Нацистік Германияның танктері: Екінші дүниежүзілік соғыстағы бронетранспортты құралдары

Кіріспе

Нацистік Германияның алдыңғы қатардағы бронетранспортты жауынгерлік машиналары

Нацистік Германия Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған көптеген танк үлгілерін жасады. Отандық конструкциялардан өзге, Германия түрлі тұтқынға алынған және шетелде жасалған танктерді де пайдаланды. Неміс танктері Вермахттың маңызды бөлігі болды және соғыс барысында, әсіресе блицкриг стратегиясында шешуші рөл атқарды. Соңынан ауыр және ұзаққа созылған науқандарда неміс танктері одақтастарға бейімделуге және тиімді қарсыласуға қабілетті еді. Одақтас әскерлері неміс танктерінен техникалық тұрғыдан озып кетсе де, олар неміс танк экипаждарының тәжірибесі мен шеберлігіне, сондай-ақ «Пантера», «Тигр I» және «Тигр II» сияқты ең қуатты және технологиялық жағынан жетілген танктерге қарсы күресуге тура келді, олардың қадірқасымен есептесуге тура келді.

Панцер атауы

Panzer ( /p//æ//n//z//ər/ ) – неміс тілінде "қорғаныс", "қаптал" деген мағынаны білдіреді. Ол француз тілінен алынған pancier ("көкше"), латын тілінен pantex ("қарын") сөздерінен шыққан. Бұл сөз ағылшын және басқа да тілдерде неміс әскери контекстінде қарыз сөз ретінде қолданылады. Атап айтқанда, ол әскери құралымдардың (Панцердивизия, 4-ші панцер армиясы және т.б.) атауларында, сондай-ақ танктердің атауларында, мысалы Panzer IV және т.б. қолданылады. Ескі неміс термині – Panzerkampfwagen, "танк" немесе "қорғалған жауынгерлік көлік". Қазіргі кезде қолданылатын синонимі – Kampfpanzer, яғни "жауынгерлік панзер". 1918 жылғы алғашқы неміс танкісі A7V, Sturmpanzerwagen (шамамен "қорғалған шабуыл машинасы") деп аталды.

Даму және жұмыс

Неміс танк күштерінің жетістіктері, әсіресе тактикалық жаңаруларға байланысты болды. "Блицкриг" ("шаңқан соғыс") деп аталатын тактиканы қолдана отырып, Хайнц Гудериан, Эвальд фон Клейст және Эрвин Роммель сияқты басқа да дала қолбасшылары, Одақтастардың және, тіпті, неміс жоғарғы басшылығының түсінігінен шығар емес тәсілмен, Қарусыз соғыстың үзілісін бұзды. Негізінен, біріктірілген қару-жарақ тактикасы – "блицкриг" Одақтастарды дүрліктірді. Осыған қарамастан, Екінші дүниежүзілік соғыстың басында неміс танк күштері аса әсерлі көрінбеді. Қорғаныс бюджетінің барлық 4%-ы ғана бронетехниканы (БТК) өндіруге жұмсалды. Гудериан екі негізгі танкты жоспарлаған: Panzer III – басқа танктермен шайқасуға арналған қарумен жабдықталған, ал Panzer IV – қысқа ұңғылы гаубицамен, жаяу әскерге көмек көрсету үшін, олардың өндірісі 1936 және 1937 жылдары басталды. Panzer IV-тің жобалау жұмыстары 1935 жылы басталды, ал прототиптер 1937 жылы сынақтан өтті, бірақ Польшаға басып кірген кезде тек бірнеше жүз "әскерлік сынақ" үлгілері ғана қолда бар болды. Содан кейін әзірлеу жұмыстары тоқтатылып, 1939 жылдың қазан айында Магдебургте (Grusonwerk AG), Эссен және Бохумда 20 данадан тұратын шектеулі өндіріс басталды. Дегенмен, тіпті осы аз санды да сақтап тұру мүмкін болмады, 1940 жылдың сәуірінде өндіріс он данаға дейін төмендеді. Мұндай төмен өндіріс көрсеткіштерінің себебі – танктерге, артиллериялық оқ-дәрілер сияқты әскердің қажеттіліктеріне қарағанда, болаттан төмен басымдық берілгендігінде болды.

