Кіріспе

Маркетингтік стратегия

Бағаға немесе басқа да тікелей ақшалай факторларға қатысты емес бәсекелестік – бұл маркетингтік стратегия, «онда бір фирма өзінің өнімін немесе қызметін дизайн мен сапасы сияқты атрибуттар арқылы бәсекелес өнімдерден ерекшелендіруге тырысады». Бұл көбінесе толыққанды бәсекелестік жоқ нарықтарда кездеседі, себебі екі немесе одан көп өндіруші тауарлар мен қызметтерді бірдей бағамен сатады, бірақ маркетингтік іс-шаралар мен жоғары сапа сияқты бағадан басқа шаралар арқылы өзінің нарықтық үлесін арттыру үшін бәсекелеседі. Бұл бәсекелестер арасындағы баға стратегиясының орнына өнімді ерекшелендіруге назар аударуды қажет ететін бәсекелестік түрі. Мұндай ерекшелендіру шаралары фирмаларға өзін және өнімдерін бәсекелестерден ажыратуға мүмкіндік береді, олар жоғары сапалы қызмет көрсету, кең тарату, тұтынушыға бағытталғандық немесе бағадан басқа тұрақты бәсекелестік артықшылық ұсынуы мүмкін. Баға бақылауы болмаған жағдайда, бәсекелестік тепе-теңдігінің жиынтығы Хэтфилд пен Милгромның екі жақты келісім-шарттар моделіндегі табиғи нәтижелер күйіне сәйкес келеді. Оны баға бәсекелестігімен салыстыруға болады, онда компания өзінің өнімін немесе қызметін бәсекелес өнімдерден төмен баға арқылы ерекшелендіруге тырысады. Бағаға қатысты емес бәсекелестікке әдетте жарнамалық шығындар (мысалы, жарнама, сату қызметкерлері, орналасудың қолайлылығы, сату акциялары, купондар, арнайы тапсырыстар немесе тегін сыйлықтар), маркетингтік зерттеулер, жаңа өнімдерді әзірлеу және брендті басқару шығындары кіреді. Кәсіпорындар бір-бірімен жарнама және өнімді әзірлеу сияқты бағаға қатысты емес бәсекелестік түрінде де бәсекелесуді шеше алады. Олигополиялық кәсіпорындар әдетте баға бәсекелестігіне қатыспайды, өйткені бұл әдетте осы нарықта кәсіпорындардың табысын азайтады. Бағаға қатысты емес бәсекелестік – бұл өсіп келе жатқан нарықтардағы (oDesk, TaskRabbit, Fiverr, AirBnB, Mechanical Turk және т.б.) маңызды стратегия, олардың сатушылары өз қызметтерін өнім ретінде ұсынады және баға айырмашылығы сол нарықтардағы ұқсас өнімдік қызметтердің басқа сатушыларымен салыстырғанда өте аз болады. Олар сапа, жеткізу уақыты (жылдамдық) және тұтынушылардың қанағаттануы сияқты факторлар бойынша өзін ерекшелендіруге бейім.

Нарық құрылымы

Кез келген компания бағадан басқа бәсекелестік стратегиясын қолдана алады, бірақ бұл стратегия олигополиялар мен монополиялық бәсекелестікте ең көп кездеседі, себебі фирмалар өте бәсекеге қабілетті. Фирмалар қосымша шығындарға қарамастан бағасыз бәсекелестікке түседі, өйткені бұл көбінесе бағаны төмендетіп сатудан пайдалырақ және баға соғысының қаупін азайтады.

Олигополиялық бәсекелестік

Бағаға байланысты емес бәсекелестік көбінесе олигополияда кездеседі, онда бірнеше фирма нарыққа басымдық етеді. Нарықтағы фирмалардың аз болуына байланысты, олар өзін ерекшелеу үшін бағадан басқа шаралармен бәсекелесуге ұмтылады. Мұндай бәсекелестік сапалық бәсекелестік ретінде белгілі, онда олигополиялық фирмалар өмір сүру үшін сапаны жақсартуға қаншалықты күш салатынына тәуелді болады. Өздерін жақсырақ көрсету үшін бұл фирмалар баға бойынша да бәсекелесе алады, бірақ көбінесе олигополиялық фирмалар қисайған сұраныс қисығының нәтижесінде бағаға қатысты емес бәсекелестікке қатысады. Қисайған сұраныс қисығы моделінде фирма өзінің пайдасын Q, P нүктесінде максималдайды, онда шекті кіріс (MR) фирманың шекті шығындарына (MC) тең болады. Осылайша, MC-ның өзгеруі нарықтық бағаны міндетті түрде өзгертпейді, яғни нарықтық бағалар тұрақты болады және өзгермейді.

