Мерситрам: Қолданылмай қалған жеңіл рельстік жол жобасы

Кіріспе

Мерсейсейде, Ұлыбританиядағы жеңіл рельстік көліктің тоқтатылған жобасы

Мерсейтрам – Англияның Мерсейсейде аймағы үшін жоспарланған жеңіл рельстік көлік жүйесі. Алғашында 2001 жылы Мерсисайд жергілікті көлік жоспарының бір бөлігі ретінде ұсынылған бұл жоба үш желіден тұруы тиіс еді, ол Кноусли метрополитендік округін Ливерпуль орталығымен байланыстырмақшы болған. Жоба қаржыландыру мәселелеріне байланысты кейінге шегерілді және 2013 жылдың қазан айында Merseytravel тарапынан ресми түрде жабылды.

Қала орталығы

Мерситрам жүйесінің орталық нүктесі Ливерпуль қаласының орталығындағы айналма жол болуы тиіс еді. Екі кезеңде (Бірінші және Екінші желілермен бірдей уақытта) салыну жоспарланған бұл айналма жол, маңызды көлік түйіндерін (негізгі қатынастар үшін Ливерпуль Лайм-стрит, Мерсирейл желісі үшін Мурфилдс, қалалық автобустар үшін Парадайз-стрит айырбасы және Мерси паромдары үшін Пир Хэд) қамтуға тиіс еді. Басқа да мақсаттарға Кінгс Док Арена және Конференц орталығы, негізгі сауда орталығы (ішінде Ливерпуль One сауда дамытуы), сондай-ақ Сент-Джордж залы, Тейт-Ливерпуль, Альберт док, Дүниежүзілік мұражай және Уокер өнер галереясы сияқты туристік тартымдар кіретін еді.

Бірінші жол

Бірінші маршрут қала орталығындағы Монумент Плейс-тен шығып, Лондон жолымен солтүстік-шығысқа қарай және Корольдік Ливерпуль университетінің ауруханасы арқылы Батыс Дерби жолымен, Батыс Дерби мен Крокстетке дейін, соңында Киркбиде тоқтады; бұл шамамен 11 миль (18 км) қашықтық.

Екінші жол

Екінші желі, 2008 жылы ашылуы күтілген, Лайм-стриттегі қала орталығы шеңберінен шығып, Парадайс-стрит, Кноти-Эш және Пейдж-Мосс арқылы Прескот және Уистонға дейін шығысқа қарай бағдарлайтын болған.

Үшінші жол

Үшінші желі Ливерпуль Джон Леннон әуежайына Ливерпуль Оңтүстік Парквей арқылы созылуы мүмкін еді, сондай-ақ Эдж Хиллден Ранкорнға дейінгі желімен қатар жүруі де мүмкін болған.

ХХ ғасыр

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін трамвайлар сұраныстан шығып, 1957 жылы Ливерпуль қалалық кеңесі жүйені жоюға дауыс берді. Бұл даулы шешім қала әкімінің шешуші дауысымен қабылданды – дауыс тең түскен жағдайдағы хаттама талабы. 1960 және 1970 жылдары Ливерпульдегі қоғамдық көліктің дамуы шашыраңқы қалалық теміржол желілерін біріктіруге және кеңейтуге бағытталды, нәтижесінде қаланың көп бөлігі мен Мерсисайдты қамтитын, орталықтағы терең туннельдер мен станциялары бар толыққанды жылдам транзит желісі құрылды. Бұл метро сияқты желі Мерсирейл деп аталды. Басты ұсыныстардың бірі – бұрынғы жолаушылар бағытын шығыс қала маңында электрлендіру арқылы Сыртқы теміржол шеңберін құру, Broad Green станциясында алты платформалық жер асты алмасу бекетін салу және қаланың батысындағы қолданыстағы желілерді пайдалану болды. Алайда, қаржылық қиындықтар мен саяси қарсылықтарға байланысты бұл ұсыныс жүзеге аспады. Сыртқы шеңбердің шығыс бөлігі салынбады, нәтижесінде қаланың шығыс аудандары көлікпен қамтамасыз етілмеді. 1990 жылдардың ортасында теміржол желісінен шалқап жатқан шығыс қала маңындағы аудандарға қызмет көрсету мақсатында жаңа ұсыныс жасалды. Бұл MRT, яғни Мерси жылдам транзиті деп аталды және электрондық басқару жүйесімен жабдықталған, тіркелген электр троллейбустарынан тұруы тиіс еді. Ұсынылған бағыт – Сити-центрден Маунт-Плезант арқылы Пейдж-Моссқа дейін. Алайда, бұл жоба қоғамдық тыңдауда қабылданбады, себебі қала орталығында жаяу жүргіншілерге арналған көшелерді қайта ашу қажеттігі айтылды. Оған жауап ретінде Merseytravel үш желілі Merseytram жүйесін ұсынды. Манчестер Metrolink Манчестер маңындағы қалаларға және Манчестер қаласының орталығында көшелерге жүретін ауыр теміржол желілері мен станцияларын пайдаланғаннан өзгеше, Merseytram толығымен көшеде жүретін желі болды. Picc Vic туннелі жобасы тоқтатылғаннан кейін қала орталығында жер асты теміржолын салу мүмкін болмағандықтан, Үлкен Манчестер Metrolink-ті жолаушылар теміржолы мен көшеде жүретін трамвайлардың үйлесімі ретінде жобалады, себебі шығын шектеулеріне байланысты туннельдерді қазу мүмкін болмады. Манчестерден айырмашылығы, Ливерпульде қала орталығында пайдаланылған және пайдаланылмаған туннельдер бар. Metrolink шеткері аймақтарда жылдам жолаушылар теміржолы жүйесі ретінде, ал Манчестер қаласының орталығында көшеде жүретін трамвай ретінде жұмыс істеді. Merseytram ешқандай Merseyrail рельсін пайдаланбады және теміржолмен қамтылмаған қаланың шалқап жатқан бөліктеріне бұтақтанды. Сондай-ақ, Merseytram Ливерпуль аймағында көптеп кездесетін, қолданудан шығарылған туннельдер мен жол төсеніштерін де пайдаланбады. Merseyrail жүйесімен интеграцияның болмауы сынға ұшырады.