Панцер III

Дегенмен, қолда бар Panzer IV танкілерінің саны (211) Panzer III (98) танкілерінен әлі де көп болды. Panzer III танкілерінде де техникалық мәселелер болды: олар 3,7 см KwK 36 зеңбірегімен қаруланған деп есептелді және өндіріс төрт өндірушінің арасында бөлінді (MAN, Daimler Benz, Rheinmetall Borsig және Krupp), әр фирманың тәжірибесіне тиісті мән берілмей, өндіріс жылдамдығы бастапқыда өте төмен болды (1939 жылдың қыркүйегінде 40, 1940 жылдың маусымында 58), ал 1940 жылдың желтоқсанына дейін айына 100 данаға жете алмады. Неміс жеңістерінің алғашқы кезеңіндегі танк күштері Panzer I (тек пулеметпен), Panzer II (20 мм автозеңбірекпен) жеңіл танктерінен және чех танктерінің екі үлгісінен (Panzer 38(t) және Panzer 35(t)) тұрды. 1940 жылдың мамырына қарай Франция мен Төмен елдерге шабуыл үшін 349 Panzer III танкісі қолда бар болды. Ағылшын-француз күштері санда және техникалық жабдықта басым болғанымен, орта және ауыр техниканың саны көп болды, ал неміс экипаждары танк, танкіге қарсы зеңбірек және пикируші бомбалаушылардың жаңа біріктірілген тактикасында жаттықтырылған және тәжірибелі болды. Атап айтқанда, Вермахт Panzer III-тің артықшылықтарын пайдаланды, оның заманауи радиобайланыс жүйесі және мұнарада үш адамнан тұратын экипажы болды, бұл далада тиімділікті арттырып, Франция шайқасында жеңіске жеткізді. Panzer III-тің қарулануының шектеулілігі оның жобаланған кезінде мойындалды және оның дизайны үлкен мұнара сақинасын қосу арқылы өзгертілді, бұл кейінгі үлгілерге 656 м/с жылдамдығы бар 5 см KwK L/42 зеңбірегін орнатуға мүмкіндік берді. 1940 жылдың шілдесінде, Франция шайқасының соңғы апталарында қолдануға үлкермей, осы үлгілердің алғашқы 17 данасы өндірілді. Panzer III Ausf. F деп аталды, басқа өзгерістерге жаңартылған Maybach қозғалтқышы және жаппай өндірісті жеңілдету үшін көптеген ұсақ өзгерістер кірді. Ausf. F тез арада Ausf. G-мен алмастырылды, ол 1940-1941 жылдары Африка корпусының негізгі танкісі болды және Югославия мен Грецияда да қолданылды. Шамамен 2150 Panzer III танкісі өндірілді, оның шамамен 450-і Ausf. G болды. Бұл танктер әлі де жеткілікті қаруланбаған, нашар брондалған және ағылшын танктерімен салыстырғанда механикалық жағынан тым күрделі болды. 1940 жылдың соңында Ливиядағы шайқаста болғаннан кейін Ausf. H өндіріске қойылды, оның механикасы қарапайымдатылды, табандылары кеңейтілді және броньсы жақсартылды. 1941 жылдың сәуірінде Panzer III-тің негізгі зеңбірегін жаңа 50 мм KwK L/60 зеңбірегіне, жаңа Panzergranate 40 снарядына дейін жаңарту үшін жалпы «қайта шақыру» болды, ал оның бастапқы жылдамдығы 1181 м/с-қа дейін жетті. Осы зеңбірекпен жасалған жаңа танктер Ausf. J деп аталды. Барбаросса операциясы кезінде Кеңес Одағына шабуыл жасау неміс танктерінің дамуында маңызды өзгерістерге әкелді. 