Жаратылыстың құдайлық күшпен пайда болуы туралы сенімдер

Жаратылыстану – құдайлық күштермен әлемнің, өмірдің пайда болуына сенім. Эволюцияға қарсылық, жас және ескі Жер жаратылыстануы туралы біліңіз.

31 мин оқу

100%

Дереккөз: Creationism — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Табиғаттың табиғаттан тыс әрекеттер арқылы пайда болғанына сену, испан әдебиетіндегі қозғалыс.

Belief that nature originated through supernatural acts

the movement in Spanish literature

Creationism is the religious belief that nature, and aspects such as the universe, Earth, life, and humans, originated with supernatural acts of divine creation. In its broadest sense, creationism includes a continuum of religious views, which vary in their acceptance or rejection of scientific explanations such as evolution that describe the origin and development of natural phenomena. The term creationism most often refers to belief in special creation: the claim that the universe and lifeforms were created as they exist today by divine action, and that the only true explanations are those which are compatible with a Christian fundamentalist literal interpretation of the creation myth found in the Bible's Genesis creation narrative. Since the 1970s, the most common form of this has been Young Earth creationism which posits special creation of the universe and lifeforms within the last 10,000 years on the basis of flood geology, and promotes pseudoscientific creation science. From the 18th century onward, Old Earth creationism accepted geological time harmonized with Genesis through gap or day age theory, while supporting anti evolution. Modern old Earth creationists support progressive creationism and continue to reject evolutionary explanations. Following political controversy, creation science was reformulated as intelligent design and neo creationism. Mainline Protestants and the Catholic Church reconcile modern science with their faith in Creation through forms of theistic evolution which hold that God purposefully created through the laws of nature, and accept evolution. Some groups call their belief evolutionary creationism. Less prominently, there are also members of the Islamic and Hindu faiths who are creationists. Use of the term "creationist" in this context dates back to Charles Darwin's unpublished 1842 sketch draft for what became On the Origin of Species, and he used the term later in letters to colleagues. In 1873, Asa Gray published an article in The Nation saying a "special creationist" who held that species "were supernaturally originated just as they are, by the very terms of his doctrine places them out of the reach of scientific explanation."

Креационизм – табиғаттың, сондай-ақ ғалам, Жер, тіршілік және адамдар сияқты құбылыстардың, Құдайдың табиғаттан тыс жасау актілері арқылы пайда болды деген діни сенім. Ең кең мағынасында креационизмге түрлі діни көзқарастар кіреді, олар эволюция сияқты табиғи құбылыстардың пайда болуын және дамуын сипаттайтын ғылыми түсіндірмелерді қабылдау немесе олардан бас тарту тұрғысынан өзгешеленеді. Креационизм термині көбінесе ерекше жасалуға сенумен байланысты: ғалам мен тіршілік нысандары қазіргі күйінде Құдайдың тікелей әрекетімен жаратылған және жалғыз нағыз түсіндірмелер – Киелі кітаптың Жаратылыс кітабындағы жаратылыс мифіне христиан фундаментализмінің әдеби түсіндірмесімен сәйкес келуі керек. 1970 жылдардан бері, осы сенімнің ең көп таралған түрі – Жас Жер креационизмі, ол соңғы 10 000 жыл ішінде ғалам мен тіршілік нысандарының су тасқыны геологиясы негізінде ерекше жасалуын және жалған ғылыми жаратылыс ғылымын насихаттайды. 18 ғасырдан бастап, Ескі Жер креационизмі геологиялық уақытты Жаратылыспен үйлестіріп, олқылық немесе күндік дәуір теориясы арқылы қабылдады, сонымен қатар эволюцияға қарсы тұрды. Қазіргі заманғы Ескі Жер креационистері прогрессивті креационизмді қолдайды және эволюциялық түсіндірмелерді қабылдамайды. Саяси даулардан кейін жаратылыс ғылымы «ақылды жобалау» және «нео-құрылыстану» ретінде қайта құрылды. Басты протестанттар мен католик шіркеуі қазіргі ғылымды жаратылысқа деген сенімдерімен үйлестіреді, теистік эволюцияның түрлері арқылы, ол Құдайдың табиғат заңдары арқылы мақсатты түрде жаратқандығын және эволюцияны қабылдайды. Кейбір топтар өз сенімдерін эволюциялық креационизм деп атайды. Ислам және индуизм діндерінің өкілдері де креационистер болып табылады. «Креационист» терминінің осы контекстте қолданылуы Чарльз Дарвиннің 1842 жылғы «Түрлердің пайда болуы» еңбегінің жазылмаған сызбасына дейін жетеді, ол бұл терминді әрі қарай әріптестеріне жолданған хаттарында қолданды. 1873 жылы Аса Грей «The Nation» журналында «ерекше креационист» туралы мақала жариялады, ол түрлердің «табиғаттан тыс пайда болғанын, олардың барлығын өз доктринасының талаптарымен ғылыми түсіндіруден шығаруға болады» деген пікірді ұстанады.

Киелі кітапқа негізделген

Көптеген жаратылысшылардың сенімдерінің негізі – «Жаратылыс» кітабының сөзбе-сөз немесе дерлік сөзбе-сөз түсіндірілуі. «Жаратылыс» кітабындағы жаратылыс туралы баяндар (Жаратылыс 1–2) Құдайдың алты күн ішінде әлемді жаратуын және алғашқы адам мен әйелді (Адам мен Хауаны) Еден бағына орналастыруын сипаттайды. Осы оқиға жаратылысшыл космологиясы мен биологиясының негізі болып табылады. «Жаратылыс» кітабындағы топан су туралы баян (Жаратылыс 6–9) Құдайдың үлкен топан су арқылы әлемді және барлық тіршілікті жойғанын, Нұхтың кемесі арқылы әр түрдің өкілдерін сақтап қалғанын айтады. Бұл жаратылысшыл геологияның, жақсырақ танымал болған топан су геологиясының негізін құрайды. Соңғы онжылдықтарда жаратылысшылдықты Киелі кітаптан ажыратып, оны ғылым ретінде бейнелеуге тырысулар жасалды; оларға жаратылыс ғылымы және интеллектуалды дизайн кіреді.

Түрлері

Жаратылыс-эволюция дауларының қарапайым екіұштылықтан тұратын қате түсінікке қарсы тұру үшін, онда "жаратылысшылар" "эволюционистерге" қарсы қойылды, Ұлттық ғылым білім беру орталығының Эужени Скотт діни көзқарастардың үздіксіздік диаграммасын және сипаттамасын жасады. Бұл үздіксіздік, экстремалды сөздік түріндегі Библиялық жаратылысшылықтан бастап материалистік эволюцияға дейін, негізгі тақырыптар бойынша топтастырылған. Бұл ақпарат 1999 жылы NCSE баяндамаларында жарияланды. Жаратылысшылардың таксономиясының басқа нұсқалары да жасалды және әртүрлі топтар арасында салыстырулар жүргізілді. 2009 жылы Скотт осы мәселелерді ескере отырып, түзетілген үздіксіздік ұсынды, онда интеллектуалды дизайн жаратылысшылығы басқа түрлермен байланысты екенін, әр түрлі сенімдер мен ұстанымдардың жиынтығы екенін атап өтті. Түзетілген диаграммада Жердің жасына қатысты ұстанымдарға және эволюцияға қарсы ерекше жаратылыстың рөліне қатысты спектр көрсетілген. Бұл "Эволюция және жаратылысшылық: кіріспе" кітабында жарияланды, ал NCSE веб-сайты кітаптағы нұсқаға сәйкес қайта жазылды. Кейбір жаратылысшылар жаратылыстың негізгі нұсқасын "уақыт аралығындағы" биологиялық өмірдің "алғашқы жаратылысы" туралы ұсыныс жасап кеңейтеді. Бұл 2 Петір 3:3-6 аяттарында айтылған "сол кездегі әлем" деп есептеледі. 10 000 жылдан астам уақыт бұрын табылған қазбалар мен археологиялық қирандар көбінесе осы "сол кездегі әлемге" жатқызылады, бұл Люцифердің бүлігімен де байланысты болуы мүмкін.

Күндік-жаздық креационизм

Күн дәуірі креационизмі, Ескі Жер креационизмінің бір түрі, Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы айтылған оқиғалардың метафоралық түсіндірілуі. Оған сенеді, яғни Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы баяндалған алты күн қалыпты 24 сағаттық күн емес, мыңдағаннан миллиардтарға дейін созылатын ұзақ кезеңдерді білдіреді. Осылайша, Жаратылыс кітабындағы оқиғалар Жердің жасымен үйлестіріледі. Күн дәуірі теориясын қолдайтындарды эволюция бойынша ғылыми консенсусты қабылдайтын теистік эволюционистер мен оны қабылдамайтын прогрессивті креационистердің арасында кездестіруге болады. Бұл теориялар еврейше "йом" сөзінің 24 сағаттық күнді ғана емес, басталуы мен аяқталуы бар белгілі бір уақыт аралығын да білдіретініне негізделген. Күн дәуірі теориясы Жаратылыс кітабындағы жаратылыс оқиғасын және қазіргі заманғы ғылымды үйлестіруге тырысады, яғни жаратылыс "күндері" қарапайым 24 сағаттық күн емес, шын мәнінде ұзақ уақытқа созылған (күн дәуірі атағандай, "күндер" әрқайсысы бір дәуірге созылған). Осы көзқарас бойынша, жаратылыс "күндерінің" реті мен ұзақтығы Жер мен ғаламның жасы туралы ғылыми пікірлермен сәйкес келуі мүмкін.

