70 жылғы Иерусалим қамалы және оның салдары

Кіріспе

Бірінші еврей-рим соғысындағы қоршау

70 жылғы Иерусалимнің қоршауы – Бірінші еврей-рим соғысының (66–73 жж.) шешуші оқиғасы болды. Бұл соғыста Рим армиясы, болашақ император Титтің басшылығымен, Иерусалимді қоршады, ол Рим провинциясы Иудеясындағы еврей көтерілісінің орталығы еді. Бес айлық қоршаудан кейін римдіктер қаланы және Екінші еврей ғибадатханасын қиратты. 70 жылғы сәуірде, Пасха мерекесіне үш күн қалғанда, Рим әскері Иерусалимді қоршауға кірісті. Замандас тарихшы және соғыстың негізгі көзі – Иосиф Флавийдің мәліметінше, қалада кісі өлтіру, ашаршылық және каннибализм кеңінен таралды. 70 жылғы Тиша би-Ав күні (30 тамыз), римдік әскерлер қорғаушыларды жеңіп, ғибадатхананы өртеп жіберді. Қарсылық тағы бір айға созылды, бірақ ақырында қаланың жоғарғы және төменгі бөліктері де басып алынды, және қала толығымен өртеніп кетті. Тит қаланың бұрынғы қуатын көрсету үшін Иродтың бекінісінің үш мұнарасын ғана сақтап қалды. Қоршау адам өміріне зор зиян келтірді, көптеген адамдар қаза тапты және құлдыққа алынды, ал қаланың үлкен бөлігі қирады. Бұл жеңіс Флавий әулетіне империяны бақылауға алу құқығын берді. Иерусалимнің басылып алынуын тойлау үшін Римде салтанатты шеру өтті, және екі жеңіс қағаты салынды. Ғибадатханадан тоналған асыл заттар көрмеге қойылды. Ана қала мен ғибадатхананың жойылуы еврей мәдениетін қайта құруды қажет етті, оның сақталуын қамтамасыз ету үшін. Ғибадатханаға негізделген яһуди дінінің секталары, оның ішінде дін қызметкерлері мен саддукейлер маңыздылығы азайды. Парисшілдер мектебінен пайда болған раббиндік яһудизмнің жаңа түрі қалыптасып, ақырында діннің басты түріне айналды. Иса Назареттің көптеген ізбасарлары да қаланың қирауынан аман қалды. Олар оның үйретімдерін Рим империясы бойынша таратып, христиан дінінің пайда болуына себепкер болды. Кейіннен Иерусалим Aelia Capitolina атты Рим колониясы ретінде қайта құрылды. Шетелдік культтер енгізілді және яһудилерге кіруге тыйым салынды. Бұл оқиға көбінесе Бар-Кохба көтерілісінің ықпалды себептерінің бірі саналады.

The siege of Jerusalem of 70 CE was the decisive event of the First Jewish–Roman War (66–73 CE), in which the Roman army led by future emperor Titus besieged Jerusalem, the center of Jewish rebel resistance in the Roman province of Judaea. Following a five month siege, the Romans destroyed the city and the Second Jewish Temple. In April 70 CE, three days before Passover, the Roman army started besieging Jerusalem. According to Josephus, a contemporary historian and the main source for the war, the city was ravaged by murder, famine, and cannibalism. On Tisha B'Av, 70 CE (August 30), Roman forces overwhelmed the defenders and set fire to the Temple. Resistance continued for another month, but eventually the upper and lower parts of the city were taken as well, and the city was burned to the ground. Titus spared only the three towers of the Herodian citadel as a testimony to the city's former might. The siege had a major toll on human life, with many people being killed and enslaved, and large parts of the city destroyed. This victory gave the Flavian dynasty legitimacy to claim control over the empire. A triumph was held in Rome to celebrate the conquest of Jerusalem, and two triumphal arches were built to commemorate it. The treasures looted from the Temple were put on display. The loss of mother city and temple necessitated a reshaping of Jewish culture to ensure its survival. Judaism's Temple based sects, including the priesthood and the Sadducees, diminished in importance. A new form of Judaism that became known as Rabbinic Judaism developed out of Pharisaic school and eventually became the mainstream form of the religion. Many followers of Jesus of Nazareth also survived the city's destruction. They spread his teachings across the Roman Empire, giving rise to the new religion of Christianity. Jerusalem was later re founded as the Roman colony of Aelia Capitolina. Foreign cults were introduced and Jews were forbidden entry. This event is often considered one of the catalysts for the Bar Kokhba revolt.