1941 жылдың маусымында Panzer III танкілері алғаш рет советтік Т-34 орта танкісімен кездесті. Бастапқыда немістердің жауынгерлік дайындығы бойынша 1449 Panzer III танкісі дайын болды, оның 950-і 50 мм L/42 зеңбірегімен жабдықталған нұсқалар болды, бұл Вермахттың негізгі танк күшін құрады. 1941 жылдың шілдесінде 36 танк және мотоатқыштар дивизиясы шабуылға тағайындалды, олар 3000-нан астам AFV-ді (артылған бронетехника) іске қосты. Неміс танктері броня, қару-жарақ және саны жағынан төмен болғанымен, советтік бронетанкілері науқанның алғашқы айларында неміс танк дивизияларымен жойылды, олар көп тәжірибелі және тиімді болып шықты: 17 000-нан астам советтік танк жойылды немесе тастап кетілді. Советтер Т-34 танктерінің механикалық және конструкциялық кемшіліктеріне шағымданды. Сонымен қатар, экипаждар тәжірибесіз болды және логистикалық қолдау жеткіліксіз болды. Жарыс алаңында Panzer III-тің 50 мм зеңбірегі Т-34 танкілеріне қатты зақым келтіре алды және әдеттегі жауынгерлік қашықтықта неміс танкісі шын мәнінде төмен болған жоқ. Panzer III танкілеріне KV-1 ауыр танкілеріне қарсы тұру қиын болды, өйткені олардың бронясы алдыңғы жағынан тесілмейтіндей болды. Солтүстік Африкадағы науқан кезінде Panzer III танкілері, әсіресе ескі үлгілер, британдық Matilda II жаяу әскер танкілеріне қарсы тікелей шайқаста қиындықтарға тап болды, олардың бронясы мен қуатты 40 мм QF 2 фунт зеңбірегі басым болды. Осыған қарамастан, Panzer III танкілері маңызды жеңістерге қол жеткізді, мысалы, Газала шайқасында, тәжірибелі неміс экипаждарымен және танкіге қарсы құралымдардың қолдауымен жұмыс істеген танк Африкадағы қарсыластарына қарсы кейбір қиындықтарға қарамастан, ең жарқын нәтижелерге қол жеткізді. Ал британдық бронетанкілері, керісінше, жойылды. Panzer III бронясы қосымша пластиналармен 70 мм-ге дейін жетілдірілді, ал формалы зарядтан (жұрықты танкіге қарсы) қорғаныш үшін аралық бронь енгізілді. Алайда 75 мм L/48 зеңбірегі бар алғашқы Panzer IV танкілері Panzer III-тің неміс негізгі танкісі ретіндегі ролін аяқтады. Ақырында, Panzer III өндірісі 1943 жылдың тамызында Ausf. M (ескі үлгілердің түрлендірілуі) үлгісімен аяқталды, көлік құралына Panzer IV танктері бастаған 75 мм KwK 51 зеңбірегі орнатылды және оның ролі көмекші күшке төмендетілді. Panzer III шассиі соғыс соңына дейін түрлі көлік құралдарының базасы ретінде, әсіресе Sturmgeschütz III шабуылдық зеңбірегі ретінде өндірісте болды.

