Кіріспе

Эвелин Уо романдарының трилогиясы "Құрмет қылышы" – Эвелин Уоның Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі өмірінен шабыттанған трилогия. 1952 жылдан 1961 жылға дейін Chapman & Hall баспасында жарық көрген романдар: "Қарулы адамдар" (1952); "Шенділер мен джентльмендер" (1955); және "Талқандаусыз қарсылық" (1961), АҚШ және Канадада "Шабыттың соңы" деген атпен сатылды. 1952 жылы Уо "Қарулы адамдар" романы үшін Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығын алды. Кітаптардың мұқабаларын танымал суретші Вал Биро салған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Басты кейіпкер – Гай Краучбек, құлдырап бара жатқан ағылшын аристократиялық католик отбасының мұрагері. Гай отыздан ассан жылдарын Италиядағы отбасылық вилласында өткізіп, некесінің сәтсіздігінен кейін әлемнен қол үзген. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Англияға оралуға шешім қабылдады, себебі Совет Одағы мен нацистік Германияда біртіндеп көрініп тұрған қазіргі заманның зұлымдықтары нақты жау ретінде айқын көріне бастады. Ол әскерге қосылуға тырысады, соңында (қазақ) Корольдік халбердер корпусымен, ескі, бірақ тым әсем емес полкпен табысқа жетеді. Офицерлік мектепті бітіріп, Ұлыбританияның әртүрлі орталықтарына жіберіледі. Тақырыптардың бірі – қайталанатын "жағдайлар" немесе хаос – кемелерге және ешқайда бармайтын теміржол вагондарына түсу және түсу. Краучбек от жейтін бригадир Бен Ричи Хукпен (әлде Ваудың қайын атасының колледж досы, генерал-лейтенант сэр Адриан Картон де Виартқа негізделген, Вау оны клубтан біраз білген) және Апторппен, өте эксцентрикті офицермен кездеседі. Жоғары фарс эпизодында соңғы екеуі Эдвардтық унитаз (көшме дәретхана) үшін ақыл-ой мен әскери тәртіптің шайқасына түседі, оны Краучбек көңілді және бейтарап күйде бақылайды. Әрекетке жіберілмес бұрын ол бұрынғы әйелі Вирджинияны азғыруға тырысады, католик шіркеуі оны әлі де әйелі деп санайды, бірақ ол бас тартады. Ол Бен Ричи Хукпен 1940 жылы Дакар шайқасында бірге болады. Апторп Фритаунда тропикалық аурудан қайтыс болады. Гай оны ауруханада барғанда виски бөтелкесін бергені анықталғанда (Апторптың ауруы, Гайға беймәлім, шын мәнінде алкогольдік бауыр жетіспеушілігі болған), Гай үйге жіберіледі, оның кітапшасын өшіріп тастайды. Бірінші кітап осымен аяқталады. Краучбек шотланд аралдарындағы жаңадан құрылған коммандо бригадасына қосылады. Тағы бір оқушы – Айвор Клэр, Краучбек оны ағылшын ерліктерінің гүлдері деп санайды. Ол әскери тәсілдердің игілігін пайдалануды қарт халбердиер полковник "Джамбо" Троттерден үйренеді. Краучбек Мысырға, Таяу Шығыстағы операциялар театрының штаб-пәтеріне жіберіледі. Бұл оны Крит шайқасына қатыстырады, онда ол алаңдататын майор-десант Людовикпен кездеседі. Краучбек Критте жақсы өмір сүреді, бірақ хаос пен мазасыздық басым. Ол, Людовик және тағы бірнеше адам кішкентай қайықта алға қарай келе жатқан немістерден қауіпті қашып құтылуға қол жеткізеді. Людовик Гайды алып, Мысырдың жағасына шығады, қайықтағы басқалар жоғалып кеткен. Батыр болған Людовик офицер болып тағайындалады. Мысырда әдемі және жақсы байланыстағы миссис Ститч, Вау романдарындағы кейіпкер, Гайды өзінің қанаты астына алады. Ол сонымен қатар Клэрді қорғауға тырысады, ол Криттен эвакуацияланды, бірақ оның бөлімшесінің бұйрықтары соңғыға дейін соғысу және содан кейін тұтқын ретінде берілу болды. Ол Краучбекті Англияға ұзақ жолға жіберуді ұйымдастырады, мүмкін, оны Клэрді дезертирлік айыптаудан қорғау үшін жасалған бүркеме әңгімесін бұзудан сақтауы мүмкін. Ол өзін қайтадан өз клубында тауып, жұмысқа орналасу туралы сұрастырып жатыр. Екінші кітап осымен аяқталады. Краучбек 1941-1943 жылдары Ұлыбританияда, көбінесе кеңседе жұмыс істейді. Ол 40 жасқа толады және Германияның Кеңес Одағына басып кіруі мен Британияның содан кейінгі одақтастығы Кеңес Одағымен соғыстың пайдасыздығын сезінеді. Америка әскерлері Лондонды қоршап тұр. Вирджиния қиын жағдайға тап болып, өзінің терісін сатумен айналысады. Ол өзінің бұрынғы шаштаразы Тримерді, оны да пропаганда мақсатында соғыс батыры ретінде таныту үшін, ертіп жүруге көндіреді. Ол жүкті болады және түсік жасатуды ойлап таба алмай қалады. Ақырында ол күйеу іздеуді шешеді. Краучбек парашютшілікті үйрену үшін таңдалады, бұл соңғы рет әрекетке жіберілуге дайындық болып табылады. Оқу орталығының жетекшісі – Людовик. Критте Людовик өз құрамасынан қашып кетіп, екі адамды өлтірді, біреуі қайықта. Краучбек сол кезде делириантты болғанмен, Людовик Гай онымен кездескенде оның ашылып қалуынан қорқады. Ол офицер ретінде бейімделген жоқ, ол үнемі параноикалық және оқшауланып келеді. Парашютпен жаттығу кезінде жарақат алған жігіт, өзін RAF медициналық бөлімінде тұтқындап, таныстарынан ажыратылады. Ақырында ол оны құтқару үшін Жумбо Троттермен байланысады және қарт ерлі-зайыпты емес ағасы Перегрин Краучбекпен бірге өмір сүруге оралады. Әкесі қайтыс болып, байлығы мол болғандықтан, Гай қазір өзін-өзі қамтамасыз ете алады. Бұл Вирджинияның назарын аударады, ол оны аралап жүреді. Гай шетелге кетпес бұрын, олар Вирджиниямен қайта табысып, қайтадан үйленеді (яғни, католик шіркеуінің көзімен, жай ғана некелерін жаңартады). Вирджиния Гайдың ағасы Перегрин Краучбекпен бірге Лондонда болады және баласын сонда тудырады. Соғысқа дейінгі Италиядағы уақыты мен католиктігі үшін жақтас деп дұрыс емес күдіктелгеніне қарамастан, Гай Югославияға жіберіледі. Ол партизандарға наразы болады, еврейлердің кішкентай тобымен достық қарым-қатынас жасайды және бұрынғы досы де Сузаның адалдығы Британияға емес, коммунистерге екенін біледі. Гай шетелде болғанда, неміс бомбасы ағасы Перегриннің пәтерін жарып, оны және Вирджинияны өлтіреді, бірақ Вирджиния мен Тримердің шағасы Гервас, Гайдың қарындасымен бірге елде болады. Кейінгі әкесінің кеңесі бойынша Гай жеке құтқару актілерін жасауға тырысады, бірақ олар соңында алушылар үшін жағдайды нашарлатады. Югославиялық еврейлер АҚШ-тан еврей ұйымдарынан сыйлықтар алады, бұл еврей емес жергілікті тұрғындарды ашуландырады, әсіресе сыйлықтар көбінесе жылы киім мен тағамнан тұрады. Англияға оралғаннан кейін Гайға Югославиядағы достарының бірі шпиондық айыбымен атылғаны айтылады, өйткені олар онымен тым жақын болған. Соғыс аяқталғаннан кейін Гай тағы бір ескі католик отбасының қызы, Доменика Плессингтонмен кездесіп, оған үйленеді. Вау романының соңының бірінші нұсқасында Гай мен оның екінші әйелі Тримердің ұлынан мұрагерлік құқығын жоятын балаларды дүниеге келтіреді. Вау оқырмандардың кейбіреулері осындай соңды үмітпен қабылдады деп санағаннан кейін, қайта жөнделген мәтінде оны баласыз некеге өзгертеді. "Гайда бала жоқ", - деп Нэнси Митфордқа хат жазғанда түсіндірді. Дегенмен, Вау 1966 жылы қайтыс болғанмен, 1974 жылғы Penguin басылымында Гай Доменика Плессингтонмен екі ұлға ие болады.