Өмірбаян

Екінші ғибадатхана кезеңінде Иерусалим яһудилердің, оның ішінде диаспорадағылардың діни және ұлттық өмірінің орталығы болды. Екінші ғибадатхана үш қажылық мерекесі кезінде ондаған, тіпті жүздеген мың адамды тартты. Ежелгі Плиний өзінің "Табиғи тарих" еңбегінде оны "Шығыстың ең әйгілі қаласы" деп атады. Рим дәуірінің басында Иерусалим екі бөлек ауданға бөлінген. Біріншісі "бірінші қабырғаның" ішіндегі аймақтарды, Дәуіт қаласы мен Жоғарғы қаланы қамтыды және тығыз салынған, бірақ оның бай аудандарында аздап сейіле түсті. Екіншісі, "қала сырты" немесе "Бет-Есда" деп белгілі, біріншісінің солтүстігінде орналасқан және сирек қоныстанған. Ол Иродтың "екінші қабырғасының" (әлі де тұрған) ішінде орналасқан, бірақ патша Агриппа I салған жаңа "үшінші қабырғамен" қоршалған. Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, Агриппа кемінде 5 метр қалыңдығы бар, қазіргі қоршау машиналарын өткізбейтін қабырға салмаққа ниеттенген. Алайда, Агриппа император Клавдийдің "мұндай мықты қабырғаның қоғамдық істерге араласу мақсатымен салынғанын күдіктенбесін" деген қорқынышынан қамалдың негізін қалаудан бас тартты. Ол тек кейінірек, азырақ күшпен және үлкен асығыспен, Бірінші яһуди-рим соғысы басталғанда және Иерусалимнің қорғанысын нығайту қажет болғанда ғана аяқталды. Үшінші қабырға тоғыз мұнарамен әсемделген.