After World War II, trams fell out of favour and Liverpool City Council voted to scrap the system in 1957. The controversial decision was made by the casting vote of the mayor – a protocol requirement in the event of a hung vote. During the 1960s and 1970s, public transport development in Liverpool concentrated on integration and expansion of the dispersed urban rail lines into a complete rapid transit network with bored tunnels and stations in the centre serving a large part of the city and Merseyside. The resulting metro like network was called Merseyrail. One of the main proposals was the creation of an Outer Rail Loop by the electrification of a former passenger route through the eastern suburbs, a six platform underground interchange station at Broad Green, and using existing lines in the west of the city. This proposal was unsuccessful due to financial problems and political opposition. The eastern section of the Outer Loop was not built leaving the eastern districts of the city unserved. In the mid 1990s, a new proposal was formulated to serve the eastern suburbs remote from the rail network. This was known as MRT, the Mersey Rapid Transit and would have consisted of articulated electric trolley buses using an electronic guidance system. The proposed route was from the City Centre to Page Moss via Mount Pleasant. The scheme was rejected at public inquiry one of the reasons given being the reopening of pedestrianised routes in the city centre to road vehicles. In response, Merseytravel proposed the Merseytram three line system. Unlike the Manchester Metrolink, which used heavy rail lines and stations serving the towns around Manchester and street running in Manchester city centre, Merseytram was a stand alone 100% street running network. Unable to build an underground rail in the city centre after the cancellation of the Picc Vic tunnel scheme, Greater Manchester designed Metrolink as a mixture of commuter rail and street running trams where because of cost constraints tunnels could not be bored. Unlike Manchester, Liverpool has used and unused tunnels under its city centre. Metrolink acted as a fast commuter rail system on the outskirts and a street running tram in Manchester city centre. Merseytram did not use any Merseyrail track and branch off to disconnected parts of the city not served by rail. Neither did Merseytram use mothballed tunnels or trackbeds in the Liverpool area, of which the city has in abundance. The lack of integration with Merseyrail was criticized.

Схеманы әзірлеу

Жоба 2002 жылдың желтоқсан айында Транспорт хатшысы Алистер Дарлинг қабылдады. Көптеген қоғамдық тыңдарлардан кейін, алғашқы екі желіні салуға арналған келісімшарт 2004 жылдың соңында бастапқыда берілді, бірақ ең қолайлы баға бойынша тендерлік ұсыныстағы мәселелер келісімшартты күшін жоюға және тендерлік процесті қайта ашуға себеп болды. 2005 жылдың сәуірінде GrantRail және Laing O’Rourke компанияларынан құралған M Pact консорциумы басымды ұсынушы деп танылды. 2004 жылдың 21 желтоқсанында Дарлинг Мерситрам 1-ші желісінің көлік және құрылыс актісіне қол қойды. Желі бастапқыда 2007 жылы ашылу үшін 2005 жылдың 1 шілдесінде құрылысын бастау жоспарланған еді. Жобаға Bombardier Flexity Swift трамвайларын пайдалану көзделген. Трамвай желісі Ливерпульдің 2008 жылы Еуропаның мәдени астанасы атағын алуымен байланысты, оның бойымен өтетін аймақтардағы жаңғырту жобасының бір бөлігі болды. Нәтижесінде, 2008 жылы кең ауқымды көше жұмыстарын болдырмау қажеттілігінен қала орталығындағы шеңбердің жартысы Бірінші желі жобасынан алынып, кейінірек салынатын Екінші желіге қосылды.