Тақырыптар

Роман Эвелин Уоның соғыс жылдардағы қызметінен айқын іздер көрінеді; оның Дакар экспедициясына қатысуы, коммандос жасағындағы қызметі, Криетте өткізген уақыты және Югославиядағы рөлі. Краучбектен өзгеше, Уо туғаннан католик емес, жоғары орта таптан шыққан кісі, бірақ Уо ағылшын католиктерінің қалыптасуында ескі нанымдағылардың тәжірибесі маңызды деп сенген. Роман – Уоның шығармашылығындағы осы тақырыпты ең толыққанды қарастыруы, алғаш рет «Брайдсхедке қайта оралу» романында толыққанды көрсетілген: дәстүрдің, отбасының және феодалдық адалдықтың, әкелік қамқорлықтағы иерархияның, институттардың үзіліссіздігінің, батырлық идеалдың және олардың апатты жоғалуының мерекесі – бұл қазіргі әлемнің бос және мағынасыздығына алып келді.

Алғыс айту

Ол британдық армиядағы полк өмірінің ирониялық бейнесін салады және қазіргі заманғы соғыстың ысырапшыл және бұрмаланған бюрократиясын сатиралайды. Гайдың римдік католицизмі мен итальяндық тәжірибесі, оның тартыншақты мінезі оны ағылшын қоғамында сырттан бақылаушы етіп көрсетеді, бұл Вауға сатираны күшейтуге және өзінің стилінде қалуға мүмкіндік береді. Комедияның астында тақырып одан да анық көрінеді. Гай Краучбек – өзінің мәдениетін терең түсінуімен, тартыншақтығымен, әдептілігімен және жағдай жасаудан қашқақтығымен ағылшын тұлғасының өкілі. Роман оның дәстүр мен батырлыққа деген романтикалық құштарлығының – өмір бойы қолдау көрсеткен аристократиялық құндылықтардың – қазіргі әлемде жұмыс істемейтінін ашады. Бұл үшінші және соңғы кітаптың басында, трилогияға ат берген эпизодта айқын көрінеді. "Сталинград қылы" – "Патшаның бұйрығымен" жасалып, нацистерге қарсы соғыста совет халқының құрбандықтарын мойындау үшін Кеңес Одағына табындалуы тиіс еді (іс жүзінде, бұл Георгий VI тапсырыс берген, Сталинград шайқасын еске түсіретін қымбатты қылыш болды). Мәскеуге жіберілмес бұрын, ол Вестминстер аббаттығында британ жұртшылығына қойылды; ұзақ кезекте тұрған адамдар "алыс одақтастарына алғыс сезімімен толы" болып, оған табынуға келді. Гай Краучбек әсер қалдырмайды және Жозеф Сталиндің бейімделуіне таң қалмай, онымен кездесуге бармайды: "ол олардың құлшынысына қосылуға құмар болған жоқ". Оның орнына ол 40 жасқа толған күні түскі асқа тойып, өткен мен болашақ туралы ойламайды. Вау сондай-ақ, оның Шығыс Еуропаны атеист Сталинге сатқандығының символы болған қылышты, алғашқы кітаптың басында сипатталған Гай Краучбектің крестоносшы атасының құрметті қылышымен салыстырады. Югославияға баратын Гай қайталанбас, болашақ идеализмге емес, циник Триммерге немесе мәнсіз американдық Пэдфилдке тиесілі екені анық. Оқырман Гайдың рыцарлықтың алтын ғасырынан құлдыраған әлемге қарсы тұруға күшсіз бе, әлде алтын ғасыр романтикалық иллюзия ма екеніне толық сенімді емес.