Көтеріліс басталды

Бірінші яһуди-рим соғысы, сондай-ақ Ұлы яһуди көтерілісі деп те аталады, префект Гессий Флорус тағайындалғаннан және оның ғибадатхана қаражатын талап етуінен кейін басталды. Бұл оқиға шамамен 70 жылға сәйкес келеді. Тит қоршауды Құрбан айт мейрамына бірнеше күн қалғанда, 14 Ксантикус (сәуір) күні бастады. Ол қаланы батыс жағынан үш легионмен (V Македоника, XII Фулмината, XV Аполлинарис) және шығыс жағынан, Зәйтүн тауындағы төртінші легионмен (X Фретенсис) қоршады. Егер Иосиф Флавийдің «Яһуди соғысы» еңбегіндегі 6:421 нұсқауы Титтің қоршауына қатысты болса, онда Иосиф Флавийдің айтуынша, сол кезде Иерусалимде Құрбан айт мейрамын тойлауға келген көптеген адамдар болған. Қоршау батыстан, Яффа қақпасының солтүстігіндегі Үшінші қабырғадан басталды. Мамыр айында бұл қабырға бұзылып, Екінші қабырға да көп ұзамай алынды. Осыдан кейін қорғаушылар ғибадатхананы және жоғарғы және төменгі қаланы бақылауда ұстады. Яһуди қорғаушылары фракцияларға бөлінді. Симон Бар-Гиора мен Иоанн Гискаланың екі көрнекті зәулім басшысы көтерілістің сәтсіздігіне орташа басшылықты айыптады. Иоанн Гискаланың тобы ғибадатхана ауласында бекінген тағы бір фракция басшысы, Елазар бен Симонды өлтірді. Иосиф Флавий өз басшыларының халыққа қарсы жасаған қатыгездіктерін, соның ішінде қорғаушыларды өмірі үшін күресуге мәжбүрлеу мақсатымен қаланың азық-түлік қорын өртеп жіберуін сипаттады. Иоанн Гискала мен Симон Бар-Гиора арасындағы араздық тек римдік қоршау инженерлері қамалдарды салған кезде ғана ресми түрде тоқтатылды. Тит қала тұрғындарын аштықтан құрту үшін қаланың айналасына қамал салды. Антония бекінісінің қабырғаларын бұзуға немесе көтерілуге бірнеше рет тырысқаннан кейін, римдіктер ақырында жасырын шабуыл жасады, немесе рим әскерін кері қайтару үшін қажет деп есептеген стратегиялық шара ретінде. Иосиф Флавийдің айтуынша, римдіктер Антонияға жеткенде, оны қорғайтын қабырғаны қиратуға тырысты. Олар тек төрт тас алып тастады, бірақ түні бойы қабырға құлап түсті. «Сол түні қабырға, Иоанн бұрын өзінің хитролығын қолданған және олардың банктерін құртқан жердегі қоралардың соққысынан қатты дірілдеді, содан кейін жер беріліп, қабырға кенеттен құлады» (V. 28). Осыдан кейін Тит ғибадатхана ауласының жанында, солтүстік-батыс бұрышында, солтүстік және батыс жағында жағалаулар тұрғызды (V. 150). Иосиф Флавий яһудилердің римдіктерге Зәйтүн тауының жанында шабуыл жасағанын, бірақ Тит оларды аңғарға кері қайтарғанын айтады. Зәулімдер солтүстік-батыс бағаналы ғимаратты өртеп жіберді (V. 165). Римдіктер келесісін өртеп жіберді, ал яһудилер оның да өруін қалады (V. 166). Олар римдік сарбаздардың кейбіреулерін қабырғадан көтерілуге тырысқанда тұтқындады. Римдіктер қамалған кезде олар қабырғаның астына ағаш жағып тастаған (V. 178–183). Яһуди одақтастары римдік сарбаздарды өлтіргеннен кейін, Иосиф Флавий Титтің оларды келіссөздерге шақыру үшін жібергенін айтады. Бұл келіссөздер яһудилердің келіссөзшіні жебемен жарақаттауымен аяқталды, содан кейін көп ұзамай тағы бір шабуыл жасалды. Тит осы кенеттен шабуыл кезінде дерлік тұтқындалды, бірақ қашып кетті. Ғибадатхана аумағына қарап тұрған бекініс ғибадатхананың өзіне шабуыл жасау үшін өте қолайлы нүкте болды. Ақсақалдар көп ұзамай-ақ соққыға ұшырады, бірақ соғыс ақырында қабырғаларға от қойды. Рим сарбазы ғибадатхананың қабырғаларының біріне жанып жатқан таяқты лақтырды. Ғибадатхананы қирату Титтің мақсатында болған жоқ, мүмкін, бұл Ирод Ұлының бірнеше онжылдық бұрын жасаған үлкен кеңейтулеріне байланысты болды. Тит оны Рим императоры мен рим құдайларына арналған ғибадатханаға айналдырғысы келді. Алайда өрт тез таралып, көп ұзамай бақылаудан шықты. Ғибадатхана 9/10 Тиша Б'Авта, 70 жылдың тамызында жаулап алынып, қиратылды, ал от шалынып, қаланың тұрғын үй бөліктеріне таралды. Иосиф Флавийдің жазғандары Титті ғибадатхананың қирауына кінәлі деп есептемейді, бірақ бұл оның Флавий әулетіне жақындауды қалауынан туындауы мүмкін. Рим әскерлері яһудилердің қалған қарсылығын тез жойды. Қалған яһудилердің кейбіреулері жасырын туннельдер мен кәріздер арқылы құтылды, ал басқалары Жоғарғы қалада соңғы қарсылық жасады. Бұл қорғаныс римдіктердің алға жылжуын тоқтатты, өйткені олар қалған яһудилерге шабуыл жасау үшін қоршау мұнараларын салуға мәжбүр болды. 7 қыркүйекте Иродтың сарайы құлады, ал 8 қыркүйекте қала толықтай римдіктердің бақылауына көшті. Римдіктер қаладан қашып кеткендерді қуып, қуып жүруге кірісті.