Прогрессивті креационизм

Прогрессивті креационизм – Құдайдың жүздеген миллион жылдар бойы жаңа тіршілік нысандарын біртіндеп жаратқандығы туралы діни сенім. Ескі Жер креационизмінің бір түрі ретінде, ол Жердің жасына қатысты геологиялық және космологиялық қалыпты есептеулерді, сондай-ақ өз жағдайын құру үшін микроэволюция сияқты биологияның кейбір принциптерін және археологияны қабылдайды. Осы көзқарас бойынша, жаратылыс миллиондаған жылдарға созылған кезеңдерде өсімдіктер мен жануарлардың барлық "түрлері" бірден пайда болатын жылдам серпілістер арқылы жүзеге асты. Бұл серпілістерден кейін жаңа келгендерге бейімделу үшін тыныштық немесе тепе-теңдік кезеңдері келеді. Бұл серпілістер – Құдайдың құдайлық араласу арқылы жаңа организмдерді жаратуының мысалдары. Археологиялық деректерге сәйкес, прогрессивті креационизм "түрлер ата-бабаларының бірте-бірте өзгеруі арқылы біртіндеп пайда болмайды, керісінше, бірден және "толыққанды" күйде пайда болады" деген тұжырымды ұстанады. Бұл көзқарас макроэволюцияны биологиялық тұрғыдан негіссіз деп санайды және оның палеонтологиялық деректермен дәлелденбегенін, сондай-ақ соңғы ортақ атадан барлық түрлердің шығуы туралы ұғымды да қабылдамайды. Осылайша, макроэволюцияның дәлелдері жалған деп есептеледі, бірақ микроэволюция – Жаратушының генетикалық құрамына ортаға бейімделу және тірі қалу үшін енгізген генетикалық параметр ретінде қабылданады. Көбінесе, оны жақтаушылар түбегейлі креационизм мен эволюция арасындағы орталық позиция деп қарастырады. Хью Росс құрған Reasons To Believe сияқты ұйымдар осы креационизм түрін насихаттайды. Прогрессивті креационизмді Жаратылыс туралы айғақтарға герменевтикалық тәсілдермен, мысалы, күндіздік креационизм немесе кадрлық/метафоралық/поэтикалық көзқарастармен бірге ұстауға болады.

Жаратылыс ғылымы

Жаратылыс ғылымы, не бастапқыда ғылыми креационизм, 1960 жылдары пайда болған жалған ғылым. Оның жақтастарының мақсаты – жас Жер креационизмінің сенімдерін мектептегі ғылым сабақтарында эволюция тақырыбына қарсы қою арқылы оқыту. Жаратылыс ғылымының дәлелдерінің негізгі ерекшеліктері: мыңдаған жылдарға созылған ғаламды сипаттайтын креационисттік космологиялар, радиогалостар туралы техникалық пікірлер арқылы радиометрлік жас анықтауды сынау, қазба қалдықтарын Жаратылыс кітабындағы су тасқыны туралы айтылған оқиғаның куәлігі ретінде түсіндіру (су тасқыны геологиясына қараңыз), және қазіргі кездегі түрлердің алуандығын алдын ала жоспарланған генетикалық өзгергіштік нәтижесінде, сондай-ақ Құдайдың «жасалған түрлеріне» немесе «бараминдерге» енгізген мінсіз геномдардың мутацияларға байланысты тез бұзылуымен байланысты түсіндіру.

Жаңа креационизм

Неокреационизм – көпшілік, саясаткерлер, педагогтар және ғылыми қауымдастық тарапынан жақсы қабылдануы мүмкін терминдермен креационизмді қайта баяндауға бағытталған, жалған ғылыми қозғалыс. Оның мақсаты – өмірдің пайда болуы туралы пікірталасты діни емес тұрғыдан қарастыру, сондай-ақ діни кітаптарға сілтеме жасамай қайта құру. Бұл 1987 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Эдвардс ісі бойынша Агиллардқа қатысты шешіміне жауап ретінде туындады. Аталған шешімге сәйкес, креационизм – діни ұғым және мемлекеттік мектептердегі оқу бағдарламаларында оны дұрыс немесе нақты деп жариялау, Конституцияның Бірінші түзетуінің дін бостандығын қамтамасыз ететін қағидасын бұзу болып табылады. Неокреационизмнің негізгі талаптарының бірі – табиғаттануға негізделген, объективті көрінетін дәстүрлі ғылым, шын мәнінде, догматикалық атеистік дін екендігін алға тарту. Оның жақтаушылары ғылыми әдіс феномендердің кейбір түсіндірмелерін, әсіресе олар табиғаттан тыс элементтерге сілтеме жасағанда, тиімді түрде жоққа шығарады, осылайша діни көзқарасты ғаламды түсінуге үн қосудан шеттетеді. Бұл неокреационистердің «дарвинизм» деп атауына ашық және көбінесе қарсылық тудырады, олардың көпшілігі бұл терминді эволюцияны білдіру үшін қолданады, бірақ олар оны абиогенез, жұлдыздық эволюция және Ұлы жарылыс теориясы сияқты ұғымдарды қамту үшін де пайдаланады. Философиялық алдыңғы буындарынан ерекшеленетін неокреационистер көбінесе жас Жер сияқты креационизмнің дәстүрлі негіздеріне немесе Киелі кітаптың догматикалық, тура мағынадағы түсіндірмесіне сенбейді.

Ақылды жобалау

Ақылды жобалау (ID) – «ғалам мен тірі организмдердің белгілі бір ерекшеліктері табиғи іріктеу сияқты бағытталмаған процестер емес, зиялы себептермен жақсы түсіндіріледі» деген жалған ғылыми көзқарас. Оның барлық жетекші жақтаушылары «Дискавери» институтымен байланысты, бұл институт ғылыми әдісті «христиандық және теистік нанымдармен үйлесімді ғылымға» алмастыруды мақсат ететін ой-сана орталығы. Ғылыми және академиялық қауымдастықтарда ақылды жобалау – креационизмнің бір түрі екендігі кеңінен қабылданады және кейде «ақылды жобалау креационизмі» деп аталады. ID американдық мемлекеттік мектептерде креационизмді оқытуға тыйым салатын бірқатар сот шешімдерін болдырмау үшін жаратылыстану ғылымының имиджін өзгерту ретінде пайда болды, ал «Дискавери» институты мектептік оқу бағдарламаларын өзгертуге бағытталған бірнеше науқандар жүргізді. Австралияда, оқу бағдарламалары жергілікті мектеп басқармаларының емес, штаттық үкіметтердің бақылауында болатындықтан, ғылым сабақтарында ID-ні оқыту мүмкіндігі туралы федералды білім министрі Брендан Нельсоннің айтқан сөздеріне байланысты халық арасында наразылық туды; министр ID-ні оқытуға болатын ең орынды орын – дін немесе философия сабақтары екенін мойындады. АҚШ-та мемлекеттік мектептерде ақылды жобалауды оқыту АҚШ Конституциясының бірінші түзетуінің Құрылтай туралы ережесін бұзу деп федералды округтік сот шешті. Kitzmiller v. Dover ісінде сот ақылды жобалау ғылым емес екенін және «өзін креационистік, демек діни, бастауларынан ажырата алмайды» деген қорытындыға келді, сондықтан оны сол соттың қарауындағы мемлекеттік мектептердегі ғылым сабақтарында эволюцияға балама ретінде оқытуға болмайды. Бұл Эдвардс v. Агиллард және Эпперсон v. Арканзас (1968 ж.) істері бойынша АҚШ Жоғарғы Сотының бұрынғы шешімдеріне және «Лимон» тестін қолдануға негізделген, басқа да федералды сот юрисдикцияларындағы мемлекеттік мектептерде ақылды жобалауды оқытуға құқықтық кедергі келтіретін маңызды прецедент құрайды.

Intelligent design (ID) is the pseudoscientific view that "certain features of the universe and of living things are best explained by an intelligent cause, not an undirected process such as natural selection." All of its leading proponents are associated with the Discovery Institute, a think tank whose wedge strategy aims to replace the scientific method with "a science consonant with Christian and theistic convictions" which accepts supernatural explanations. It is widely accepted in the scientific and academic communities that intelligent design is a form of creationism, and is sometimes referred to as "intelligent design creationism." ID originated as a re branding of creation science in an attempt to avoid a series of court decisions ruling out the teaching of creationism in American public schools, and the Discovery Institute has run a series of campaigns to change school curricula. In Australia, where curricula are under the control of state governments rather than local school boards, there was a public outcry when the notion of ID being taught in science classes was raised by the Federal Education Minister Brendan Nelson; the minister quickly conceded that the correct forum for ID, if it were to be taught, is in religious or philosophy classes. In the US, teaching of intelligent design in public schools has been decisively ruled by a federal district court to be in violation of the Establishment Clause of the First Amendment to the United States Constitution. In Kitzmiller v. Dover, the court found that intelligent design is not science and "cannot uncouple itself from its creationist, and thus religious, antecedents," and hence cannot be taught as an alternative to evolution in public school science classrooms under the jurisdiction of that court. This sets a persuasive precedent, based on previous US Supreme Court decisions in Edwards v. Aguillard and Epperson v. Arkansas (1968), and by the application of the Lemon test, that creates a legal hurdle to teaching intelligent design in public school districts in other federal court jurisdictions.

