Клара Хаскил: Румынды пианист және оның өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Румын классикалық пианині (1895–1960)

Клара Хаскил (7 қаңтар 1895 – 7 желтоқсан 1960) – румын классикалық пианині, классикалық және ерте романтикалық репертуарды орындау шебері ретінде әйгілі болған. Ол әсіресе Моцарттың туындыларын орындауымен және жазбаларымен танымал. Бетховен, Шуман және Скарлаттидің шығармаларын да шеберлікпен орындаған.

Өмірбаян

Хаскил Румынияның Бухарест қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Исаак Хаскил (1858–1899) Бессарабиядан (кейін Ресей империясының бір бөлігі) Румынияға көшіп келді; ол Клара 4 жаста болғанда жедел пневмониядан қайтыс болды. Оның анасы Берте Хаскил (туған тегі Москона) (1866–1917), сефардтық текті, Дэвид Москона мен Ребекка Аладжемнің алты баласының бірі болды. Хаскил Венада Ричард Роберттің (оның шәкірттері Рудольф Серкин мен Джордж Сзелл болды) және қысқа мерзімге Ферруччо Бузонидің сабағын алды. Кейін ол Францияға көшіп, Габриэль Форенің шәкірті Жозеф Морпенмен оқыды, оны ол әрқашан өзінің ең үлкен ықпалының бірі деп есептеді. Сол жылы (1905) ол Париж консерваториясына түсті, ресми түрде Альфред Кортомен оқуға қабылданды, бірақ көп бөлігін Лазар Леви мен мадам Жиро Латарсқа қарызданған. 15 жасында бітіріп, Premier Prix жүлдесін алды. Бітірген соң Хаскил Еуропа бойынша гастрольдік сапарлар жасады, бірақ оның мансабы өмірі бойына күйзелген көптеген денсаулық мәселелерінің бірінен тоқталды. 1913 жылы оған сколиоздың прогресін тоқтату үшін гипстен жасалған корсет кигізілді. Жиі аурулармен қатар, 1920 жылы пайда болған сахналық қорқыныш оны сынға түсуден немесе қаржылық сәттілікке жетуден алды. Өмірінің көп бөлігін шұғыласыз кедейлікте өткізді. Тек Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1949 жылы Нидерландта өткен концерттер сериясында ғана ол атаққа ие болды. 1951 жылы ол Швейцарияның Веве қаласына көшіп барды. Содан көп ұзамай ол Франция мемлекеті тарапынан Легион құрметінің кавалері болып тағайындалды. Пианист ретінде оның ойнауы таза дыбысымен және фразировкасымен ерекшеленді, бұл, мүмкін, оның скрипкашы ретіндегі шеберлігінен туындаған. Оның стиліне айқындық пен нәзік сезімталдық тән болды. Камералық музыкант ретінде жақсы танылған Хаскил Джордж Энеску, Эжен Изаи, Пабло Касальс, Дину Липатті, Джозеф Сигети, Геза Анда, Исаак Стерн, Генрик Шеренг және Артур Грумиомен бірге жұмыс істеді, оныңмен соңғы концертін өткізді. Грумио негізінен скрипкашы ретінде танымал болғанымен, ол жақсы пианист те болды, сондықтан ол Хаскилмен кейде аспаптарды алмастырып ойнайтын. Ол көптеген дирижерлердің жетекшілігімен солист ретінде ойнады, олардың ішінде Ансерме, Барбиролли, Баумгартнер, Бичем, Боулт, Целибидахе, Клютенс, Диксон, Фричай, Джулини, Хиндемит, Ингельбрехт, Йохум, Караян, Кемпе, Клемперер, Кубелик, Маркевич, Монте, Мунк, Парай, Росбауд, Савалиш, Сольти, Стоковски және Сзелл болды. Оркестрмен сололық орындауындағы ең танымал жазбаларының бірі – 1960 жылдың қараша айында Игорь Маркевичтің жетекшілігімен Orchestre Lamoureux оркестрімен жасалған Моцарттың фортепиано концерттері, №20 ре минор, К. 466 және №24 до минор, К. 491 (Philips Classics компаниясымен №464 718 2 ретінде шығарылды; қайта шығарылды №478 479 9; және Decca 478 254 1 жинағына енгізілді). К. 491 екінші бөлімінің лирикалық және бірден күшті орындалуы. Хаскил Брюссельдің оңтүстік теміржол вокзалында баспалдақтан құлап, алған жарақаттарынан қайтыс болды. Ол ертесіне Артур Грумиомен бірге концертте ойнауы тиіс еді. Ол 65 жаста болды. Хаскилдің жақын досы Чарли Чаплин оның талантын былай сипаттады: "Мен өмірімде үш гений кездестірдім: профессор Эйнштейн, Уинстон Черчилль және Клара Хаскил. Мен музыкалық білімім жоқ, бірақ оның қолы өте нәзік, өрнегі керемет, техникасы ерекше болды деуге болады". 2013 жылғы сұхбатында Папа Франциск Хаскилді өзінің сүйікті музыканттарының бірі деп атады, әсіресе Моцартты орындағанда. 2017 жылдың тамызында Паскаль Клинг, Пруна Жайе және Пьер Оливье Франсуаның 70 минуттық радио деректі фильмі «Клара Хаскил, интерпретатордың құпиясы» жарық көрді.

