаменталистердің Ескі Жерді жаратушылығына қарағанда, қатесіз Киелі кітапты қарапайым түсінуді жақсырақ қорғады». Сансыз Киелі кітапқа сенушілер Уиткомб пен Морриске олардың жүйесінің Киелі кітап сөздерін бұрып, жаңғырту қажеттігін біржола жойғаны үшін ризашылықпен жауап берді, оларды қазіргі ғылымның тұжырымдарымен сәйкестіру үшін. Басылым екі автордың өмірін де өзгертті. Моррис әсіресе лекция оқуға шақыруларға толы болды, ал оның танымал болуы Вирджиния Технологиялық институты үшін ұятқа айналды. 1963 жылы Моррис Creation Research Society-дің, ал 1970 жылы Creation Research Institute-тің негізін қалаушы болды. Ол жас Жерді жаратушылыққа арналған көптеген кітаптар жазды. ХХ ғасырдың соңында «Жаратылыс тоқынысынан» туған жас Жерді жаратушылық христиандық радиода үнемі көрсетіліп, үй оқу қозғалысының маңызды бөлігіне айналды. Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында бес жылда бір рет өткізілетін Креационизм жөніндегі халықаралық конференция «маңызды ғылыми және математикалық білімді» қамтитын мақалалар жасайды және қозғалыс геология саласындағы докторлық диссертациясы бар жас ғалымдарды тартады. Кен Хам, бәлкім, ХХІ ғасырдың басындағы ең танымал жас Жерді жаратушы, Answers in Genesis-тің және Цинциннати маңындағы Жаратылыс мұражайының негізін қалаушы, Морристі «менің сенім батырымның бірі» деп атады. «Ол – Құдайдың қазіргі заманғы жаратушылық қозғалысының әкесі ретінде көтерген адамы. Танымал «Жаратылыс тоқынысы» кітабы – Құдайдың бүкіл әлемдегі қазіргі заманғы жаратушылық қозғалысын бастау үшін қолданған кітабы».