Қатыспау

Жобаның бірінші кезеңіне арналған бюджет 225 миллион фунт стерлингке белгіленді, оның 170 миллион фунтын Ұлыбритания үкіметі қаражатынан төлеу көзделді. Бірақ 2005 жылға қарай өскен шығындар нәтижесінде, жобаға 238 миллион фунт қажет болды, ал жалпы шығын 325 миллион фунтқа бағаланды. Үкімет бастапқы сомаға қосымша қаржы бөлдіруден бас тартты және Бірінші желіні қолдайтын екі кеңеске (Ливерпуль қалалық кеңесі және Ноусли қалалық кеңесі) жоба бюджеттен асып кеткен жағдайда, үкіметтен қосымша қаржы сұрамау туралы келісім жасауды талап етті. Осы талапты орындауға әрекеттер жасалғанымен, Көлік министрінің орынбасары Дерек Твигг екі кеңестің кез келген тапшылықты Merseytravel және 24 миллион фунт стерлингтік резервтік қормен жабатыны туралы уәделері жеткіліксіз деп шешіп, 2005 жылғы 29 қарашада жобаны тоқтатты.

Қайта жаңғыртуға арналған күш-жігер

2008 жылдың басында трамвай жобасын жаңартуға жаңа үміттер пайда болды. Бастапқыда трамвайларды пайдалануға тиіс болған Keolis компаниясы, олар әлі де жобада екенін және Merseytravel компаниясымен келіссөздерді жалғастырып жатқанын растады. 2008 жылдың 1 қазанынан бастап жеңіл рельстік көліктерге (трамвайларға) және ауыр рельстік көліктерге (пойыздарға) жаңа қауіпсіздік ережелері енгізілді, бұл қауіпсіздік деңгейін көтеріп, жобаны қымбаттатты. 2008 жылдың 18 сәуірінде Транспорт департаменті Merseyside аймағында трамвай салу идеясына қызығушылық танытып, қаржы сұрады. Бірнеше күннен кейін 1-ші желі бойынша жаңа бизнес-жоспар 2008 жылдың екінші жартысында DfT-ға ұсынылатыны туралы хабарланды, бұл көптен күткен жобаның қайта іске қосылуына үміттерді арттырды. 2008 жылдың мамырында жергілікті баспасөз Эвертон футбол клубының Ливерпульдің жанындағы Киркбиге көшуіне рұқсат берілсе, Merseytram жобасының іске асу мүмкіндігінің артатынын жариялады. Алайда, 2009 жылдың қарашасында Эвертонның Киркбидегі стадион құрылысына рұқсат берілмеді. 2009 жылдың қарашасында Merseytravel жергілікті кеңестерден Транспорт департаментінен жаңа қаржыландыру іздеуге рұқсат алды, нәтижесінде 450 миллион фунт стерлингтік жоба қайтадан іске қосылды.

Міндетті сатып алу тапсырысы

2013 жылдың 8 тамызында бірнеше жыл бойы қолданылып келген міндетті түрде сатып алу туралы бұйрықтан зардап шеккен жеке тұлғалар мен кәсіпорындарды біріктіру үшін үгіт тобы құрылды. Міндетті сатып алу енді ресми түрде тоқтатылды. Үгіт тобының мақсаты – Мерситрамнан міндетті сатып алу бұйрығынан туындаған залапты өтеуді талап ету болды. Сондай-ақ, 2013 жылғы 8 тамызда Merseytravel компаниясына міндетті сатып алу бұйрығына қатысты барлық жер мен ғимарат иелерінің мәліметтерін алу үшін ақпарат алу туралы сұраныс жіберілді.