Монополиялық бәсекелестік

Монополиялық нарық құрылымдары бағаға қатысты емес бәсекеге де қатысады, себебі олар бағаны қабылдамайды. Нарықтық бағалардың салыстырмалы түрде бекітілгендігіне және сұраныстың икемсіздігіне байланысты, олар өнімді дифференциациялауға ұмтылады. Монополиялық нарықтарда бағаға қатысты емес бәсекелестік нарықтың құрылымымен шартталған, онда фирма нарықта басымдыққа ие. Нарықта сақталуы үшін олар тұтынушыларға ұнайтын жаңа өнімдерді әзірлеуді және өнімді жақсартуды үздіксіз жүргізуі керек. Жаңа сауда теориясы монополиялық бәсекелестік моделінің өнімді дамыту арқылы өнімді дифференциациялайтын сауда тенденциялары мен үлгілерін түсіндіруде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Монополиялық бәсекелестік аясында фирмалар брендтік беделін арттыру және жаңару үшін бағаға қатысты емес бәсекелестікке қатысады.

Негізгі түрлері

Бағаға байланысты емес бәсекелестіктің екі негізгі түрі бар. Бұл компаниялардың бағалардың өзгеруі қиын нарықта бәсекеге қабілетті болу үшін өзіне жаңа мүмкіндіктер жасау жолы. Мұндай бағаға байланысты емес бәсекелестікке өнімді ерекшелендіру және/немесе жаңару, сондай-ақ жарнамалау және/немесе ілгерілету кіреді.

Өнімнің әртүрленуі

Өнімді ерекшелендіру фирмаға өнімдерін бәсекелестерінен айырып көрсетуге және үлкен нарық үлесін жеңіп алуға мүмкіндік береді. Бәсекелес фирмалардың өнімдері неғұрлым ерекшеленсе, бағалық және бағалық емес факторларға байланысты олардың нарықтары арасындағы байланыс та соғұрлым әлсіз болады. Фирмалар өнімдердің кең спектрін ұсына отырып, ғана емес экономикалық тиімділікке қол жеткізеді, сонымен қатар нарықтық базасын кеңейте алады. Дегенмен, мұндай өнімді ерекшелендіру шаралары айтарлықтай жоғары операциялық шығындарға әкелуі мүмкін.

Жарнама және жарнама

Промоцияны жарнама, бренд, жаңалықтар тарату және таңбалауды қамтитын жалпы ұғым ретінде қарастыруға болады. Бұл стратегия нарықтың назарын тұрақты түрде ұстау үшін бағалық емес стратегиялардың барлық аспектілерін қамтиды. Жарнама екі санатқа бөлінеді:

Ақпараттық: Бұл жарнама түрі тұтынушыларға өнімнің мүмкіндіктері, толық сипаттамалары туралы ақпарат беруді қамтиды. Нақтылаушы: Бұл жарнама түрі тұтынушылармен эмоционалдық байланыс орнатады. Мұндай жарнама әдістері, тұтынушылар шешім қабылдағанда қолданатын ойлау жолдары мен шектеулі саналылықты пайдаланатын мінез-экономикасымен тығыз байланысты. Жарнама құралдары тұтынушылардың күтулеріне және нарық көлеміне сәйкес әзірленуі мүмкін. Кәсіпорындар жарнаманың желілік эффектісін пайдаланып, ең жоғары нәтижелерге жетуге ұмтылады. Бұл әдістер маңызды, себебі ол жаңа тұтынушыларға өнім сапасын бағалауға негіз береді және алынған жағымды пікірлердің саны арқасында сенімділіктің белгілі бір деңгейін қалыптастырады.

Сатудан кейінгі жақсы қызмет көрсету

Сатудан кейінгі қызмет фирманың беделі мен брендке адалдығы үшін маңызды. Клиенттерді сақтап қалу үшін, олар клиенттерге қажетті қызметтерді алуға мүмкіндік беретін, сатудан кейінгі жақсы қызмет көрсетуі керек. Мысалы, Apple Care сатып алынған құрылғыларға кепілдік берумен қатар, оларды жөндеу қызметін де ұсынады.

