Кіріспе

Тажикстандағы яһудилер мен иудаизмнің ұзақ және сан алуан тарихы бар. Тажик яһудилерінің көп бөлігі бастапқыда Бухара яһудилері болған.

Тарих

Еврейлер алғаш рет Бухара әмірлігінің шығыс бөлігіне, қазіргі Тәжікстанға, б.з.б. 2-ғасырда келді. Коммунистер билікке келгеннен кейін, олар елді республикаларға ұйымдастырды, соның ішінде Тәжікстанды 1924 жылы Өзбекстан құрамында автономиялы республика ретінде құрды, ал 1929 жылы толыққанды республикаға айналдырды. Тәжікстанды дамыту мақсатында Кеңес үкіметі көші-қонды ынталандырды, соның ішінде көршілес Өзбекстаннан мыңдаған еврейлерді шақырды. 1989 жылға қарай елдегі ашкенази халқының саны шамамен 10 мыңға жетті. Еврейлердің көпшілігі Тәжікстанның астанасы Душанбеде қоныстанды, онда Душанбе синагогасын ашты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ашкеназдық еврейлердің тағы бір толқыны Тәжікстанға көшіп келді. 1970-ші жылдардан бастап Кеңес Одағында, соның ішінде Тәжікстанда, мүмкіндігі бар еврейлер Израильге, сондай-ақ АҚШ-қа эмиграциялауды бастады. 1980-ші жылдардың соңына қарай Тәжікстанның көптеген еврейлері елден кетіп қалды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін Тәжікстан тәуелсіздік алды және елде үкімет пен ислами күштер арасында азамат соғысы басталды. Ұдайы әскери қақтығыстар тәжік еврейлерін қатты кедейлікке ұшыратып, өмірлеріне қауіп төндірді. 1992-1993 жылдары елдегі еврейлердің көпшілігі Израильге немесе АҚШ-қа эвакуацияланды. 1989 жылдан 2002 жылға дейін елдің шамамен 15 мың еврейінің 197-сінен басқасының барлығы эмиграциялады, көбінесе Израильге. Олардың көпшілігі қарттар, кедейлер және антисемиттік шабуылдар мен қуғын-сүргінге ұшырайды. Қоғамдағы трагедиялық оқиғалардың бірі – журналист Мырхайым Гавриеловтың қанымен құрбан болуы. Еврей қауымы құлдырауда, олардың жұмыс істеуге мүмкіндігі жоқ, және олар тірі қалу үшін әлемдік еврей ұйымдарының көмегіне тәуелді. Елдегі еврейлердің көп бөлігі Душанбеде тұрады, онда елдің соңғы синагогасы орналасқан.

Тарихи демографиялық мәліметтер

1926 жылы Тәжікстанда еврей халқының саны дерлік болмады, бірақ 1926 мен 1970 жылдар арасында олардың саны тез өсті. 1970 жылы Тәжікстандағы еврей халқы 1926 жылғы көрсеткіштен елу есе артық, шамамен он бес мың адамды құрады. 1970 мен 1989 жылдар аралығында еврей халқының өсуі жалғасты, бірақ бұл өсім әлдеқайда баяу болды. Коммунизм құлағаннан кейін, 1989 мен 2002 жылдар аралығында Тәжікстандағы еврейлердің барлығы дерлік елден шығып, басқа елдерге қоныс аударды. Тәжікстаннан эмиграциялаған еврейлердің көп бөлігі Израильге көшті. Еврей халқының санын есептеу кезінде Тау еврейлері, Грузин еврейлері, Бұхара еврейлері (немесе Орталық Азия еврейлері), Қрымшақтар (барлығы 1959 жылғы Кеңес санағы бойынша) және Таттар да ескеріледі.

Душанбе мәжілісханасы

2006 жылы Душанбе синагогасы елдегі жалғыз қалған синагога болып, діни қызметтерге белсенді түрде қолданылып келді. Алайда, Тәжікстан үкіметі жергілікті еврей қауымына синагоганы босатуды бұйырды, оның орнына жаңа президенттік сарай салынбақ еді. 2006 жылдың ақпан айында қауымның миквасы, кошерлік ет дүкені және бірнеше сынып бөлмелері бұзылғаннан кейін, Израиль және АҚШ елшіліктерінің, сондай-ақ әлемдік еврей қауымдастықтарының наразылығына байланысты бұзу уақытша тоқтатылды. 2008 жылдың маусым айының соңында қалалық соттың шешімімен синагога бұзылып, қауымға Душанбе қаласының батыс бөлігінде халықаралық еврей ұйымдары мен жеке қайырымдамашылардың қаржысымен жаңа синагога салуға жер бөлінді. Осы оқиғаның нәтижесінде көптеген израильдіктер мен тәжік еврей тегінен шыққан американдықтар Тәжікстан үкіметіне теріс көзқараспен қарады. Душанбедегі жаңа синагога 2009 жылдың 4 мамырында президенттің туысы Хасан Асадуллозоданың осы мақсатқа арнап сыйға берген бұрынғы ғимаратында ашылды. Салтанатты ашылу рәсіміне АҚШ елшісі Трейси Энн Джейкобсон, Тәжікстанның Мәдениет министрінің орынбасары Мавлон Мухторов және имам Хабибулло Азамхонов қатысты.