Haskil was born into a Jewish family in Bucharest, Romania. Her father Isaac Haskil (1858–1899) immigrated to Romania from Bessarabia (then part of the Russian Empire); he died from acute pneumonia when Clara was only 4 years old. Her mother Berthe Haskil (née Moscona) (1866–1917), of Sephardi origin, was one of six children of David Moscona and Rebecca Aladjem. Haskil studied in Vienna under Richard Robert (whose pupils also included Rudolf Serkin and George Szell) and briefly with Ferruccio Busoni. She later moved to France, where she studied with Gabriel Fauré's pupil Joseph Morpain, whom she always credited as one of her greatest influences. The same year (1905) she entered the Conservatoire de Paris, officially to study with Alfred Cortot although most of her instruction came from Lazare Lévy and Mme Giraud Latarse, and graduated at age 15 with a Premier Prix. Upon graduating, Haskil began to tour Europe, though her career was cut short by one of the numerous physical ailments she suffered throughout her life. In 1913 she was fitted with a plaster cast in an attempt to halt the progression of scoliosis. Frequent illnesses, combined with extreme stage fright that appeared in 1920, kept her from critical or financial success. Most of her life was spent in abject poverty. It was only after World War II, during a series of concerts in the Netherlands in 1949, that she began to win acclaim. In 1951 she moved to Vevey in Switzerland. Not long after that she was appointed a Chevalier of the Légion d’Honneur by the French state. As a pianist, her playing was marked by a purity of tone and phrasing that may have come from her skill as a violinist. Transparency and sensitive inspiration were other hallmarks of her style. Well regarded as a chamber musician, Haskil collaborated with George Enescu, Eugène Ysaÿe, Pablo Casals, Dinu Lipatti, Joseph Szigeti, Géza Anda, Isaac Stern, Henryk Szeryng and Arthur Grumiaux, with whom she played her last concert. While renowned primarily as a violinist, Grumiaux was also a fine pianist, and he and Haskil would sometimes swap instruments. She played as a soloist under the baton of many conductors, including Ansermet, Barbirolli, Baumgartner, Beecham, Boult, Celibidache, Cluytens, Dixon, Fricsay, Giulini, Hindemith, Inghelbrecht, Jochum, Karajan, Kempe, Klemperer, Kubelík, Markevitch, Monteux, Munch, Paray, Rosbaud, Sawallisch, Solti, Stokowski and Szell. One of her most famous recordings as a soloist with orchestra is of Mozart's Piano Concertos No. 20 in D minor, K. 466 and No. 24 in C minor, K. 491, made in November 1960 with the Orchestre Lamoureux conducted by Igor Markevitch (issued on CD by Philips Classics under No. 464 718 2; reissued under No. 478 479 9; and included in Clara Haskil Edition Box Set Decca 478 254 1) highly lyrical and yet, in some way, vigorous playing of K. 491's second movement. Haskil died from injuries received in a fall on a staircase at the Brussels South railway station. She was due to play at a concert with Arthur Grumiaux the following day. She was aged 65. An esteemed friend of Haskil, Charlie Chaplin, described her talent by saying "In my lifetime I have met three geniuses: Professor Einstein, Winston Churchill, and Clara Haskil. I am not a trained musician but I can only say that her touch was exquisite, her expression wonderful, and her technique extraordinary." In a 2013 interview, Pope Francis mentioned Haskil as one of his favorite musicians, especially when performing Mozart. In August 2017 was released Clara Haskil, le mystère de l'interprète, a radio documentary of 70 minutes by Pascal Cling, Prune Jaillet and Pierre Olivier François.

Клара Хаскил сыйлығы

Клара Хаскилдің есіне арналған Халықаралық пианино конкурсы екі жылда бір рет өткізіледі. Брошюрада былай делінген: "Клара Хаскил конкурсы 1895 жылы Бухарест қаласында туған, румын текті, теңдесі жоқ швейцариялық пианистің есімін құрметтеу және оның естелігін мәңгі сақтау үшін 1963 жылы құрылды. Конкурс әр екі жылда бір рет Клара Хаскилдің 1942 жылдан 1960 жылы Брюссельде қайтыс болғанға дейін тұрған Швейцарияның Веве қаласында өтеді. Веведегі бір көше оның атымен аталады. Конкурсқа бүкіл әлемнен келген жас пианистер қатысады, олар Клара Хаскилден шабыттанған және әрқашан үлгі болып қалатын музыкалық идеалды ұстанады."