The First Jewish–Roman War, also known as the Great Jewish Revolt, broke following the appointment of prefect Gessius Florus and his demand to receive Temple funds. which corresponds to year 70 of the Common Era. Titus began his siege a few days before Passover, on 14 Xanthicus (April), surrounding the city with three legions (V Macedonica, XII Fulminata, XV Apollinaris) on the western side and a fourth (X Fretensis) on the Mount of Olives, to the east. If the reference in his Jewish War at 6:421 is to Titus's siege, though difficulties exist with its interpretation, then at the time, according to Josephus, Jerusalem was thronged with many people who had come to celebrate Passover. The thrust of the siege began in the west at the Third Wall, north of the Jaffa Gate. By May, this was breached and the Second Wall also was taken shortly afterwards, leaving the defenders in possession of the Temple and the upper and lower city. The Jewish defenders were split into factions. Simon Bar Giora and John of Giscala, the two prominent Zealot leaders, placed all blame for the failure of the revolt on the shoulders of the moderate leadership. John of Gischala's group murdered another faction leader, Eleazar ben Simon, whose men were entrenched in the forecourts of the Temple. Josephus describes various acts of savagery committed against the people by its own leadership, including the torching of the city's food supply in an apparent bid to force the defenders to fight for their lives. The enmities between John of Gischala and Simon bar Giora were papered over only when the Roman siege engineers began to erect ramparts. Titus then had a wall built to girdle the city in order to starve out the population more effectively. After several failed attempts to breach or scale the walls of the Fortress of Antonia, the Romans finally launched a secret attack. or as a stratagem to make the defenders more desperate, supposing that was necessary in order to repel the Roman army. According to Josephus, when the Romans reached Antonia they tried to destroy the wall which protected it. They removed four stones only, but during the night the wall collapsed. "That night the wall was so shaken by the battering rams in that place where John had used his stratagem before, and had undermined their banks, that the ground then gave way, and the wall fell down suddenly." (v. 28) Following this, Titus had raised banks beside the court of the Temple: on the north west corner, on the north side, and on the west side (v. 150). Josephus goes on to say that the Jews then attacked the Romans on the east, near the Mount of Olives, but Titus drove them back to the valley. Zealots set the north west colonnade on fire (v. 165). The Romans set the next one on fire, and the Jews wanted it to burn (v. 166), and they also trapped some Roman soldiers when they wanted to climb over the wall. They had burned wood under the wall when Romans were trapped on it (v. 178–183). After Jewish allies killed a number of Roman soldiers, Josephus claims that Titus sent him to negotiate with the defenders; this ended with Jews wounding the negotiator with an arrow, and another sally was launched shortly after. Titus was almost captured during this sudden attack, but escaped. Overlooking the Temple compound, the fortress provided a perfect point from which to attack the Temple itself. Battering rams made little progress, but the fighting itself eventually set the walls on fire; a Roman soldier threw a burning stick onto one of the Temple's walls. Destroying the Temple was not among Titus's goals, possibly due in large part to the massive expansions done by Herod the Great mere decades earlier. Titus had wanted to seize it and transform it into a temple dedicated to the Roman Emperor and the Roman pantheon. However, the fire spread quickly and was soon out of control. The Temple was captured and destroyed on 9/10 Tisha B'Av, sometime in August 70 CE, and the flames spread into the residential sections of the city. Josephus's account absolves Titus of any culpability for the destruction of the Temple, but this may merely reflect his desire to procure favor with the Flavian dynasty. The Roman legions quickly crushed the remaining Jewish resistance. Some of the remaining Jews escaped through hidden tunnels and sewers, while others made a final stand in the Upper City. This defense halted the Roman advance as they had to construct siege towers to assail the remaining Jews. Herod's Palace fell on 7 September, and the city was completely under Roman control by 8 September. The Romans continued to pursue those who had fled the city.