Геоцентризм

Астрономияда геоцентрлік модель (сондай-ақ геоцентризм немесе Птолемей жүйесі деп те аталады) – Жердің барлық аспан денелерінің орбиталық орталығында орналасқан ғаламның сипаттамасы. Бұл модель көптеген ежелгі өркениеттерде, мысалы, ежелгі Грецияда басым космологиялық жүйе болып табылды. Олар Күн, Ай, жұлдыздар және көзге көрінетін планеталардың Жерді айналатынына сенді, оның ішінде Аристотельдің (Аристотель физикасына қараңыз) және Птолемейдің маңызды жүйелері де бар. Геоцентризмнің Библиялық көзқарас екендігі туралы мақалалар, Жаратылысты зерттеу қоғамымен байланысты алғашқы жаратылыс ғылымы жаңалықтарында кейбір Библиядағы үзінділерге сілтеме жасай отырып пайда болды. Бұл үзінділер тура мағынасында түсіндірілгенде, Күн мен Айдың күнделікті байқалатын қозғалыстары Жердің өзінің осінен айналуынан емес, Жерді айналуынан туындайтынын көрсетеді. Мысалы, Күн мен Ай аспанда тоқтағаны туралы айтылған жерлерде және әлемнің қозғалмайтын сипатталған жерлерінде. Мұндай діни сенімдердің қазіргі жақтастарының бірі – Роберт Сунгенис, «Галилео қателесті: шіркеу дұрыс болды» (2006) атты өзіндік басылымның авторларының бірі. Бұл адамдар Библиені қарапайым түсінудің ғаламның қалай жаратылғаны туралы дәл есеп беретініне және геоцентрлік көзқарас талап ететініне сенеді. Қазіргі кездегі көптеген жаратылысшыл ұйымдар мұндай көзқарастарды қабылдамайды.

Омфалостық гипотеза

Омфалос гипотезасы – ғаламның миллиардтаған жылдар бұрын пайда болғанын көрсететін ғылыми дәлелдерді, Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы баяндаманың тура мағынадағы түсіндірмесімен келістіруге жасалған әрекеттердің бірі. Ол, ғаламды соңғы алты-он мың жыл ішінде (су тасқыны геологиясымен сәйкес) құдай жаратты деген діни сенімге негізделген. Ал, ғаламның шамамен он мың жылдан асып түсетін жасы туралы объективті, расталатын дәлелдердің болуы, жаратушының ғаламды одан да ескірек көрсету үшін жалған дәлелдер енгізгенімен байланысты. Бұл идея 1857 жылы Филип Генри Госс жазған «Омфалос» кітабының атынан алынған. Госс сол кітабында, әлемнің жұмыс істеуі үшін Құдайдың Жерді таулар мен шатқалдармен, өсу сақиналары бар ағаштармен, Адам мен Хауаны толық өскен шаштарымен, тырнақтарымен және кіндіктерімен (ὀμφαλός – omphalos грекше «кіндік» деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ, барлық тірі жандарды толық қалыптасқан эволюциялық белгілерімен жаратқаны қажет екенін айтқан. Сондықтан, Жердің немесе ғаламның жасы туралы алынған эмпирикалық мәліметтерге сенуге болмайды. Жас Жер креационизмінің жақтастары ғаламның жасын көрсету үшін қолданылған жалған дәлелдерге толы екендігіне сенімдерін түсіндіру үшін әртүрлі аргументтер келтірді, оның ішінде кейбір нәрселердің экожүйелердің жұмыс істеуі үшін белгілі бір жаста жаратылуы керек деген сенім, немесе жаратушының қасақана түрде алдамшы дәлелдерді орналастырғанына сену. Бұл идея 20-шы ғасырда кейбір заманауи креационистер тарапынан қайта жаңғыртылды, олар «жұлдыздық сәуле проблемасын» шешу үшін бұл аргументті кеңейтті. Бұл идея «Соңғы бейсенбілік» деп сынға ұшырады, себебі ол қасақана түрде алдамшы жаратушының болуын талап етеді.

Теистік эволюция

Теистік эволюция немесе эволюциялық жаратылыс – "Киелі кітаптағы Құдай әлемді және тіршілікті эволюциялық процестер арқылы жаратты" деген сенім. Америка ғылыми қауымдастығының айтуынша: 19-шы ғасырда креационизм термині көбінесе жеке жандардың тікелей жаратылуына қатысты, бұл трандуциандыққа қарама-қайшы. "Жаратылыстың табиғи тарихының қалдықтары" атты кітап жарық көргеннен кейін, жаратылыстың құдайлық заңмен жасалғаны туралы идеяларға қызығушылық туды. Әсіресе, либералды теолог Баден Пауэлл бұл Жаратушының құдіретін керемет жаратылыс идеясынан жақсырақ көрсетеді деп дәлелдеді, ол күлкілі деп есептеді. Түрлердің пайда болуы туралы кітап жарық көрген кезде Чарльз Кингсли эволюция туралы "Құдайлық түсінік сияқты асыл" деп жазды. Дарвиннің сол кездегі көзқарасы Құдай табиғат заңдары арқылы өмірді жаратқаны еді, ал кітапта "жаратылу" деген сөз бірнеше рет кездеседі, бірақ кейін ол бұл терминді пайдаланғаны үшін өкініп, оны белгісіз процесс деп атаған жоқ. Америкада Аса Грей эволюция – бұл бірінші себептің екінші әсері немесе жұмыс істеу тәсілі деп дәлелдеді және кітапты теистік тұрғыдан қорғап, "Табиғи селекция табиғи теологияға қайшы келмейді" деген кітапша жариялады. Теистік эволюция, эволюциялық жаратылыс деп те аталады, ол танымал келісімге айналды, ал Санкт-Джордж Джексон Миварт эволюцияны қабылдап, бірақ Дарвиннің натуралистік механизміне шабуыл жасағандардың бірі болды. Ақырында табиғаттан тыс араласудың ғылыми түсіндірме бола алмайтынын түсінді, ал нео-Ламаркизм сияқты натуралистік механизмдер табиғи іріктеуден гөрі мақсатқа сай келеді деп бағаланды. Кейбір теистер жалпы көзқарас бойынша, сенім биологиялық эволюцияға қарсы емес, кейбір немесе барлық классикалық діни ілімдер христиандық Құдай мен жаратылыс туралы кейбір немесе барлық қазіргі заманғы ғылыми теориямен үйлесімді, соның ішінде эволюция; ол "эволюциялық жаратылыс" деп те аталады. Эволюция және креационизмде Евгения Скотт пен Найлс Элдредж бұл шын мәнінде эволюцияның бір түрі деп мәлімдейді. Ол эволюцияны жалпы алғанда, әлемнің алғашқы себебі және имманентті қолдаушысы / қолдаушысы болып табылатын Құдайдың қолданатын құралы ретінде қарастырады; сондықтан оны күшті теистік (деистікке қарсы) нанымдар бар адамдар жақсы қабылдайды. Теистік эволюция Жаратылыс кітабының жаратылыс баяндауының күндізгі эпохалық креационисттік түсіндірмесімен синтезделуі мүмкін; дегенмен көпшілік ұстаздар Жаратылыс кітабының алғашқы тарауларын "әдеби" сипаттама ретінде емес, әдеби негіздеме немесе аллегория ретінде түсіндіру керек деп санайды. Теистік тұрғыдан алғанда, табиғаттың негізгі заңдарын Құдай бір мақсатпен жасаған, және олар өзін-өзі қамтамасыз етеді, сондықтан бүкіл физикалық ғаламның күрделілігі жұлдыз эволюциясы, биологиялық эволюцияда дамыған өмір формалары сияқты процестердегі негізгі бөлшектерден пайда болды. Бір жағынан, теистік эволюция – бұл негізгі протестанттық семинариялардың көпшілігінде оқытылатын жаратылыс туралы көзқарас. Рим-католиктер үшін адам эволюциясы діни ілім мәселесі емес, ол өзінің ғылыми құндылықтарына байланысты тұруы немесе құлауы керек. Эволюция мен Рим-католик шіркеуі бір-біріне қайшы келмейді. Католик шіркеуінің катехизисі эволюция теориясына оң көзқарас танытады, ол сенімнің негіздерімен де, талаптарымен де келіспейді. Рим-католик мектептері эволюцияны ғылыми білім физикалық білімнен тыс емес, ғылыми шындық пен діни шындықтың қайшылықта болмауы негізінде талассыз үйретеді. Теистік эволюцияны "құрылысшылдық" деп сипаттауға болады, бұл құдайлық араласу өмірдің пайда болуына әкелді немесе құдайлық заңдар түрлердің пайда болуын басқарады, дегенмен көптеген креационисттер (қатаң мағынада) бұл позицияның креационизм екенін жоққа шығарады. Жаратылыс-эволюция даусында оның жақтаушылары әдетте "эволюционист" жағын қабылдайды. Бұл пікірді дінбасы Джордж Койн, (1978 және 2006 жылдар аралығында Ватиканның бас астрономы) былай жеткізді: Америкада креационизм Жаратылыс кітабын фундаменталистік, сөзбе-сөз, ғылыми түсіндіруді білдіреді. Яһудилік-христиандық сенім түбегейлі креационисттік, бірақ мүлдем басқа мағынада. Ол барлық нәрсе Аллаға байланысты деген сенімге негізделген, немесе одан да жақсысы, бәрі Құдайдың сыйы. Қазіргі заманғы ғылымға тән әдістемелік натурализмді қолдаған кезде теистік эволюцияның жақтаушылары кейбір атеистердің бұл онтологиялық материализмге сенім береді деп санамайды. Шындығында, көптеген қазіргі заманғы ғылым философтары, тіпті атеистер де, ғылыми әдістемедегі ұзақ жылдардан бергі қалыпты үрдіске сілтеме жасайды, онда табиғаттағы байқалатын оқиғалар табиғи себептермен түсіндірілуі керек, сонымен қатар табиғаттан тыс күштердің нақты бар екені немесе жоқ екені туралы болжам жасалмайды.