Артық пайдамен байланысы

Көптеген экономистер бағадан тыс бәсекелестік туралы әдебиетке қызығушылық танытады. Олигополиялық фирмалар тобының мүшелеріне тиесілі оң пайда, бәсекелестік бағаны төмендету арқылы нөлге дейін төмендесе, оны жарнама немесе басқа бағадан тыс іс-әрекеттер арқылы да жоюға бола ма деп ойлайды. Бағалық бәсекелестіктің тарихы көптеген адамдарды бағалық емес бәсекелестіктің бағалық бәсекелестікке қарағанда әлсіз деп ойлауға алып келді. Stigler (1968) сияқты формальды модельдер нәтиже жүйе параметрлерінің маңыздылығына байланысты екенін көрсетеді. Бағадан тыс бәсекелестік – өнімдер мен қызметтердің бағадан тыс барлық сипаттамаларын пайдаланып, мүмкіндігінше көп нарық үлесін иеленуге бағытталған әрекеттер. Бағадан тыс бәсекелестік өнімдер мен қызметтер арасында сапалық бәсекелестікке негізделген. Сұраныс қисығына қатысты алғанда, баға бәсекелестігі фирманың өзінің сұраныс қисығын қабылдап, мақсаттарына жету үшін бағасын өзгертетінін білдіреді. Ал бағадан тыс бәсекелестік, бейімделу және жаңару арқылы сұраныс қисығының пішіні мен тұтынушылар тобын өзгертуге тырысады.

Бағаны реттеу

Бағаларды мемлекет толыққанды белгілейтін нарықтарда баға бәсекелестігі мүлдем болмауы мүмкін. Нарық бағасының бекітілуіне байланысты баға бәсекелестігіне орын болмаған жағдайда, фирмалар бағадан басқа бәсекелестік түрлеріне көшеді. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында дерегулирленуге дейін, АҚШ-та көптеген салаларда бағаны реттеу баға бәсекелестігімен бірге жүргізілді, бірақ ол баға бәсекелестігі ретінде жасырылды. Дегенмен, баға бәсекелестігін реттеу арқылы жою міндетті түрде бағадан басқа бәсекелестікке әкелмейді. Бастапқыда реттелмеген салаларда фирмалар баға мен бағадан тыс факторлардың ең тиімді деңгейін таңдай алады. Бұл өз брендтерін сақтау үшін белгілі бір баға бойынша келісімге келуге және брендтік бәсекеде олардың брендтерін ерекшелендіретін факторға айналдыруға мүмкіндік береді. Мысалы, картель бағаны бекітіп, жарнамада бәсекелестікке рұқсат берсе. Мұнда екі шекті шығын пайда болады: (i) өндірістің ғана шекті шығыны (MCp) және (ii) өндірістің шекті шығыны + жарнама (MCp+a). Бұл екі мүмкіндікке әкеледі: (1) шекті шығын (MCp+a) тұрақты қалады, (2) шекті шығын (MCp+a) төмендейді. Егер өндірістің шекті шығыны (MCp) тұрақты болса, жарнамадан түсетін табыс артатын жағдайда, өндірістің шекті шығыны + жарнама шығыны (MCp+a) да тұрақты болады. Екінші жағынан, егер өндірістің шекті шығыны артатын болса, онда бұл арту жарнамадан түсетін табыстың өсуімен толықтай өтелуі керек. (1) жағдайда әр фирма жарнаманы ұлғайту арқылы өндіріс көлемін арттыруға тырысады. (2) жағдайда фирмалар (MCp+a) бағаға тең болғанға дейін өндірісті кеңейтеді. Көптеген экономистер баға бәсекелестігінің бағадан басқа бәсекелестікке қарағанда өндіріс көлемін арттыру және пайданы төмендету үшін тиімдірек деп санайды. Алайда, өндірістің шекті шығындары жарнама, сапа және басқа бағаға байланысты емес факторлардың шекті шығындары сияқты жылдам өспейді. Сондықтан, егер фирма бастапқы монополист болса, бағадан басқа шекті айнымалы шығынның бағаны төмендету шығынынан жоғары екені туралы пікір жиі кездеседі және орынды болып табылады.

Бизнес

Бизнес зерттеулер фирмалардың бәсекеде бағадан басқа стратегияларға үлкен сүйенетінін көрсетеді. Мысалы, стратегиялық басқаруда назар үздіксіз жаңару, синергия және тұрақты бизнесті құратын ұзақ мерзімді қарым-қатынастарға аударылады. Баға емес бәсекелестікке қатысатын фирмалар үшін қосымша шығындар туындауы мүмкін (жарнама, маркетинг және т.б.). Зерттеу және әзірлемелерді күшейту қажет. Тұтынушылар мен бәсекелестер арасында ақпараттың теңсіздігі бар. Моральдық тәуекел: тұтынушылар қай фирманың өнімі шынымен жақсы сапалы екеніне көз жеткізе алмайды. Егер өнеркәсіптік өнімнің көлемі арта қоймаса, жарнама ысырапқа ұшырағандық деп есептелуі мүмкін.