Nevertheless, the number of available Panzer IVs (211) was still larger than that of the Panzer III (98). There were also technical problems with the Panzer III: it was widely considered to be under gunned with the 3.7 cm KwK 36 gun and production was split among four manufacturers (MAN, Daimler Benz, Rheinmetall Borsig, and Krupp) with little regard for each firm's expertise, and the rate of production was initially very low (40 in September 1939, 58 in June 1940), taking until December 1940 to reach 100 vehicles a month. The panzer force for the early German victories was a mix of the Panzer I (machine gun only), Panzer II (20 mm autocannon) light tanks and two models of Czech tanks (the Panzer 38(t)) and the Panzer 35(t)). By May 1940 there were 349 Panzer III tanks available for the attacks on France and the Low Countries. Though the Anglo French forces appeared numerically and technically superior, with a greater quantity of medium and heavy vehicles, German crews were trained and experienced in the new combined tactics of tanks, anti tank guns and dive bombers. In particular the Wehrmacht exploited the advantages of the Panzer III, with its modern radio communications system and a crew of three men in the turret, resulting in greater efficiency in the field and winning the Battle of France. The objections to the limited gun armament of the Panzer III were recognized during its conception, and its design was altered to include a large turret ring to make it possible to fit a 2250 ft/s (656 m/s) muzzle velocity 5 cm KwK L/42 gun on later models. In July 1940, too late to see action in the final weeks of the Battle of France, the first 17 of these models were produced. Designated the Panzer III Ausf. F, the other changes included an upgraded Maybach engine and numerous minor changes to ease mass production. The Ausf. F was quickly supplanted by the Ausf. G with an up armored gun mantlet, which was the main tank of the Afrika Korps in 1940–41 and also saw action in Yugoslavia and Greece. Around 2,150 Panzer IIIs were produced, of which around 450 were the Ausf G. These tanks were still under gunned, poorly armored and mechanically overly complex in comparison to equivalent British tanks. After fighting in Libya in late 1940 the Ausf. H was put into production with simpler mechanics, wider tracks, and improved armor. In April 1941 there was a general "recall" of the Panzer III to upgrade the main gun to the new 50 mm KwK L/60, with the new Panzergranate 40 projectile, and muzzle velocity was pushed to 3875 ft/s (1,181 m/s). New tanks produced with this gun were designated Ausf. J. The invasion of the Soviet Union in Operation Barbarossa signaled a very important change in German tank development. In June 1941 Panzer III tanks first encountered the Soviet T 34 medium tank. Initially the Germans had 1,449 Panzer III tanks ready for combat, about 950 of which were versions equipped with the 50 mm L/42 gun, which constituted the Wehrmacht's main tank force. In July 1941 36 Panzer and motorized infantry divisions were assigned to the invasion, fielding over 3000 AFVs. While German tanks were inferior in armor, armament, and numbers, the Soviet armored forces were almost annihilated during the first months of the campaign by the German panzer divisions, which proved to be much more experienced and efficient: over 17,000 Soviet tanks were destroyed or abandoned. The Soviets complained of serious mechanical deficiencies and design flaws in their T 34 tanks. Also, the crews were inexperienced and the logistical support was insufficient. On the battlefield, the Panzer III's 50 mm gun was able to seriously damage T 34 tanks and at the typical combat distances— to —the German tank was not really inferior. It was more difficult for Panzer III tanks to counter KV 1 heavy tanks with their armor being nearly impenetrable at the front. During the North African campaign Panzer III tanks, especially older models, had troubles in direct fights against British Matilda II infantry tanks, due to the superiority of their armor and powerful 40mm QF 2 pounder gun. Despite this, the Panzer III tanks managed to obtain important victories, such as in the Battle of Gazala, where the tank, skilfully employed by experienced German crews and supported by anti tank formations, achieved the most brilliant results of its deployment in Africa, despite some difficulties against the Allied heavy tanks. The British armored forces, on the other hand, were almost destroyed. The Panzer III's armor was upgraded to 70 mm by additional plates, and spaced armor was introduced to protect against shaped charge ( high explosive anti tank) attacks. However the first Panzer IV tanks with 75 mm L/48 cannon marked the end of the Panzer III's role as the German main tank. Eventually, Panzer III production was ended in August 1943 with the Ausf. M (a conversion of older types), the vehicle having been fitted with a short barrelled 75 mm KwK 51 gun (effectively the same gun the Panzer IV had started with) and downgraded to a support role. The Panzer III chassis continued in production until the end of the war as the base for a range of vehicles chiefly the Sturmgeschütz III assault gun.

