Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тажикстандағы яһудилер мен иудаизмнің ұзақ және сан алуан тарихы бар. Тажик яһудилерінің көп бөлігі бастапқыда Бухара яһудилері болған.
none
Jews and Judaism in Tajikistan have a long and varied history. Many of the Tajik Jews were originally Bukharan Jews.
Тарих
Еврейлер алғаш рет Бухара әмірлігінің шығыс бөлігіне, қазіргі Тәжікстанға, б.з.б. 2-ғасырда келді. Коммунистер билікке келгеннен кейін, олар елді республикаларға ұйымдастырды, соның ішінде Тәжікстанды 1924 жылы Өзбекстан құрамында автономиялы республика ретінде құрды, ал 1929 жылы толыққанды республикаға айналдырды. Тәжікстанды дамыту мақсатында Кеңес үкіметі көші-қонды ынталандырды, соның ішінде көршілес Өзбекстаннан мыңдаған еврейлерді шақырды. 1989 жылға қарай елдегі ашкенази халқының саны шамамен 10 мыңға жетті. Еврейлердің көпшілігі Тәжікстанның астанасы Душанбеде қоныстанды, онда Душанбе синагогасын ашты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ашкеназдық еврейлердің тағы бір толқыны Тәжікстанға көшіп келді. 1970-ші жылдардан бастап Кеңес Одағында, соның ішінде Тәжікстанда, мүмкіндігі бар еврейлер Израильге, сондай-ақ АҚШ-қа эмиграциялауды бастады. 1980-ші жылдардың соңына қарай Тәжікстанның көптеген еврейлері елден кетіп қалды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін Тәжікстан тәуелсіздік алды және елде үкімет пен ислами күштер арасында азамат соғысы басталды. Ұдайы әскери қақтығыстар тәжік еврейлерін қатты кедейлікке ұшыратып, өмірлеріне қауіп төндірді. 1992-1993 жылдары елдегі еврейлердің көпшілігі Израильге немесе АҚШ-қа эвакуацияланды. 1989 жылдан 2002 жылға дейін елдің шамамен 15 мың еврейінің 197-сінен басқасының барлығы эмиграциялады, көбінесе Израильге. Олардың көпшілігі қарттар, кедейлер және антисемиттік шабуылдар мен қуғын-сүргінге ұшырайды. Қоғамдағы трагедиялық оқиғалардың бірі – журналист Мырхайым Гавриеловтың қанымен құрбан болуы. Еврей қауымы құлдырауда, олардың жұмыс істеуге мүмкіндігі жоқ, және олар тірі қалу үшін әлемдік еврей ұйымдарының көмегіне тәуелді. Елдегі еврейлердің көп бөлігі Душанбеде тұрады, онда елдің соңғы синагогасы орналасқан.
Jews first arrived in the eastern part of the Emirate of Bukhara, in what is today Tajikistan, in the 2nd century BC. After the Communists came to power they organized the country into republics, including Tajikistan, which was first formed as an autonomous republic within Uzbekistan in 1924, and in 1929 became a full fledged republic. In an effort to develop Tajikistan, Soviet authorities encouraged migration, including thousands of Jews from neighboring Uzbekistan. The Ashkenazi population of the country grew to almost 10,000 by 1989. Most Jews settled in Dushanbe, the capital of Tajikistan, where they opened the Dushanbe synagogue. During World War II, a second wave of Ashkenazic Jews migrated to Tajikistan. In the Soviet Union, including Tajikistan, beginning in the 1970s, Jews who were able, began to emigrate to Israel, as well as to the United States. By the late 1980s, many of Tajikistan's Jews had left. After the dissolution of the Soviet Union in 1991, Tajikistan gained independence and the country fell into a state of civil war between the government and Islamist forces. Continuous military conflict kept Tajik Jews in severe poverty and in fear for their lives. In 1992 1993 most of the country's Jews were evacuated to Israel or the US. Between 1989 and 2002, all but 197 of the country's almost 15,000 Jews emigrated, largely to Israel. They are mostly elderly, poor, and subjected to Antisemitic attacks and persecution. One tragic event in the community was the murder of journalist Meirkhaim Gavrielov. The Jewish community is moribund, reportedly barely able to function, and relies on aid from world Jewish organizations to survive. The majority of the country's Jews live in Dushanbe, which hosts the country's last synagogue.
