Кіріспе
Қытай философы Конфуцийдің ізбасарлары. Сима Цянның айтуынша, Конфуций: "Менің нұсқауларымды қабылдап, оларды өздері түсіне білген шәкірттерім жетпіс жеті адам болды. Олардың бәрі де ерекше қабілетке ие ғалымдар еді". Дәстүр бойынша Конфуцийдің үш мың шәкірті болған, бірақ оның үйреткендерін тек 72-сі ғана толық меңгерген. Төменде Конфуцийдің ізбасарлары ретінде танылған студенттердің тізімі келтірілген. Конфуцийдің шәкірттерінің көпшілігі туралы мәлімет аз, бірақ олардың кейбіреулері Конфуцийдің "Таңдамалы сөздері" ("Аналектілері") кітабында есімдері аталған. Олардың көптеген өмірбаяндары Сима Цянның "Шиджи" тарихи еңбегінде жазылған. 72 шәкірттің барлығы алты өнерді меңгерген.
According to Sima Qian, Confucius said: "The disciples who received my instructions, and could themselves comprehend them, were seventy seven individuals. They were all scholars of extraordinary ability." It was traditionally believed that Confucius had three thousand students, but that only 72 mastered what he taught. The following is a list of students who have been identified as Confucius's followers. Very little is known of most of Confucius's students, but some of them are mentioned in the Analects of Confucius. Many of their biographies are recorded in the Sima Qian's Shiji. The Six Arts were practiced by the 72 disciples.
Ян Хуэй (Зиюань)
Ян Хуэй (顏回) Лу мемлекетінің азаматы болды. Оның әдепті есімі Зиюань (子淵) еді. Ол Конфуцийдің сүйікті шәкірті болды және Конфуцийден 30 жасқа кіші еді. Ол өте жас кезінде Конфуцийдің шәкірті болды. Конфуций айтқандай: "Хуэйді алғаннан кейін шәкірттер маған жақындады". Бір күні Конфуций өзінің үш сүйікті шәкірттері Хуэй, Зилу және Зигонгпен Нанг тауына саяхатқа шықты және олардан әрқайсысының ниеттерін білуді сұрады, содан кейін олардың арасынан біреуін таңдамақ болды. Зилудың жауабын естіген соң Конфуций: "Бұл сенің батылдығыңды көрсетеді" деді. Зигонгтың жауабын естіген соң Конфуций: "Бұл сенің шешендігіңді көрсетеді" деді. Ян Хуэй соңғы болып сөз сөйлеп, былай деді: "Мен ақылды патша мен дана билеушіні тауып, оларға көмектескім келеді. Мен бес негізгі нәрсе туралы халыққа үйретіп, әдеп пен музыка арқылы оларды тәрбиелегім келеді, сонда олар қалаларын қамалдармен және бекіністермен қорғамай, қанжырларын мен найзаларын егіс құралдарына айналдырар еді. Олар малдарына еш қорқусыз дала мен орманға жіберуге болар еді. Отбасылардың арасында ажырасып қалғандар болмас, жесірлер мен жесірлер де болмас еді. Мың жыл бойы соғыс апаты болмас еді. Ю батылдығын көрсетуге, ал Цзе шешендігін көрсетуге мүмкіндік алмас еді". Ян Хуэйдің жауабын естіген соң Конфуций: "Бұл қандай ғажайып ізгілік!" деді. Ян Хуэй өте жабық мінезді адам еді. Хуэй 29 жасқа келгенде шашы толығымен ақарды, ал 32 жасында дүниеден озды. Хан әулетінің бірінші императоры оған да, Конфуцийге де құрбандық шалған. Конфуцийдің құрбандық дәстүрінде оған "Дананың жалғасы" деген атақ 1530 жылы, Мин әулетінің Цзяцзин дәуірінің тоғызыншы жылында берілді, сол кезде Конфуций ғибадатханасындағы қадірлі адамдардың құрбандық атақтарының көп бөлігі бекітілді. Хуэйдің орны дананың шығысында. Ол Конфуцийдің ең үлкен шәкірті, Төрт сарапшының біріншісі саналады.