Theistic evolution, or evolutionary creation, is a belief that "the personal God of the Bible created the universe and life through evolutionary processes." According to the American Scientific Affiliation:

Through the 19th century the term creationism most commonly referred to direct creation of individual souls, in contrast to traducianism. Following the publication of Vestiges of the Natural History of Creation, there was interest in ideas of Creation by divine law. In particular, the liberal theologian Baden Powell argued that this illustrated the Creator's power better than the idea of miraculous creation, which he thought ridiculous. When On the Origin of Species was published, the cleric Charles Kingsley wrote of evolution as "just as noble a conception of Deity." Darwin's view at the time was of God creating life through the laws of nature, and the book makes several references to "creation," though he later regretted using the term rather than calling it an unknown process. In America, Asa Gray argued that evolution is the secondary effect, or modus operandi, of the first cause, design, and published a pamphlet defending the book in theistic terms, Natural Selection not inconsistent with Natural Theology. Theistic evolution, also called, evolutionary creation, became a popular compromise, and St. George Jackson Mivart was among those accepting evolution but attacking Darwin's naturalistic mechanism. Eventually it was realised that supernatural intervention could not be a scientific explanation, and naturalistic mechanisms such as neo Lamarckism were favoured as being more compatible with purpose than natural selection. Some theists took the general view that, instead of faith being in opposition to biological evolution, some or all classical religious teachings about Christian God and creation are compatible with some or all of modern scientific theory, including specifically evolution; it is also known as "evolutionary creation." In Evolution versus Creationism, Eugenie Scott and Niles Eldredge state that it is in fact a type of evolution. It generally views evolution as a tool used by God, who is both the first cause and immanent sustainer/upholder of the universe; it is therefore well accepted by people of strong theistic (as opposed to deistic) convictions. Theistic evolution can synthesize with the day age creationist interpretation of the Genesis creation narrative; however most adherents consider that the first chapters of the Book of Genesis should not be interpreted as a "literal" description, but rather as a literary framework or allegory. From a theistic viewpoint, the underlying laws of nature were designed by God for a purpose, and are so self sufficient that the complexity of the entire physical universe evolved from fundamental particles in processes such as stellar evolution, life forms developed in biological evolution, and in the same way the origin of life by natural causes has resulted from these laws. In one form or another, theistic evolution is the view of creation taught at the majority of mainline Protestant seminaries. For Roman Catholics, human evolution is not a matter of religious teaching, and must stand or fall on its own scientific merits. Evolution and the Roman Catholic Church are not in conflict. The Catechism of the Catholic Church comments positively on the theory of evolution, which is neither precluded nor required by the sources of faith, stating that scientific studies "have splendidly enriched our knowledge of the age and dimensions of the cosmos, the development of life forms and the appearance of man." Roman Catholic schools teach evolution without controversy on the basis that scientific knowledge does not extend beyond the physical, and scientific truth and religious truth cannot be in conflict. Theistic evolution can be described as "creationism" in holding that divine intervention brought about the origin of life or that divine laws govern formation of species, though many creationists (in the strict sense) would deny that the position is creationism at all. In the creation–evolution controversy, its proponents generally take the "evolutionist" side. This sentiment was expressed by Fr. George Coyne, (the Vatican's chief astronomer between 1978 and 2006): in America, creationism has come to mean some fundamentalistic, literal, scientific interpretation of Genesis. Judaic Christian faith is radically creationist, but in a totally different sense. It is rooted in a belief that everything depends upon God, or better, all is a gift from God. While supporting the methodological naturalism inherent in modern science, the proponents of theistic evolution reject the implication taken by some atheists that this gives credence to ontological materialism. In fact, many modern philosophers of science, including atheists, refer to the long standing convention in the scientific method that observable events in nature should be explained by natural causes, with the distinction that it does not assume the actual existence or non existence of the supernatural.

Діни көзқарастар

Сондай-ақ, христиандық емес жаратылыс теориясының түрлері де бар, әсіресе исламдық жаратылыс теориясы және индуистік жаратылыс теориясы.

Бахаи діні

Бахаулла, Бахаи дінінің негізін қалаушысының үйреткен жаратылыс мифінде, ғаламның "басы да, соңы да жоқ" делінеді, ал материалдық әлемнің құрамдас бөліктері әрқашан болған және мәңгілікке дейін болады. Эволюция және адамзаттың пайда болуы туралы мәселелерде Абдул-Баха 20 ғасырдың басында батыстық тыңдаушылар алдында кеңінен сөйлеген. Осы сөздерінің жазбаларын "Айтқан сұрақтарға жауаптар", "Париж сөздері" және "Жалпыға ортақ бейбітшілікті жариялау" кітаптарында табуға болады. Абдул-Баха адамзатты қарапайым түрінен қазіргі адамға дейін дамыған деп сипаттады, бірақ адамдық интеллектті қалыптастыру қабілеті әрқашан болған.

Буддизм

Буддизм Жаратушы құдайдың бар екенін жоққа шығарып, Махабрахма сияқты әдеттегі құдайлар кейде Жаратушы деп қате түсініледі дейді. Буддизмде девалар деп аталатын рухани жандарға сенім бар, бірақ олар өлшеулі, күштері шектеулі және олардың ешқайсысы ғаламды жаратқан жоқ. Самиутта Никаяда Будда қайта туу циклының жүздеген мыңдаған эонға созылғанын, басталуы белгісіз екенін айтады. Нагарджуна, Васубандху, Дхармакирти және Буддагоса сияқты ірі буддалық үнді философтары индуист ойшылдарының Жаратушы Құдай туралы көзқарастарын сынаған. Қазіргі кездегі көптеген христиан басшылары мен Англикан және Лютеран сияқты негізгі шіркеулердің ғалымдары жаратылыстың рухани мағынасы мен эволюция ғылымы арасында қайшылық жоқ деп санайды. Кентерберидің бұрынғы архиепискобы Роуэн Уильямстың айтуынша, «христиандық тарихының көп бөлігінде, менің ойымша, бұл әділ, христиандық тарихының көп бөлігінде, барлық нәрсе Құдайдың жаратылыс актісіне байланысты деген сенім, оның қалай дамып жатқанына қатысты белгілі бір белгісіздікпен немесе кеңдікпен үйлесімді». Англия және Рим-католик шіркеулерінің басшылары эволюциялық теорияны қолдап мәлімдеме жасады, сондай-ақ физик Джон Полкінгхорн сияқты ғалымдар да эволюцияның Құдайдың тірі жандарды жарату жолдарының бірі екенін айтты. Эволюциялық теорияның ертедегі жақтастары Фредерик Темпл, Аса Грей және Чарльз Кингсли болды, олар Дарвиннің теориялары жарияланғаннан кейін оны ынтамен қолдады, ал француз иезуит діни қызметкері және геолог Пьер Тейяр де Шарден эволюцияны өзінің христиандық сенімдерін растау ретінде қарады, шіркеу басшыларының оның болжамды теориялары үшін айыптауына қарамастан. Тағы бір мысал - Либералды теология, ол жаратылыс моделін ұсынбайды, бірақ Жаратылыс кітабының авторлық уақытындағы сенімдер мен мәдени ортаның символизміне назар аударады. Көптеген христиандар мен яһудилер Дарвиннің эволюция теориясы дамығанға дейін жаратылыс тарихы идеясын аллегория ретінде қарастырған (тарихи емес). Мысалы, Киелі кітапты жазған ертедегі шіркеу жазушылары оның еңбектерін қолданған Филон жаратылыс алты күнде немесе белгілі бір уақыт аралығында болған деп ойлау қателік болар еді деп жазды. IV ғасырдың соңында өмір сүрген Августин, бұрынғы неоплатонист, ғаламдағы барлық нәрсені Құдай бір мезгілде жаратты деді (Жаратылыс кітабын тура мағынада оқығандай алты күнде емес); Филон да, Августин де жеті күндік жаратылыс идеясымен ыңғайсыздық сезінген сияқты, өйткені бұл Құдайдың құдіреті туралы түсініктен бұрмалатындай болды. 1950 жылы Папа Пий XII өзінің "Humani generis" энцикликасында бұл идеяны шектеулі түрде қолдағанын мәлімдеді. 1996 жылы папа Иоанн Павел II «жаңа білім эволюция теориясының тек гипотеза ғана емес екенін мойындауға әкелді», бірақ бұрынғы папалық жазбаларға сілтеме жасап, «егер адам денесі бұрыннан бар тірі материядан пайда болса, рухани жанды Құдай бірден жаратады» деген қорытындыға келді. АҚШ-та евангелистік христиандар Жаратылыс кітабының сөзбе-сөз жазылғанына сенуді жалғастырды. 2008 жылы евангелистік протестанттар (70%), мормондар (76%) және Ехоба куәгерлері (90%) діндерінің мүшелері өмірдің пайда болуына қатысты эволюциялық түсінікті ең көп қабылдамаған. Ехоба куәгерлері ғаламның жасына қатысты ғылыми деректердің Киелі кітаппен үйлесімді екенін, бірақ Жаратылыс 1:1-ден кейінгі «күндердің» әрқайсысы мыңдаған жылдарға созылғанын айтып, «ауық-ауық жаратылысты» және «бір күндік жасты» біріктіретін теорияны ұстанады. Тарихи христиандық түзу түсіндірмесі жаратылысты үйлестіруді талап етеді екі жаратылыс оқиғалары, Жаратылыс 1:1–2:3 және Жаратылыс 2:4–25, біркелкі түсіндірме болу үшін. Олар кейде өздерінің наным-сенімдері ғылым сабақтарында, әсіресе американдық мектептерде оқытылуын қамтамасыз етуге тырысады. Қарсыластар Киелі кітаптың тура мағынадағы көзқарасы ғылыми болып есептелу үшін талаптарға сай келмейді деп жоққа шығарады. Көптеген діндер әлемді Құдай жаратты деп үйретеді. Алғашқы діндердің әулеттері ерте заманнан бастап Жаратылыс кітабының сөзбе-сөз түсіндірілуіне де, аллегориялық тұрғыда түсіндірілуіне де бейім болды. Крисчн Сиенс - Мэри Бейкер Эддидің жазбаларынан алынған ой мен тәжірибе жүйесі, Жаратылыс кітабын сөзбе-сөз емес, бейнелі түрде түсіндіреді. Ол материалдық әлемнің иллюзия екенін және соған байланысты оны Құдай жаратпағанын айтады: жалғыз шынайы жаратылыс - рухани әлем, оның материалдық әлемі бұрмаланған нұсқасы. Христиан ғалымдары Жаратылыс кітабының оқиғасын символдық мағынасы бар деп қарастырады, сөзбе-сөз емес. Крисчн Сиенс бойынша, әрі жаратылыстану, әрі эволюция абсолютті немесе «рухани» тұрғысынан жалған, өйткені олар екеуі де материалдық ғаламның шындығына сенуден туындайды (жалған). Алайда, христиан ғалымдары мектептерде эволюцияны оқытуға қарсы емес, сондай-ақ басқаша түсіндірулерді оқытуды талап етпейді: олар материалдық ғылым мен сөзбе-сөз теологияның екеуі де нағыз, өлмейтін және рухани емес, иллюзорлық, өлшеулі және материалдықпен айналысады деп санайды. Материалдық жаратылыс теорияларына қатысты Эдди Дарвиннің эволюция теориясын басқаларынан жоғары қойды.