Болашақ

Merseytravel компаниясының 2006-2011 жылдарға арналған көлік жоспарында Merseytram басымдық жоба ретінде қарастырылды және 1-бағыт бойындағы барлық қолданыстағы және бекітілген жобалардың бағыттары сақталды. Егер құрылыс басталмаса, құрылыс құқығы 2010 жылдың ақпанында тоқтауы тиіс еді, бірақ Кеңес, құрылысқа қаржы жоқ екеніне қарамастан, 800 міндетті сатып алу туралы бұйрық шығарды, бұл оқиға дау тудырды. Кеңес сондай-ақ құрылыс рұқсатын сақтап қалу үшін Шығыс Ланкашир жолынан тыс, Гилмосс ауданында паркинг пен аялдама орналасуын мақұлдады. Аталған паркинг пен аялдама футбол жанкүйерлерін матч күндері тасымалдайтын автобустар үшін уақытша пайдалану ретінде қарастырылды. Жоба үкімет тарапынан аймақтық көлік басымдығы ретінде мойындалмады, бұл Транспорт министрлігінің Мерсисайд аймақтық көлік қаржыландыруына қол жеткізуге кедергі келтірді. 2009 жылы сол кездегі Көлік министрі Садик Хан Ливерпуль Кеңесінің басшысы Уоррен Брэдлидің сөзімен айтқанда, "Merseytram жобасын толығымен тоқтатты". Merseytram жобасы 2013 жылдың қазан айында Мерсисайд Біріктірілген Көлік Органы тарапынан ресми түрде жабылды. 2019 жылдың маусым айында Ливерпуль Эхо басылымы Ливерпульдің орталық бөлігіндегі Лайм-стрит аймағын Білім аймағы мен Паддингтон ауылымен байланыстыратын, ұқсас жеңіл рельстік немесе электрлік жолсыз жүйе туралы алғашқы жоспарларды жариялады. Аталған маршрут, шартты түрде "Lime Line" деп аталады және Adelphi қонақ үйінің маңындағы аумақты қайта жаңарту жобасының бір бөлігі болады, бұл аймақта қазіргі уақытта қоғамдық көлік байланысы нашар және жол тыңғырығы күшті.

Сын

Бірінші желінің бағыты қылыштақты тудырды. Оның Киркбиде аяқталуы, онда жылдам және жиі Мерсирейл қызметі бар, оны қолданыстағы қызметті дубликациялау ретінде қарастыруға әкелді. Merseytravel компаниясы Бірінші желі мүлдем басқа нарыққа қызмет ететінін көрсетті, бұл аргументті инспектор келесі қоғамдық тыңдауда қабылдады. Сондай-ақ, трамвай Батыс Дерби жолындағы екі қатарлы жолдың бір жағын алып, бұрыннан жүргіншілер көп болатын жолда кептелісті күшейтеді деген қауіп болды. Merseytravel компаниясы трамвай жобасы болмағанда кептеліс одан да көп болуы мүмкін екенін және жақсартылған қиылыс дизайны өткізу қабілетін сақтауға көмектесетінін мәлімдеді. Бұл аргументті инспектор да қабылдады. Ливерпуль қалалық кеңесінің депутаты Стюарт Монкком трамвай жобасына қарсы күресті, басқа трамвай желілерінің нашар қаржылық көрсеткіштерін атап өтті: "Мысалы, 2006 жылы Манчестердің Altram есебі жолаушылар ағынының шамадан тыс оптимистік болжамдарына байланысты 8 миллион фунт стерлингтік зиян көрсетті, ал Батыс Мидлендс метрополитенінде, сондай-ақ Altram компаниясы шамамен 16 миллион фунт стерлингтік зиян көрсетті. Ең жамансы, Лондондағы Tramtrack Croydon Ltd компаниясы 100 миллион фунт стерлингтік қарызды тіркеді және сауданы жалғастыру үшін қаржылық қайта құру іздеді". Жауап ретінде сыншылар бұл аргументтердің барлық жүйелердің тиісті жеке меншік кәсіпорындармен коммерциялық емес негізде жұмыс істейтінін ескермейтінін айтты. 2008 жылы Tramtrack Croydon Ltd компаниясын Transport for London 98 миллион фунт стерлингке сатып алды, TfL әрқашан бағаны белгілеген, бірақ 1996 жылғы келісім бойынша коммерциялық тұрғыдан тиімді емес бағалар үшін компанияға жылына 4 миллион фунт өтемақы төлеп отырды, сонымен қатар жүйені тікелей иеленуден операциялық үнемдеуге болатынын мойындады. Кеңесші Монкком Мерситрамға қарағанда Мерсирейлді кеңейтуді немесе Ливерпульдің жоғары теміржолын қайта құруды ұсынды.