Panzer IV

Panzer IV өндірісі баяу болғанымен, жалғасты; 1940 жылдың соңына қарай 386 Ausf. D үлгісі қолданысқа түсті, ал 1941 жылы армияның 2200 данаға жасаған тапсырысына қарамастан, тағы 480 данасы өндірілді. Panzer IV-тің басты артықшылығы қысқа L/24 зеңбірегі болды; ерте үлгілердің салмағы мен бронясы Panzer III-тің салмағы мен бронясына жақын еді. Panzer IV-тің 75 мм L/24 қысқа зеңбірегін, танкіге қарсы қолдануға жарамды, ұзын, жоғары жылдамдықты 75 мм зеңбірекке жаңарту арқылы танк өте тиімді болып шықты. Бұл жаңа 43 калибрлі ұзын зеңбірек, түрлі соққы бұрыштарында және қашықтықта Т-34 танкісінің бронясын тесіп өте алатын. Шығыс майданында жаңа зеңбірек орнатылған алғашқы үлгі, Ausf. F2, 1942 жылдың көктемінде жеткізіле бастады, ал «Көк операцияға» дейін L/43 танк зеңбірегі бар шамамен 135 Panzer IV қолданысқа енді. Олар 1942 жылдың маусымы мен 1943 жылдың наурызы аралығындағы оқиғаларда шешуші рөл атқарды, ал Panzer IV неміс танк дивизияларының негізгі күшіне айналды. Батыс майданында американдық M4 Sherman-ның 75 мм M3 зеңбірегі Panzer IV-тің кейінгі үлгілеріне қарсы қиындықтарға тап болды. Panzer IV-тің кейінгі үлгілерінің алдыңғы корпусының бронясы, Шерманның 75 мм қаруының соққыларына қалыпты жауынгерлік қашықтықта оңай төтеп бере алды. Британдықтар Шерманды өте тиімді 76 мм QF 17 фунттық зеңбірекпен жарақтандырып, Sherman Firefly-ды жасады, ол Нормандияға қонуға дейін барлық неміс танктерімен күресуге қабілетті жалғыз одақтас танк болды. 1944 жылдың шілдесіне дейін американдық Шерман, 76 мм M1 зеңбірегімен жабдықталған, Panzer IV-тің атыс қуатымен теңдесті. Кейінгі Panzer IV үлгілері 75 мм L/48 зеңбірегін одан әрі жетілдірді, бірақ негізінен негізгі броняны арттыру және танкіге қарсы қарудан қорғау үшін қосымша броня мен юбка бронясын орнату арқылы ерекшеленді. Магниттік миналардың жабысуын болдырмау үшін Циммерит пастасы 1943 жылдың желтоқсанынан 1944 жылдың қазанына дейін Panzer IV-ке енгізілді. Барлығы шамамен 8500 Panzer IV танктері өндірілді.

Panzer V (Пантер)