Buddhism denies a creator deity and posits that mundane deities such as Mahabrahma are sometimes misperceived to be a creator. While Buddhism includes belief in divine beings called devas, it holds that they are mortal, limited in their power, and that none of them are creators of the universe. In the Saṃyutta Nikāya, the Buddha also states that the cycle of rebirths stretches back hundreds of thousands of eons, without discernible beginning. Major Buddhist Indian philosophers such as Nagarjuna, Vasubandhu, Dharmakirti and Buddhaghosa, consistently critiqued Creator God views put forth by Hindu thinkers. Most contemporary Christian leaders and scholars from mainstream churches, such as Anglicans and Lutherans, consider that there is no conflict between the spiritual meaning of creation and the science of evolution. According to the former archbishop of Canterbury, Rowan Williams, "for most of the history of Christianity, and I think this is fair enough, most of the history of the Christianity there's been an awareness that a belief that everything depends on the creative act of God, is quite compatible with a degree of uncertainty or latitude about how precisely that unfolds in creative time." Leaders of the Anglican and Roman Catholic churches have made statements in favor of evolutionary theory, as have scholars such as the physicist John Polkinghorne, who argues that evolution is one of the principles through which God created living beings. Earlier supporters of evolutionary theory include Frederick Temple, Asa Gray and Charles Kingsley who were enthusiastic supporters of Darwin's theories upon their publication, and the French Jesuit priest and geologist Pierre Teilhard de Chardin saw evolution as confirmation of his Christian beliefs, despite condemnation from Church authorities for his more speculative theories. Another example is that of Liberal theology, not providing any creation models, but instead focusing on the symbolism in beliefs of the time of authoring Genesis and the cultural environment. Many Christians and Jews had been considering the idea of the creation history as an allegory (instead of historical) long before the development of Darwin's theory of evolution. For example, Philo, whose works were taken up by early Church writers, wrote that it would be a mistake to think that creation happened in six days, or in any set amount of time. Augustine of the late fourth century who was also a former neoplatonist argued that everything in the universe was created by God at the same moment in time (and not in six days as a literal reading of the Book of Genesis would seem to require); It appears that both Philo and Augustine felt uncomfortable with the idea of a seven day creation because it detracted from the notion of God's omnipotence. In 1950, Pope Pius XII stated limited support for the idea in his encyclical Humani generis. In 1996, Pope John Paul II stated that "new knowledge has led to the recognition of the theory of evolution as more than a hypothesis," but, referring to previous papal writings, he concluded that "if the human body takes its origin from pre existent living matter, the spiritual soul is immediately created by God." In the US, Evangelical Christians have continued to believe in a literal Genesis. as of 2008, members of evangelical Protestant (70%), Mormon (76%) and Jehovah's Witnesses (90%) denominations were the most likely to reject the evolutionary interpretation of the origins of life. Jehovah's Witnesses adhere to a combination of gap creationism and day age creationism, asserting that scientific evidence about the age of the universe is compatible with the Bible, but that the 'days' after Genesis 1:1 were each thousands of years in length. The historic Christian literal interpretation of creation requires the harmonization of the two creation stories, Genesis 1:1–2:3 and Genesis 2:4–25, for there to be a consistent interpretation. They sometimes seek to ensure that their belief is taught in science classes, mainly in American schools. Opponents reject the claim that the literalistic biblical view meets the criteria required to be considered scientific. Many religious groups teach that God created the Cosmos. From the days of the early Christian Church Fathers there were allegorical interpretations of the Book of Genesis as well as literal aspects. Christian Science, a system of thought and practice derived from the writings of Mary Baker Eddy, interprets the Book of Genesis figuratively rather than literally. It holds that the material world is an illusion, and consequently not created by God: the only real creation is the spiritual realm, of which the material world is a distorted version. Christian Scientists regard the story of the creation in the Book of Genesis as having symbolic rather than literal meaning. According to Christian Science, both creationism and evolution are false from an absolute or "spiritual" point of view, as they both proceed from a (false) belief in the reality of a material universe. However, Christian Scientists do not oppose the teaching of evolution in schools, nor do they demand that alternative accounts be taught: they believe that both material science and literalist theology are concerned with the illusory, mortal and material, rather than the real, immortal and spiritual. With regard to material theories of creation, Eddy showed a preference for Darwin's theory of evolution over others.

Индуизм

Индуистік креационистер өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің таза сананың қабылдаған материалдық формалары екенін және олар туу мен қайта туудың үздірілмейтін циклін бастан кешіретінін айтады. Рональд Намберс былай дейді: "Индуистік креационистер адамзаттың өте ежелгі екенін, олардың пікірінше, адам баласы, мүмкін, триллиондаған жылдар бұрын толыққанды қалыптасқан күйде пайда болғанын жақтады". Индуистік креационизм – бұл ежелгі Жер креационизмінің бір түрі, индуистік креационистердің сөзіне сенсек, ғалам миллиардтаған жылдардан да көне болуы мүмкін. Бұл көзқарастар Ведаларға негізделген, оның жаратылыс мифтері ғаламның және Жердің өте ерте заманнан бергі тарихын көрсетеді. Индуистік космологияда уақыт жаратылу мен жойылудың жалпы оқиғаларын циклдік түрде қайталайды, және әрқайсысы Ману деп аталатын көптеген "алғашқы адамдар" болады, ол адамзаттың бабасы. Әр Ману манвантара деп аталатын 306,72 миллион жылдық кезеңде билейді, әрқайсысы адамзаттың жойылуымен аяқталады, содан кейін келесі манвантара басталар алдында сандхья (белсенділіксіз кезең) келеді. Индуистік уақыт бірліктері бойынша есептегенде, қазіргі манвантарада (қазіргі адамзат) 120,53 миллион жыл өтті. Ғалам циклдік түрде жаратылады және 4,32 миллиард жылға созылатын Кальпаның (Брахма күні) соңында жойылады, одан кейін бірдей ұзақтықтағы пралая (тазару кезеңі) болады. Қазіргі Кальпада (қазіргі ғаламда) 1,97 миллиард жыл өтті. Әлемдік элементтер немесе құрылыс блоктары (көрінбейтін материя) 311,04 триллион жылға созылатын маха-калпа деп аталатын кезеңде өмір сүреді, одан кейін тең ұзақтықтағы маха-пралая (үлкен жойылу кезеңі) болады. Қазіргі маха-калпада 155,52 триллион жыл өтті.

Ахмадия

Ахмадия қозғалысы эволюциялық теорияны белсенді түрде насихаттайды. Ахмадилер макроэволюция тұжырымдамасын қолдау үшін Құран аяттарын түсіндіреді және ғылыми теорияларға басымдық береді. Сонымен қатар, дәстүрлі мұсылмандардан өзгеше, Ахмадилер адамзат әртүрлі түрлерден бірте-бірте дамығанын сенеді. Ахмадилер Адамды Алланың алғашқы пайғамбары деп есептейді, оны Жер бетіндегі алғашқы адам деп санамайды. Ахмадия мұсылман қауымының төртінші халифасы Мирза Тахир Ахмад өзінің "Аян, ақыл, білім және шындық" (1998) атты еңбегінде эволюция болғанын, бірақ оны іске асырған – тек Құдай екенін айтқан. Ахмадия мұсылман қауымының көзқарасы бойынша, эволюция өздігінен жүрмейді.