Тарихи демографиялық мәліметтер
1926 жылы Тәжікстанда еврей халқының саны дерлік болмады, бірақ 1926 мен 1970 жылдар арасында олардың саны тез өсті. 1970 жылы Тәжікстандағы еврей халқы 1926 жылғы көрсеткіштен елу есе артық, шамамен он бес мың адамды құрады. 1970 мен 1989 жылдар аралығында еврей халқының өсуі жалғасты, бірақ бұл өсім әлдеқайда баяу болды. Коммунизм құлағаннан кейін, 1989 мен 2002 жылдар аралығында Тәжікстандағы еврейлердің барлығы дерлік елден шығып, басқа елдерге қоныс аударды. Тәжікстаннан эмиграциялаған еврейлердің көп бөлігі Израильге көшті. Еврей халқының санын есептеу кезінде Тау еврейлері, Грузин еврейлері, Бұхара еврейлері (немесе Орталық Азия еврейлері), Қрымшақтар (барлығы 1959 жылғы Кеңес санағы бойынша) және Таттар да ескеріледі.
Tajikistan's Jewish population was almost non existent in 1926, and it increased rapidly between 1926 and 1970. In 1970, Tajikistan's Jewish population was over fifty times larger than it was in 1926, numbering almost fifteen thousand people. Tajikistan's Jewish population continued growing between 1970 and 1989, but at a much slower rate. Since the collapse of Communism virtually all of the Jews in Tajikistan left and moved to other countries between 1989 and 2002. Most of the Tajik Jews who emigrated moved to Israel. The Jewish population data includes Mountain Jews, Georgian Jews, Bukharan Jews (or Central Asian Jews), Krymchaks (all per the 1959 Soviet census), and Tats.
Душанбе мәжілісханасы
2006 жылы Душанбе синагогасы елдегі жалғыз қалған синагога болып, діни қызметтерге белсенді түрде қолданылып келді. Алайда, Тәжікстан үкіметі жергілікті еврей қауымына синагоганы босатуды бұйырды, оның орнына жаңа президенттік сарай салынбақ еді. 2006 жылдың ақпан айында қауымның миквасы, кошерлік ет дүкені және бірнеше сынып бөлмелері бұзылғаннан кейін, Израиль және АҚШ елшіліктерінің, сондай-ақ әлемдік еврей қауымдастықтарының наразылығына байланысты бұзу уақытша тоқтатылды. 2008 жылдың маусым айының соңында қалалық соттың шешімімен синагога бұзылып, қауымға Душанбе қаласының батыс бөлігінде халықаралық еврей ұйымдары мен жеке қайырымдамашылардың қаржысымен жаңа синагога салуға жер бөлінді. Осы оқиғаның нәтижесінде көптеген израильдіктер мен тәжік еврей тегінен шыққан американдықтар Тәжікстан үкіметіне теріс көзқараспен қарады. Душанбедегі жаңа синагога 2009 жылдың 4 мамырында президенттің туысы Хасан Асадуллозоданың осы мақсатқа арнап сыйға берген бұрынғы ғимаратында ашылды. Салтанатты ашылу рәсіміне АҚШ елшісі Трейси Энн Джейкобсон, Тәжікстанның Мәдениет министрінің орынбасары Мавлон Мухторов және имам Хабибулло Азамхонов қатысты.
As of 2006, the Dushanbe synagogue was the last remaining synagogue in the country, and was actively being used for worship. However, the Tajik government ordered the local Jewish community to vacate the synagogue, which was going to be demolished for a new presidential palace. After the destruction of the community's mikvah, kosher butcher, and several classrooms in February 2006, the demolition was temporarily halted due to protests from the Israeli and US embassies, as well as from worldwide world Jewish communities. The synagogue was finally razed by municipal court order in the end of June 2008, and the community was allocated a site in the western part of Dushanbe to build a new synagogue with financing from international Jewish organizations and private donors. Because of this incident, many Israelis and Americans of Tajik Jewish descent have negative views toward the Government of Tajikistan. The new synagogue of Dushanbe was opened on 4 May 2009 in an existing building donated for this purpose by Hasan Assadullozoda, a Tajikistani businessman and the brother in law of President Emomalii Rakhmon. The opening ceremony was attended by U. S. Ambassador Tracey Ann Jacobson, Tajik Deputy Culture Minister Mavlon Mukhtorov, and Imam Habibullo Azamkhonov.