Соғыс бойы жеңіл танктермен күш-жігерін жалғастыра бергеніне қарамастан, неміс конструкторлары PzKpfw V Panther танкысын жасап, одақтастардың ауыр танктарына тікелей қарсы қойды. Panzer IV танкысын алмастыру жұмыстары 1937 жылы басталды, ал прототиптер 1941 жылы сынақтан өтті. Кеңес Одағының Т-34 танкысының пайда болуы осы кестеге үдеме берді. Гудерианның талабы бойынша 1941 жылдың қараша айында шығыс майданға топ жіберілді, олар Т-34 танкын зерттеп, баяндама жасау керек болды. Кеңес танкысының екі ерекшелігі ең маңызды деп есептелді: біріншісі – барлық жағынан еңіске бұрылған броня, ол оқтың бұрылуын жақсартты және броняның тесілуге қарсы тиімді қалыңдығын арттырды; екіншісі – ұзын, ілгекті орналасқан зеңбірек, неміс конструкторлары бұрыннан қашқан нәрсе. Daimler Benz және MAN компанияларына 1942 жылдың көктеміне дейін 30-35 тонналық жаңа танкты жобалау және құрастыру тапсырылды. Екі Т-34 танкысынан әсер алған ұсыныстар 1942 жылдың сәуір айында ұсынылды. Daimler Benz жобасы Т-34 танкысына «құрмет» көрсеткендей болды, инженерлік шеберліктің күрделілігін жоққа шығарып, әлеуеті мол, қарапайым дизайнды жасады. MAN жобасы неміс ойлауынша дәстүрлірек болды және Waffenprüfamt 6 комитетімен қабылданды. Мамыр айына дейін прототип талап етілді, ал дизайндық егжей-тегжейлі жұмыс Kniekamp-қа тапсырылды. Егер ілгекті орналасқан зеңбірек пен еңіске бұрылған броняны ескермесек, Panther неміс дизайнының стандартты үлгісі болды: бес экипаж мүшесі үшін ішкі орналасу стандартты, ал механикасы күрделі болды. 43 тонна салмағы бар танк 700 а.к. (522 кВт) қуаты бар бензинді қозғалтқышпен жабдықталған, әр жағында сегіз жұп доңғалақты шасси, жеті жылдамдықты беріліс қорабы және гидравликалық дискілі тежегіштермен басқарылды. Броня біртекті болаттан жасалған, дәнекерленген, бірақ беріктігін арттыру үшін бір-бірімен байланыстырылған. Алғашқы үлгілерде тек 60 мм алдыңғы корпус бронясы болды, бірақ бұл көрсеткіш D және келесі үлгілерде 80 мм-ге дейін арттырылды. Басты зеңбірек 79 оқпен жабдықталған 75 мм L/70 зеңбірегі, оған қоса екі MG 34 пулеметі қосылды. MAN жобасы 1942 жылдың қыркүйегінде ресми түрде қабылданды және дереу өндіріске жіберілді, екі айдан кейін дайын танктер жасала бастады, бірақ асығудың салдарынан сенімділік мәселелері туды. Ай сайын 600 танк өндіру жоспарымен жұмыс MAN компаниясынан Daimler Benz компаниясына, ал 1943 жылы Maschinenfabrik Niedersachsen Hannover және Henschel компанияларына кеңейтілді. Өндірістің тоқтатылуына байланысты ай сайынғы өндіріс жоспарға жақындамады, 1944 жылдың шілдесінде 380 танкпен шарықтауға жетті және 1945 жылдың сәуірінде кем дегенде 5964 танк жасалды. Осы негізгі жұмыстардан басқа, неміс әскері әр түрлі ерекше прототиптермен тәжірибе жасады және бірнеше ерекше үлгілерді өндіріске енгізді. Кейбір Tiger танктеріне танктің ішінен зарядталатын және қаптамаға қарсы қолданылатын жеке құрамға қарсы граната ату құралдары орнатылды. Panther алғаш рет 1943 жылдың 5 шілдесінде Курск шайқасында қолданылды, онда ол Panzer IV және Tiger I танктерімен бірге қызмет етті. Panther ашық жерде және алыс қашықтықта тиімді екенін дәлелдеді және тамаша оттық қуаты мен қорғанысы үшін Екінші дүниежүзілік соғыстың ең жақсы танктерінің бірі деп есептеледі, бірақ оның бастапқы техникалық сенімділігі одан да нашар болды.