Иудаизм

Православиелік яһудилер, Киелі кітаптағы жаратылыс туралы мифтер мен ғылым арасындағы келіспеушіліктерді қабылдауға тырысатындар үшін, ғылым мен Киелі кітапты дәстүрлі ғылыми жолдармен келістіру қажеттігі күмәнді. Олар үшін ғылым, Тора сияқты рас, және егер мәселе туса, білімнің шектеулері айқын келіспеушіліктерге кінәлі. Олар күтілген мен шындық арасындағы қарама-қайшылықты көрсете отырып, нәрселер әрқашан көзделгендей болмайтынын көрсетеді. Олар еврей тіліндегі «әлем» сөзінің түбірі «жасырын» дегенді білдіреді екенін атап көрсетеді. Олар Торадан Құдайдың адамды, ағаштарды және жұлдыздардан келетін жарықты олардың байқалған күйінде жаратқанын білгендей, сондай-ақ әлемнің алты күн ішінде жаратылғанын, оның дамуы қазіргі күйіне дейін жалғасқанын біледі. Бұл білімді Джонс Хопкинс университетінің бұрынғы философия профессоры раввин Довид Готлиб жеткізді. Раввин Арье Капланның айтуынша, ғаламның ғылыми жасы анықталғанға дейін пайда болған ескі каббалалық көздер, ғаламның жасын қазіргі ғылыми бағалаулармен сәйкес келеді, бұл Сефер Темунаға негізделген, ол бірінші ғасырдың Таннасы Нехунья бен Хаканаға жатқызылған ерте каббалалық еңбек. Көптеген каббалистер Сефер Хатемунаның ілімдерін қабылдады, соның ішінде ортағасырлық еврей ғалымы Нахманид, оның жақын шәкірті Акралық Исаак бен Самуил және Давид бен Соломон ибн Аби Зимра. Басқа дамылдар, мысалы, Нахманидтен алынған, ол Адамның неандертальдықтарға ұқсас түрлермен жұптасқанын түсіндірді (ол бұл туралы неандертальдықтар ғылыми тұрғыдан ашылғанға дейін көп бұрын айтқан). Реформалық иудаизм Тораны тура мағынадағы мәтін ретінде емес, символдық немесе ашық түсіндіруге болатын туынды ретінде қарастырады. Кейбір заманауи авторлар, мысалы, раввин Гедалия Надель, Киелі кітаптағы жазбалар мен ғылыми тұжырымдар арасындағы келіспеушілікті осылай түсіндіруге тырысты: Киелі кітаптағы әрбір «күн» 24 сағат емес, миллиардтаған жылдарды білдіреді. Басқалары Жер бірнеше мың жыл бұрын жаратылған, бірақ оның жасы бес миллиард жылға жететіндей етіп жасалғанын айтады, мысалы, дайын қазбалармен бірге жаратылған. Бұл көзқарастың ең белгілі жақтасы раввин Менахем Мендель Шнеерсон. Көптеген түбегейлі жаратылысшылар АҚШ-тан шыққан, ал басқа дамыған елдерде қатаң жаратылысшылық көзқарастар аз таралған. Science журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, АҚШ, Түркия, Жапония және Еуропа бойынша жүргізілген сауалнама көрсеткендей, эволюцияны қабылдаудың ең жоғары деңгейі Исландия, Дания және Швецияда байқалады, онда халықтың 80% осымен келіседі.

For Orthodox Jews who seek to reconcile discrepancies between science and the creation myths in the Bible, the notion that science and the Bible should even be reconciled through traditional scientific means is questioned. To these groups, science is as true as the Torah and if there seems to be a problem, epistemological limits are to blame for apparently irreconcilable points. They point to discrepancies between what is expected and what actually is to demonstrate that things are not always as they appear. They note that even the root word for 'world' in the Hebrew language, , means 'hidden' Just as they know from the Torah that God created man and trees and the light on its way from the stars in their observed state, so too can they know that the world was created in its over the six days of Creation that reflects progression to its currently observed state, with the understanding that physical ways to verify this may eventually be identified. This knowledge has been advanced by Rabbi Dovid Gottlieb, former philosophy professor at Johns Hopkins University. Relatively old Kabbalistic sources from well before the scientifically apparent age of the universe was first determined are also in close concord with modern scientific estimates of the age of the universe, according to Rabbi Aryeh Kaplan, and based on Sefer Temunah, an early kabbalistic work attributed to the first century Tanna Nehunya ben HaKanah. Many kabbalists accepted the teachings of the Sefer HaTemunah, including the medieval Jewish scholar Nahmanides, his close student Isaac ben Samuel of Acre, and David ben Solomon ibn Abi Zimra. Other parallels are derived, among other sources, from Nahmanides, who expounds that there was a Neanderthal like species with which Adam mated (he did this long before Neanderthals had even been discovered scientifically). Reform Judaism does not take the Torah as a literal text, but rather as a symbolic or open ended work. Some contemporary writers such as Rabbi Gedalyah Nadel have sought to reconcile the discrepancy between the account in the Torah, and scientific findings by arguing that each day referred to in the Bible was not 24 hours, but billions of years long. Others claim that the Earth was created a few thousand years ago, but was deliberately made to look as if it was five billion years old, e. g. by being created with ready made fossils. The best known exponent of this approach being Rabbi Menachem Mendel Schneerson.]] Most vocal literalist creationists are from the US, and strict creationist views are much less common in other developed countries. According to a study published in Science, a survey of the US, Turkey, Japan and Europe showed that public acceptance of evolution is most prevalent in Iceland, Denmark and Sweden at 80% of the population.

Австралия

2009 жылы Нильсен жүргізген сауалнама көрсеткендей, австралиялықтардың 23%-ы "адамның шығу тегі туралы библейлік оқиғаға" сенеді, 42%-ы өмірдің пайда болуына қатысты "толық ғылыми" түсіндірмеге сенеді, ал 32%-ы "Құдай басшылығымен" жүзеге асырылған эволюциялық процеске сенеді. 2013 жылы Auspoll және Австралия Ғылым академиясы жүргізген сауалнама бойынша австралиялықтардың 80%-ы эволюцияға сенеді (70%-ы оның қазірде жүріп жатқанына сенеді, 10%-ы эволюцияға сенеді, бірақ оның қазірде жүріп жатқанына сенбейді), 12%-ы шешімді емес, ал 9%-ы эволюцияға сенбейтінін айтты.

Бразилия

2011 жылы Ipsos компаниясы Бразилияда жүргізген сауалнамада респонденттердің 47%-ы өздерін "жаратылыстанушылар" деп атап, адамзатты олар сенетін Құдай сияқты рухани күш жаратқандығына сенеді және адамның шығу тегі басқа түрлерден, мысалы, маймылдардан эволюциялық жолмен пайда болды дегенге сенбейді. 2004 жылы IBOPE Бразилияда жаратылыстану және мектептерде жаратылыстануды оқыту туралы сұрақтар қойған сауалнама жүргізді. Мектептерде жаратылыстануды оқыту керек пе деген сұраққа сұралағандардың 89%-ы жаратылыстануды оқытуға болады деп жауап берді. Мектептерде эволюция теориясын жаратылыстанумен алмастыру керек пе деген сұраққа сұралағандардың 75%-і эволюция теориясын жаратылыстанумен алмастыру керек деп жауап берді.

Канада

2012 жылы Ангус Рид қоғамдық пікірлер тобы жүргізген сауалнамада канадалықтардың 61 пайызы эволюцияға сенедінін көрсетті. Сауалнамада «Адамдар қалай пайда болды? Біз миллиондаған жылдар бұрын жалғыз клеткадан басталып, қазіргі түрімізге эволюцияладық па, әлде Құдай бізді 10 000 жыл бұрын өз бейнесінде жаратты ма?» деген сұрақ қойылды. 2019 жылы Research Co. сауалнамасында Канада тұрғындарына креационизм «олардың провинциясындағы мектеп оқу бағдарламасына енгізілуі керек пе?» деген сұрақ қойылды. Канадалықтардың 38 пайызы креационизмнің мектеп оқу бағдарламасына енгізілуі керек деп жауап берді, 39 пайызы енгізілмеуі керек деді, ал 23 пайызы шешім қабылдамады. 2023 жылы Research Co. сауалнамасы көрсеткендей, канадалықтардың 21 пайызы «Құдай адамзатты соңғы 10 000 жыл ішінде қазіргі түрінде жаратты» деп сенеді. Сондай-ақ, сауалнамада «Канадалықтардың бес адамның екісінен астамы (43%) креационизмді өз аймақтарындағы мектеп бағдарламасына енгізу керек деп ойлайды» делінген.