Жою

Иосиф Флавийдің жазған мәліметтеріне сәйкес, Тит басқалармен кеңесіп, 500 жылдық ғибадатхананы сақтап қалуға бұйрық берді. Иосиф Флавийдің айтуынша, римдіктердің шабуылын тоқтату үшін ғибадатхананың солтүстік-батыс жағына алғаш от қойған яһудилер болды. Содан кейін ғана рим сарбаздары ғибадатханаға жақын жердегі үйге от қойып, өрттің бастауын берді, ал яһудилер оны одан да ушықтырды. Иосиф Флавий римдіктердің делдалы болды және келіссөздер сәтсіз аяқталғанда, қамауды және оның салдарынан туған жағдайды куә болды. Ол былай деп жазды: «Әскердің өлтіретін немесе тоналайтын адамдары қалмағанда, олардың ашу-ызасының нысаны болатын ешкім қалмағаннан кейін (қалған жұмысты аяқтауға мүмкіндік болса, ешкімді де аямайтын еді), [Тит] Цезарь бүкіл қала мен ғибадатхананы қиратуға бұйрық берді, бірақ ең биік мұнараларды – яғни Фасселусты, Гиппиксті және Мариамнені, сондай-ақ қаланың батыс жағындағы қабырғаның бір бөлігін сақтап қалды. Бұл қабырға [Жоғарғы қалада] гарнизонға орналасу үшін, ал мұнаралар [үш бекініс] римдік батырлығының күшімен бағындырылған қаланың қандай екенін және қаншалықты мықты бекінілгенін ұрпақтарға көрсету үшін сақталды. Ал [Иерусалимді қоршаған] қалған қабырғалар негізіне дейін қиратылды, сондықтан келген адамдарға бұл жерде бір кезде қала болғанына сенуге ештеңе қалмады. Иерусалимнің ақыры осылай болды, себебі жаңашылдық іздегендердің ақымақтығынан. Бұл қала бұрын өте әсем және бүкіл адамзат арасында даңқты болған еді. Шындығында, оның көрінісі өте қайғылы еді, себебі ағаштармен және сұлу бақтармен көркейтілген жерлер енді шөлге айналды, ал ағаштардың бәрі кесілді. Бұрын Иудеяны және қаланың ең әдемі маңындарын көрген, ал енді оны шөлге айналғандай көретін әрбір шетелдік осындай үлкен өзгеріске қайғырып, аза тұтудан бас тарта алмады. Соғыс барлық сұлулықтың белгілерін жоқ қылды. Егер бұрын осы жерді білген адам енді кенеттен келсе, оны тануы мүмкін емес еді. Тіпті ол қаланың ішінде болса да, оны іздеуге тура келер еді.»

The account of Josephus described Titus as moderate in his approach and, after conferring with others, ordering that the 500 year old Temple be spared. According to Josephus, it was the Jews who first used fire in the Northwest approach to the Temple to try and stop Roman advances. Only then did Roman soldiers set fire to an apartment adjacent to the Temple, starting a conflagration which the Jews subsequently made worse. Josephus had acted as a mediator for the Romans and, when negotiations failed, witnessed the siege and aftermath. He wrote:
Now as soon as the army had no more people to slay or to plunder, because there remained none to be the objects of their fury (for they would not have spared any, had there remained any other work to be done), [Titus] Caesar gave orders that they should now demolish the entire city and Temple, but should leave as many of the towers standing as they were of the greatest eminence; that is, Phasaelus, and Hippicus, and Mariamne; and so much of the wall enclosed the city on the west side. This wall was spared, in order to afford a camp for such as were to lie in garrison [in the Upper City], as were the towers [the three forts] also spared, in order to demonstrate to posterity what kind of city it was, and how well fortified, which the Roman valor had subdued; but for all the rest of the wall [surrounding Jerusalem], it was so thoroughly laid even with the ground by those that dug it up to the foundation, that there was left nothing to make those that came thither believe it [Jerusalem] had ever been inhabited. This was the end which Jerusalem came to by the madness of those that were for innovations; a city otherwise of great magnificence, and of mighty fame among all mankind. And truly, the very view itself was a melancholy thing; for those places which were adorned with trees and pleasant gardens, were now become desolate country every way, and its trees were all cut down. Nor could any foreigner that had formerly seen Judaea and the most beautiful suburbs of the city, and now saw it as a desert, but lament and mourn sadly at so great a change. For the war had laid all signs of beauty quite waste. Nor had anyone who had known the place before, had come on a sudden to it now, would he have known it again. But though he [a foreigner] were at the city itself, yet would he have inquired for it.

Археологиялық дерек

Жылдар бойы Иерусалимнің қирағанын көрсететін әртүрлі қалдықтар табылды, осының нәтижесінде ғалымдар Иосиф Флавийдің сипаттамасының дұрыс екеніне сенеді. Өрт үй шаруалық ыдыстарға және бір ғимаратта болған заттарға да із қалдырды. Әк тас ыдыстар күлмен боялған, тіпті күйіп, әкке айналған, ал шыны ыдыстар өрттің қызығынан жарылып, деформацияланған, зертханада қалпына келтіру мүмкін болмады. Керісінше, қыш және базальт сақталып қалды. Өрттен қалған күл мен көмірленген ағаш қабатының биіктігі шамамен бір метрге жетті, ал тас құлаулары екі метрден асып кетті. Ирод көшесі, Батыс қабырғасы бойымен созылған, Ғибадатхана тауының қабырғаларынан құлаған массивті тастардың үстінен табылған. Осы тастардың арасында Ғибадатхана қиратылғанда рим легионерлері құлатқан монументалды еврей жазуы – «Труба тастауы» жазуы бар.