Despite continued efforts with the lighter tanks throughout the war, German designers also produced a direct counter to the heavier Allied tanks with the PzKpfw V Panther. Design work on the replacement for the Panzer IV had begun in 1937 and prototypes were being tested in 1941. The emergence of the Soviet T 34 led to an acceleration of this leisurely time table. At the insistence of Guderian a team was dispatched to the eastern front in November 1941 to assess the T 34 and report. Two features of the Soviet tank were considered the most significant: the top was the sloped armor all round which gave much improved shot deflection and also increased the armor effective relative thickness against penetration; the second was the long over hanging gun, a feature German designers had avoided up to then. Daimler Benz and MAN were tasked with designing and building a new 30–35 tonne tank by spring 1942. The two T 34 influenced proposals were delivered in April 1942. The Daimler Benz design was a "homage" to the T 34, ditching the propensity for engineering excellence, and hence complexity, to produce a clean, simple design with plenty of potential. The MAN design was more conventional to German thinking and was the one accepted by the Waffenprüfamt 6 committee. A prototype was demanded by May and design detail work was assigned to Kniekamp. If the overhanging gun and sloping armor are ignored the Panther was a conventional German design: its internal layout for the five crew was standard and the mechanicals were complex. Weighing 43 tonnes it was powered by a 700 PS (522 kW) gasoline engine driving eight double leaved bogie wheels on each side, control was through a seven speed gearbox and hydraulic disc brakes. The armor was homogenous steel plate, welded but also interlocked for strength. Preproduction models had only 60 mm frontal hull armor, but this was soon increased to 80 mm on the production Ausf. D and later models. The main gun was a 75 mm L/70 with 79 rounds, supported by two MG 34 machine guns. The MAN design was officially accepted in September 1942 and put into immediate production with top priority, finished tanks were being produced just two months later and suffered from reliability problems as a result of this haste. With a production target of 600 vehicles a month the work had to be expanded out of MAN to include Daimler Benz, and in 1943 the firms of Maschinenfabrik Niedersachsen Hannover and Henschel. Due to disruption monthly production never approached the target, peaking in July 1944 with 380 tanks delivered and ending around April 1945 with at least 5,964 built. In addition to these mainstream efforts the German army also experimented with a variety of unusual prototypes and also put into production several peculiarities. Some Tiger tanks were fitted with anti personnel grenade launchers that were loaded and fired from within the tank as an anti ambush device. The Panther first saw action in the Battle of Kursk beginning on July 5, 1943, where it served alongside the Panzer IV and the heavier Tiger I. The Panther proved to be effective in open country and long range engagements and is considered one of the best tanks of World War II for its excellent firepower and protection, although its initial tech reliability was less impressive.

Пантера II

Салынған саны – 1 шасси. Panther II танкысы Panther танкысының ізбасары ретінде құрылды, Шығыс майданындағы шайқастардан алынған сабақтар негізінде жақсартылған. Сырт көрінісі ұқсас болғанымен, ол негізінен басқа танк болды, қалың қорғаныс қабатымен, жаңа мұнарамен, қозғалтқышпен және зеңбірекпен жабдықталды. Түпнұсқа Panther танкысының көптеген бөліктері алынып тасталды және Tiger мен Tiger II танкыларының бөліктерімен ауыстырылды. Ол жылдамрақ болар еді, бірақ салмағы да артатын. Бір прототип жасалды, бірақ Panther I танкысын жетілдіруге баса назар аудару үшін жұмыс тоқтатылды. Дизайнның кейбір элементтері E 50 танкысына енгізілді.

Лёв

Тіпті одан да үлкенірек және ауыррақ танк – "Лёве" болды. Неміс тілінде "Лёве" сөзі "Арыстан" деп аударылады. Ол тек қағаз жүзінде ғана қалды және одан да ауыр "Маус" танкысын жасауға басымдық берілді.

Е-100

Panzerkampfwagen E 100 (Gerät 383) (TG 01) – Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германияда жасалған аса ауыр танк жобасы. Мұнда тек бір шасси ғана жасалды, мұнарасы болған жоқ.

Panzer IX және Panzer X

Panzer IX және X – пропаганда және қарсы барлау мақсатында жасалған 2 құпия, аса ауыр танк жобасы.

Қалқа

Ratte – Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс танктерінің ең ауыр жобасы. "Ratte" сөзі "Тышқан" деп аударылады. Ол бойынша ешқандай жұмыс басталмай тұрып жоба тоқтатылды.