Еуропа

Еуропада креационизм көбінесе қабылданбайды, бірақ тұрақты сауалнамалар жоқ. Көптеген адамдар эволюцияны мектептерде оқытылатын ең көп таралған ғылыми теория деп қабылдайды. Рим-католик діні басым болған елдерде папаның эволюциялық креационизмді зерттеуге лайық деп мойындауы көптеген адамдар үшін осы мәселе бойынша пікірталасқа нүкте қойды. Ұлыбританияда 2006 жылы «Тіршілік пайда болуы мен дамуы» тақырыбында өткен сауалнамада қатысушылардан тіршілік пайда болуына қатысты үш түрлі көзқарас арасынан таңдау жасау сұралды: 22% креационизмді, 17% интеллектуалды дизайнды, 48% эволюциялық теорияны таңдады, ал қалғаны білмейтінін айтты. 2010 жылы YouGov жүргізген сауалнама адамзаттың пайда болуына қатысты дұрыс түсіндірмелерді анықтады: 9% креационизмді, 12% интеллектуалды дизайнды, 65% эволюциялық теорияны, ал 13% білмейтінін көрсетті. Бұрынғы Кентербери архиепискобы Роуэн Уильямс, әлемдік Англикан шіркеуінің басшысы, мектептерде креационизмді оқытуды қателік деп санайды. 2009 жылы Ipsos Mori компаниясы Ұлыбританияда жүргізген сауалнамада британдықтардың 54%-ы «Эволюциялық теория мектептердегі ғылым сабақтарында интеллектуалды дизайн және креационизм сияқты басқа да перспективалармен бірге оқытылуы керек» деген пікірмен келісетіні анықталды. Италияда білім министрі Летиция Моратти эволюцияны орта мектептерде оқытуды тоқтатуды жоспарлаған, бірақ бір апталық жаппай наразылықтан кейін ол өз шешімін кері қайтарды. Еуропа бойынша діни ұйымдар креационизмді мемлекеттік білімге енгізуге тырысуда. Осыған жауап ретінде Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы 2007 жылдың 8 маусымында «Білім берудегі креационизмнің қаупі» атты есеп жобасын жариялады, содан кейін 2007 жылдың 4 қазанында мектептерде оны тыйым салу туралы ұсыныс жасалды. Сербия 2004 жылдың қыркүйегінде білім министрі Лжиляна Чолич кезінде эволюцияны бір аптаға тоқтатты, мектептерге креационизмді оқытқан жағдайда ғана оқу бағдарламасына эволюцияны қайта енгізуге рұқсат берілді. BBC жазғандай, «Ғылымгерлердің, мұғалімдердің және оппозициялық партиялардың наразылығынан кейін» Чоличтің орынбасары «Мен Чарльз Дарвиннің әлі де тірі екенін растау үшін келдім» деп мәлімдеді және шешімнің кері қайтарылғанын жариялады. Чолич үкіметтің «бүкіл үкімет жұмысына әсер ете бастаған проблемаларды» тудырғаннан кейін отставкаға кетті. 2006 жылы Польшада креационизмге қатысты үлкен дау болды, білім министрінің орынбасары Мирослав Орзеховский эволюцияны «Польша мектептерінде оқытылатын көптеген өтіріктердің бірі» деп айыптады. Оның жоғары лауазымды адамы, білім министрі Роман Гиертих, эволюция теориясы Польша мектептерінде «біздің елдегі көптеген ғалымдар оны дұрыс деп тапқанша» оқытыла беретінін мәлімдеді. Гиертихтің әкесі, Еуропалық парламент мүшесі Мачей Гиертих эволюция теориясына қарсы шығып, динозаврлар мен адамдар бірге өмір сүргенін мәлімдеді. 2015 жылдың маусымы мен 2016 жылдың шілдесінде Pew жүргізген Шығыс Еуропа елдерінің сауалнамасы бойынша Арменияның 56% халқы адамдар мен басқа тіршілік иелері «бастапқыда қазіргі күйінде болған» деп айтады. Армениядан кейін Босниядан 52%, Молдовадан 42%, Литвадан 37%, Грузия мен Украинадан 34%, Хорватия мен Румыниядан 33%, Болгариядан 31%, Грекия мен Сербиядан 29%, Ресейден 26%, Латвиядан 25%, Беларусь пен Польшадан 23%, Эстония мен Венгриядан 21% және Чехиядан 16% келеді.

In Europe, literalist creationism is more widely rejected, though regular opinion polls are not available. Most people accept that evolution is the most widely accepted scientific theory as taught in most schools. In countries with a Roman Catholic majority, papal acceptance of evolutionary creationism as worthy of study has essentially ended debate on the matter for many people. In the UK, a 2006 poll on the "origin and development of life", asked participants to choose between three different perspectives on the origin of life: 22% chose creationism, 17% opted for intelligent design, 48% selected evolutionary theory, and the rest did not know. A subsequent 2010 YouGov poll on the correct explanation for the origin of humans found that 9% opted for creationism, 12% intelligent design, 65% evolutionary theory and 13% didn't know. The former Archbishop of Canterbury Rowan Williams, head of the worldwide Anglican Communion, views the idea of teaching creationism in schools as a mistake. In 2009, an Ipsos Mori survey in the United Kingdom found that 54% of Britons agreed with the view: "Evolutionary theories should be taught in science lessons in schools together with other possible perspectives, such as intelligent design and creationism." In Italy, Education Minister Letizia Moratti wanted to retire evolution from the secondary school level; after one week of massive protests, she reversed her opinion. There continues to be scattered and possibly mounting efforts on the part of religious groups throughout Europe to introduce creationism into public education. In response, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe has released a draft report titled The dangers of creationism in education on June 8, 2007, reinforced by a further proposal of banning it in schools dated October 4, 2007. Serbia suspended the teaching of evolution for one week in September 2004, under education minister Ljiljana Čolić, only allowing schools to reintroduce evolution into the curriculum if they also taught creationism. "After a deluge of protest from scientists, teachers and opposition parties" says the BBC report, Čolić's deputy made the statement, "I have come here to confirm Charles Darwin is still alive" and announced that the decision was reversed. Čolić resigned after the government said that she had caused "problems that had started to reflect on the work of the entire government." Poland saw a major controversy over creationism in 2006, when the Deputy Education Minister, Mirosław Orzechowski, denounced evolution as "one of many lies" taught in Polish schools. His superior, Minister of Education Roman Giertych, has stated that the theory of evolution would continue to be taught in Polish schools, "as long as most scientists in our country say that it is the right theory." Giertych's father, Member of the European Parliament Maciej Giertych, has opposed the teaching of evolution and has claimed that dinosaurs and humans co existed. A June 2015 July 2016 Pew poll of Eastern European countries found that 56% of people from Armenia say that humans and other living things have "Existed in present state since the beginning of time". Armenia is followed by 52% from Bosnia, 42% from Moldova, 37% from Lithuania, 34% from Georgia and Ukraine, 33% from Croatia and Romania, 31% from Bulgaria, 29% from Greece and Serbia, 26% from Russia, 25% from Latvia, 23% from Belarus and Poland, 21% from Estonia and Hungary, and 16% from the Czech Republic.

Оңтүстік Африка

2011 жылы Ipsos компаниясы Оңтүстік Африкада жүргізген сауалнамада жауап берушілердің 56% өзін "жаратылысшылар" деп атап, адамдардың рухани күш, мысалы, олар сенетін Құдай арқылы жаратылғанына сенетінін, ал адамның тегі басқа түрлерден, мысалы, маймылдардан эволюциялық жолмен пайда болғанына сенбейтінін айтты.

Америка Құрама Штаттары

2017 жылы Pew Research жүргізген сауалнамада американдықтардың 62%-ы адамдардың уақыт өте келе дамып келе жатқанына, ал 34%-ы адамдар мен басқа тірі организмдер әлемнің бастапқы кезінен бері қазіргі түрінде өмір сүріп келе жатқанына сенеді. 2019 жылы Gallup ұйымының креационизмді зерттеуі АҚШ-тағы ересектердің 40%-ы, адамның пайда болуы мен дамуы туралы пікірлерін сұрағанда, "Құдай соңғы 10,000 жыл ішінде бір уақытта адамдарды қазіргі түрінде жаратты" деген пікірге бейім екенін көрсетті. 2014 жылы Gallup жүргізген сауалнамаға сәйкес, американдықтардың 42%-ы "Құдай адамзатты соңғы 10 000 жыл ішінде бір кезде қазіргі түрінде жаратты" деп санайды. 1987 жылы Newsweek журналында былай деп жазылған: "Бір мәлімет бойынша, құрметті академиялық дәрежесі бар 700 ғалым (АҚШ-тағы жер және биология ғылымдарының 480 000 ғалымының ішінде) жаратылыс ғылымына, яғни күрделі тіршілік формалары эволюция арқылы пайда болған жоқ, олар 'күрт' пайда болды деген жалпы теорияға сенім білдіреді". 2000 жылы People for the American Way ұйымы жүргізген сауалнамада АҚШ халқының 70%-ы эволюцияның Құдайға сенумен үйлесімді екенін айтты. Science журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, 1985-2005 жылдар аралығында эволюцияны қабылдаған Солтүстік Америкадағы ересектердің саны 45%-дан 40%-ға дейін төмендеді, эволюцияны қабылдамайтындардың саны 48%-дан 39%-ға дейін азайды, ал нақты пікірі жоқ адамдардың саны 7%-дан 21%-ға дейін өсті. АҚШ-тан басқа, зерттеуде 32 еуропалық ел, Түркия және Жапонияның деректері де салыстырылды. Эволюцияны АҚШ-тан гөрі нашар қабылдаған жалғыз ел – Түркия (25%). 21% "Дарвин және басқа ғалымдар ұсынған эволюция теориясына" сенеді (1999 жылы 15%-дан жоғары), ал 27%-ы екеуі де дұрыс деп жауап берді (1999 жылы 26%-дан жоғары). 2014 жылдың ақпан айында Най, бүгінгі заманғы ғылыми дәуірде жаратылыс теориясының негізділігі тақырыбында креационист Кен Хаммен өткен пікірсайыста эволюцияны қорғады.

Білім беру мәселесі

АҚШ-та креационизм мемлекеттік білім берудегі жаратылыс пен эволюция туралы саяси даудың ортасына келді, және ғылым сабақтарында креационизмді оқыту дін мен мемлекеттің бөліну принципіне қайшы келе ме деген мәселе туды. Қазіргі дау "Дауды оқытуды" жақтаған интеллектуалды жобалау қозғалысының өкілдері ғылымды дінмен шатастырды ма, деген сұрақ төңірегінде айналып тұр.