Өлім, құлдық және жер аудару

Иосиф Флавийдің мәліметінше, қамалда 1,1 миллион адам, олардың көп бөлігі яһудилер қаза тапты. Иосиф Флавий римдіктердің қарулы және егде адамдарды өлтіргеннен кейін 97 мың адамды құлдыққа түсіргенін хабарлайды. Иосиф Флавий көптеген адамдардың құлдыққа сатылғанын, ал Иерусалим тұрғындарының 40 мыңы аман қалғанын және император оларға қалаған жерлеріне кетуге рұқсат бергенін жазды. Иосиф Флавийдің айтуынша, қамалға дейін және қамал кезінде қаладан бірнеше толқынмен адамдар қашып кеткен. Сет Шварц Иосиф Флавийдің қаза болғандар туралы санын мүмкін емес деп санайды. Оның пікірінше, сол кезде Палестинаның барлық аймағында шамамен бір миллион адам тұрған, олардың жартысы яһудилер болған, және соғыс аяқталғаннан кейін де яһудилердің көп бөлігі, тіпті Яһудея аймағында да қалған. Дегенмен, Шварц 97 мың тұтқынның санына сенімді. Сонымен қатар, айналасындағы аймақтардың көптеген халқы жерінен қуылған немесе құлдыққа түскен деп есептеледі.

Жеңіс

Тит пен оның әскерлері Римге қайтқанда жеңісті тойлап, көшелермен менораны және Құдайдың қасындағы нан үстелін шеру етті. Осы шеруге дейін бұл заттарды тек ғибадатхананың бас жұмасы ғана көріп келген. Бұл оқиға Тит аркасында мәңгі есте қалды. Симон бар Гиора бүлікші және сатқын деп танылып, Юпитер храмындағы Тарпея тасынан құлатылып өлтірілді, ал Гискалалық Иоанн өмір бойына түрмеге жабылды.

Көтерілісті басу

Иерусалим құлап, қала мен ғибадатханасы қиратылғаннан кейін, Иудеяның бірнеше бекінісі әлі де қарсыласуды жалғастырды, олар Иродиум, Махаер және Масадада орналасқан. Келесі екі жылдың ішінде Иродиум мен Махаер рим әскеріне түсті, ал Масада Иудеялық көтерілісшілердің соңғы бекінісі болып қалды. 73 жылы римдіктер Масаданың қабырғаларын бұзып, қамалды басып алды. Иосиф Флавийдің мәлімдемесіне сәйкес, римдіктер кіргенге дейін еврей қорғаушыларының көбі өз-өзіне қол жұмсаған. Масаданың құлауымен Бірінші яһуди-рим соғысы аяқталды.

Бар-Кохба көтерілісі

132 жылы, көтеріліс басылғаннан кейін алты он жыл өткен соң, Яһудеяда Бар-Кохба көтерілісі деп аталатын тағы бір көтеріліс басталды. Иерусалимнің қираған жерінде Aelia Capitolina атты римдік колонияның салынуы және Храм тауында Юпитерге арналған ғибадатхананың тұрғызылуы көтерілістің басты себептері болды деп саналады. Синедрионның қолдауымен Симон Бар Косиба (кейін Бар Кохба атымен танылды) 135 жылы римдіктер басып алған тәуелсіз мемлекет құрды. Көтеріліс салдарынан Яһудея қауымдарының саны Бірінші яһуди-рим соғысынан да көп азайды. Яһудеяның яһуди қауымдары кейбір ғалымдар геноцид деп сипаттайтын деңгейде қирады. Дегенмен, яһуди халқы Палестинаның басқа аймақтарында, атап айтқанда Ғалилеяда, Голанда, Бет-Шеан аңғарында, сондай-ақ Яһудеяның шығыс, оңтүстік және батыс жиектерінде өркендеді. Император Адриан Яһудея атауын картадан алып тастап, оның орнына Сирия Палестина деп атады.