Христиандық сын

Көптеген христиандар мектептерде эволюция теориясына қарсы балама ретінде креационизмді оқытумен келіспейді. Католик шіркеуі сияқты бірнеше діни ұйымдар, өздерінің сенімі эволюция жөніндегі ғылыми консенсусқа қайшы келмейді деп санайды. 13 000-нан астам қол жиналған "Дін қызметкерлерінің хат жобасы" дін мен ғылымның үйлесімді болуы мүмкін екенін көрсетуге бағытталған күш-жігер болып табылады. Джордж Мерфи 2002 жылғы "Ақылды дизайн теологиялық проблема ретінде" атты мақаласында Жердегі тіршілік, барлық түрлерінде, Құдайдың жарату актісінің тікелей дәлелі деген көзқарасқа қарсы тұрады (Мерфи Филип Э. Джонсонның "ашық түрде әрекет еткен және барлық дәлелдерде іздерін қалдырған Құдай туралы" айтқанын келтіреді). Мерфи бұл Құдай туралы көзқарас, "Христостың айқышқа шегеленіп, қайта тірілуі" арқылы ашылған Құдай туралы христиандық түсінікке қайшы келеді деп мәлімдейді. Бұл теологияның негізі Ишая 45:15-тегі: "Шын мәнінде, Сен Өзіңді жасыратын Құдайсың, Израильдің Құдайсың, құтқарушысың!" деген сөздерде жатыр. Мерфи римдік билігінің яһуди ағаш шеберінің өлімі, өзінен қарапайым оқиға болғандықтан, Құдайдың араласуын қажет етпегенін айтады. Керісінше, айқышқа шегелену үшін Құдай өзін шектеуі немесе "бос қалдыруы" керек еді. Осы себепті Пауыл елші Филиптіктерге 2:5-8-де былай деп жазды:

"Сіздердің саналарыңыз Иса Мәсіхтің санасында болсын: Ол, Құдайдың бейнесінде болғанмен, Құдаймен тең болуды ұрлық деп санамады, бірақ Өзін кеміткен, құлдың бейнесін алған және адам сияқты болған. Ол адам түрінде болғанда Өзін төмендетіп, өлімге, тіпті айқышқа шегеленіп өлуге дейін мойынсұнды. Мерфи былай деп қорытындылайды: "Құдайдың Ұлы адамдық форманы қабылдап, айқышқа шегеленіп өлгендей, Құдай да әлемдегі құдайлық әрекеттерді Құдайдың өзі таңдаған заңдармен шектейді. Бұл бізге әлемді өз шарттарымен түсінуге мүмкіндік береді, бірақ сонымен қатар табиғат процестері Құдайды ғылыми бақылаудан жасырады. Мерфи үшін айқыш теологиясы христиандардың әдістемелік натурализмді қабылдауын талап етеді, яғни табиғат құбылыстарын түсіндіру үшін Құдайға жүгінуге болмайды, бірақ мұндай қабылдау метафизикалық натурализмді қабылдауды талап етпейді, ол табиғаттың бар нәрсе екенін ұсынады. Иезуит діни қызметкері Джордж Койн "әсіресе Америкада креационизм Жаратылыс кітабының сөздік түсіндіруіне айналғаны өкінішті" деді. Ол "иудаизм-христиандық сенім түбірімен креационистік, бірақ мүлдем басқа мағынада. Ол барлық нәрсенің Құдайға тәуелді екендігіне, немесе тіпті бәрінің Құдайдың сыйы екендігіне сенуге негізделген" деп мәлімдеді.

Креационизм ілімі

Басқа христиандар да креационизмді оқытуға қатысты алаңдаушылық білдірген. 2006 жылдың наурыз айында Кентербери архиепископы Роуэн Уильямс, әлемдік аңгликандықтардың жетекшісі, креационизмді оқытуға қанағаттанбағанын айтты, креационизмнің «Бібілді басқа теориялар сияқты теория ретінде қарастырудың қателігі» екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ: «Менің қорқынышым, креационизм жаратылыс туралы ілімді күшейтудің орнына, оны кемсітуі мүмкін» деді. Эпископалдық шіркеудің (Аңгликандық қауымның маңызды американдық тармағы) креационизмді оқыту жөніндегі көзқарасы Уильямстікіне ұқсас. Сондай-ақ, Ғылым мұғалімдерінің білім беру қауымдастығы, Ұлттық биология мұғалімдерінің қауымдастығы, Америка антропологиялық қауымдастығы, Америка геологиялық ғылымдар институты, Америка геологиялық қоғамы, Америка геофизикалық одағы және көптеген басқа кәсіби оқыту және ғылыми қоғамдар да осы пікірді қолдайды. 2010 жылдың сәуір айында Американың Дін академиясы АҚШ-тағы K-12 мемлекеттік мектептерінде дін туралы оқыту бойынша нұсқаулықтарды жариялады, онда жаратылыстану ғылымы немесе интеллектуалды жобалау ғылым сабақтарында оқытылмауы тиіс екені айтылды, себебі «Жаратылыстану ғылымы және интеллектуалды жобалау ғылымның саласынан тыс көзқарастарды білдіреді, ол байқалатын және өлшенетін деректерді жинауға негізделген, белгілі бір ережелерге бағынған зерттеу әдісі ретінде анықталады (және осымен шектеледі)». Алайда, олар және өмірдің пайда болуы туралы болжамдарға негізделген басқа да «көзқарастар» әдебиет және әлеуметтік ғылымдар курстарында зерттелуге лайық адамзаттың маңызды және сәйкес ізденісін білдіреді. Дегенмен, мұндай зерттеулерге әртүрлі діни және философиялық көзқарастарды ұсынатын әртүрлі көзқарастар енуі керек, сондай-ақ бір көзқарасты басқаларынан артық деп санаудан аулақ болу керек. Миннесота университетінің биология бағдарламасынан Рэнди Мур және Сехоя Котнер «Дәлізден шыққан креационист: Мұғалімдердің креационизмді оқытуы маңызды ма?» деген мақаласында креационизмді оқытудың маңыздылығын қарастырады, онда олар былай деп жазады: «Он жылдар бойы ғылым білімін жаңартуға қарамастан, креационизмді мемлекеттік мектептердегі ғылым сабақтарында оқыту конституцияға қайшы екеніне қатысты көптеген заңдық шешімдер, эволюцияны қолдайтын мол дәлелдер және кәсіби ғылыми қоғамдардың креационизмді ғылыми емес деп айыптауына қарамастан, креационизм АҚШ-та кең таралған».

Other Christians have expressed qualms about teaching creationism. In March 2006, then Archbishop of Canterbury Rowan Williams, the leader of the world's Anglicans, stated his discomfort about teaching creationism, saying that creationism was "a kind of category mistake, as if the Bible were a theory like other theories." He also said: "My worry is creationism can end up reducing the doctrine of creation rather than enhancing it." The views of the Episcopal Churcha major American based branch of the Anglican Communionon teaching creationism resemble those of Williams. as is the Association for Science Teacher Education, the National Association of Biology Teachers, the American Anthropological Association, the American Geosciences Institute, the Geological Society of America, the American Geophysical Union, and numerous other professional teaching and scientific societies. In April 2010, the American Academy of Religion issued Guidelines for Teaching About Religion in K‐12 Public Schools in the United States, which included guidance that creation science or intelligent design should not be taught in science classes, as "Creation science and intelligent design represent worldviews that fall outside of the realm of science that is defined as (and limited to) a method of inquiry based on gathering observable and measurable evidence subject to specific principles of reasoning." However, they, as well as other "worldviews that focus on speculation regarding the origins of life represent another important and relevant form of human inquiry that is appropriately studied in literature or social sciences courses. Such study, however, must include a diversity of worldviews representing a variety of religious and philosophical perspectives and must avoid privileging one view as more legitimate than others." Randy Moore and Sehoya Cotner, from the biology program at the University of Minnesota, reflect on the relevance of teaching creationism in the article "The Creationist Down the Hall: Does It Matter When Teachers Teach Creationism? ", in which they write: "Despite decades of science education reform, numerous legal decisions declaring the teaching of creationism in public school science classes to be unconstitutional, overwhelming evidence supporting evolution, and the many denunciations of creationism as nonscientific by professional scientific societies, creationism remains popular throughout the United States."

Ғылыми сын

Ғылым – бақылауға, эмпирикалық дәлелдерге және табиғи құбылыстардың тексерілетін түсіндірмелері мен болжамдарын беруге мүмкіндік беретін теорияларды дамытуға негізделген білім жүйесі. Керісінше, креационизм көбінесе нақты діни мәтіндердің сөзбе-сөз түсіндірілуіне негізделген. Креационистік сенімдер табиғаттан тыс күштерді, мысалы, құдайлық араласуды қамтиды және көбінесе ешқандай болжам жасауға мүмкіндік бермейді. Сондықтан оларды ғалымдар растай да, жоққа шығара да алмайды. Дегенмен, көптеген креационистік сенімдер Жердің жасы, геологиялық тарихы және оның үстінде табылған тірі организмдердің пайда болуы, таралуы және байланысы сияқты құбылыстар туралы тексерілетін болжамдар ретінде қарастырылуы мүмкін. Алғашқы ғылым осы сенімдердің элементтерін қамтыды, бірақ ғылым дамыған сайын бұл сенімдер біртіндеп жалған екені дәлелденіп, жинақталған және қайталанатын дәлелдерге негізделген түсініктермен алмастырылды, бұл көбінесе болашақ нәтижелерді дәл болжауға мүмкіндік береді. Стивен Джей Гулд сияқты кейбір ғалымдар ғылым мен дінді екі үйлесімді және бір-бірін толықтыратын сала деп санайды, олар адам тәжірибесінің әртүрлі салаларында билікке ие, сонымен аталған, қақтыспайтын салалар. Бұл көзқарасты көптеген дінтанушылар да қолдайды, олар түпкілікті пайда болу мен мағынаны дінмен қарастыру керек деп санайды, бірақ креационистік сенімдерге қарағанда табиғи құбылыстарды ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге басымдық береді. Ричард Докинс сияқты басқа ғалымдар қақтыспайтын салалар тұжырымын қабылдамайды және креационистердің сөзбе-сөз түсіндірмелерін жоққа шығару арқылы ғылыми әдіс діни мәтіндерді де шындықтың көзі ретінде әлсіретеді деп мәлімдейді. Бұл көзқарастардың алуан түрлілігіне қарамастан, креационистік сенімдер эмпирикалық дәлелдермен қолдау таппағандықтан, ғылыми консенсус бойынша креационизмді ғылым ретінде оқытуға жасалған кез келген әрекет қабылданбауы керек.

Пайдаланылған әдебиеттер

1999 жылғы 24 қазанда Колорадо штаты, Денвер қаласында Америка геологиялық қоғамының жылдық мәжілісінде Палеонтологиялық қоғамның қысқа мерзімді курсы ретінде таныстырылды.