Еске алу

Флавий әулеті Иерусалимнің құлауын екі монументалды жеңіс аркасымен тойлады. Тит аркасы, ол бүгінге дейін тұр, 82 жылы Рим императоры Домициан тарапынан Римдегі Виа Сакрада Иерусалимнің қоршауы мен құлауын еске алу үшін салынды. Аркадағы бейнелеуде жеңіс шеруі кезінде ғибадатханадан олжа, оның ішінде менораны алып бара жатқан әскерлер көрсетілген. Сенат 82 жылы Цирк Максимустың оңтүстік-шығыс кіреберісіне салынған тағы бір, аз танымал Тит аркасы болды. Оның бүгінге дейін тек шамалы іздері ғана сақталған. 70-82 жылдар аралығында Римде салынған, Флавий амфитеатры деп белгілі Колизей, Римнің яһудилер үстінен жеңісінен түскен олжа есебінен қаржыландырылған деп саналады. Археологиялық қазбалар амфитеатр құрылысын еврей соғыстары қаржыландырғанын көрсететін, шүкір тесіктері бар травертин тасын тапты. Иудея Капта монеталары: Иудея Капта монеталары – Веспасианның Иудеяны басып алуын және оның ұлы Титтің ғибадатхананы қиратуын тойлау үшін бастапқыда шығарған естелік монеталар сериясы. Яһуди дәстүрі бойынша, жыл сайынғы Тиша Б'Ав ораза күні Бірінші және Екінші ғибадатханалардың қирауын белгілейді, яһуди дәстүріне сәйкес, олар еврей күнтізбесінде бір күніне тосқан.

Яһудилік және христиандық эсхатологияда

Яһуди аморайлары ғибадатхана мен Иерусалимнің қирауын сол кездегі яһуди қоғамында кең таралған "негізсіз" жеккөрушілік үшін Құдайдың жазасы деп санады. Көптеген яһудилер үмітсіздікке беріліп, яһуди дінінен бас тартып, түрлі пұтқа табынушылыққа көшкен, ал тағы басқалары яһуди діні ішінде өсіп келе жатқан христиан сектасына қосылды. Бұл қирау христиан дінінің яһуди тамырларынан бөлінуінің маңызды кезеңі болды: көптеген христиандар Исаны ғибадатханаға қарсы тұрған тұлға ретінде бейнелейтін және ғибадатхананың қирауын Исаны қабылдамағандықтары үшін жаза деп қарастыратын Ізгі хабарларда көрсетілгендей, яһуди дінінің қалған бөлігінен алшақтауға тырысты. Иерусалим қирағаннан кейін де яһуди өмірі мен мәдениетіндегі маңыздылығын сақтап, қайта оралу, жаңадан құру және ұлттық өмірді жаңарту үмітінің символына айналды.

Танымал мәдениетте

Иерусалимнің қоршалуы мен қирауы ғасырлар бойы жазушылар мен суретшілерге шабыт сыйлап келеді.

Өнер

Франктар сандығы (8 ғасыр). Сандықтың артқы жағында қоршау суреттелген. Никола Пуссеннің "Иерусалим ғибадатханасының қирауы" (1637). Майда боялған, 147 × 198,5 см. Венадағы Көркем өнер тарихы мұражайы. Тит басқаратын рим әскерінің Екінші ғибадатхананы қиратып, тонағанын көрсетеді. Вильгельм фон Каулбахтың "Титтің Иерусалимді қиратуы" (1846). Майда боялған, 585 × 705 см. "Неуэ Пинакотека", Мюнхен. Иерусалимнің қирауы бейнеленген аллегориялық суретте бас діни қызметкердің тұлғасы орталық орында, ал Тит оң жақтан кіріп келеді. Дэвид Робертстің "Титтің басшылығымен римдіктердің Иерусалимді қоршауы мен қиратуы, 70" (1850). Майда боялған, 136 × 197 см. Жеке коллекция. Тит басқаратын рим әскерінің Иерусалимді өртеп, тонағанын бейнелейді. Франческо Хаецтің "Иерусалим ғибадатханасының қирауы" (1867). Майда боялған, 183 × 252 см. Венециядағы Академия галереясы. Рим әскерінің Екінші ғибадатхананы қиратып, тонауын көрсетеді.

Фильм

Legend of Destruction (2021), Израиль анимациялық тарихи драма фильмі.