Мин Сун (Зицзянь)
Мин Сунь (閔損) – Конфуцийдің Лу мемлекетінен шыққан шәкірттерінің бірі. Оның әдепті аты Чжицянь (子騫) болды. Сима Цянның айтуынша, ол Конфуцийден 15 жас кіші болған, бірақ басқа деректерде ол 50 жас кіші болған делінеді. Конфуцийге алғаш келгенде ашқан күйде болған, бірақ Конфуциймен оқығаннан кейін толығу мен қанағат сезімін сезінді. Бір күні Чжигонг Мин Суньден осы өзгерістің қалай болғанын сұрағанда, ол былай деп жауап берді: «Мен қамыс пен құрақ арасынан Ұстазымның мектебіне келдім. Ол мені әке-шешеге құрметпен тәрбиеледі және ежелгі патшалардың үлгісін көрсетті. Оның нұсқауларынан ләззат алдым, бірақ шет елге барып, биліктегі адамдарды, олардың нөсерлерін және туларын, салтанатты процестерін көргенде, мен де сол көріністен ләззаттандым. Осы екі нәрсе менің ішкі дүниемде қақтығыс тудырды. Қайсысын артық көретінімді анықтай алмадым, сондықтан мазасыздықтан көздерім сүреңдеді. Бірақ енді Ұстазымыздың сабақтары санама терең сіңіп кетті. Менің жетістіктерімде сіздердің, әріптес шәкірттерімнің үлгісі де бар. Енді не істеу керектігін және неден аулақ болу керектігін білемін. Биліктің барлық салтанаты мен үшін жердің тозаңынан артық емес. Сондықтан менің көзімде қанағат сезімі пайда болды». Мин Сунь Конфуцийдің ең жақын шәкірттерінің бірі болды. Ол жоғары моральдық қасиеттерімен және ата-анасына деген шексіз сүйіспеншілігімен ерекшеленді. Конфуций ғибадатханасындағы орны шығыс жағында бірінші, «Даналар» қатарында, төрт сарапшыдан кейін. Оған алғаш рет Конфуциймен бірге 720 жылы Тан әулетінің алтыншы императоры құрбандық шалған. Оның лақабы, төрт сарапшыдан басқа барлығына ортақ, – «Ежелгі ғалым, философ Мин». «Аналекттердің» он бірінші тарабы дәстүр бойынша оның шәкірттеріне жатқызылады. Мин Сунь ата-анасына деген құрметімен және сүйіспеншілігімен әйгілі. Анасы оның кішкентай кезінде қайтыс болған, ал әкесі қайтадан үйленген соң, оны өгей анасы тәрбиелеген. Оның қамқорлығында ол зор қиындықтарға тап болды және қасірет көрді. Қыс айларында өгей анасы өз ұлдарының киімдерін жылы мақтамен, ал Мин Суньдің киімдерін арамшөппен жапқан. Бір күні әкесімен бірге атпен жолға шыққанда, суықтан азап шекті. Әкесі бұл жайтты білген соң, әйелін үйден қуды. Бірақ Мин Сунь: «Егер анамыз кетсе, сіздің үш ұлыңыз суықтан қасірет тартады, ал ол қалса, тек біреуі ғана қиналады», – деді. Өгей анасы оның мейірімділігіне қатты риза болып, енді ешқашан оған жамандық істемеді.
Ран Гэн (Бониу)
Ран Гэн (冉耕) Лу мемлекетінің тумасы, Конфуцийден жеті жасқа кіші болған. Оның әдепті есімі Бониу (伯牛) еді. Конфуций Лу мемлекетінің қылмыс министрі болғанда, Бониуді өзі жаңадан тағайындалған Чжунду командирі лауазымына қойды. Оның ескерткіші қазір "Даналар" тобында батыс жағындағы төртінші орында тұр.
Бу Шан (Циксия)
Бу Шанның қай мемлекетте туғаны белгісіз, бірақ ол Вэй немесе Вэньде дүниеге келген деген аңыз бар. Оның әдепті аты Зиксия (子夏) болды. Ол Конфуцийден 45 жас кіші еді және ұзақ өмір сүрді, себебі б.з.б. 406 жылы (Конфуций қайтыс болғаннан кейін 73 жыл өткен соң) ол Вэйдің Ван ханзадасының сарайында қызмет еткені жазылған, және ханзадаға кейбір классикалық шығармалардың көшірмелерін сыйлады. Ол өте көп оқыған, талапкер ғалым ретінде танымал, бірақ ой-қиясы терең емес еді. Мао Цзинде оның философиялық көзқарастары қамтылған делінеді. Гонян Гао және Гулиан Чи онымен бірге «Көктем және күз» жылнамаларын зерттеді. Зиксия қайтыс болғанда, оның ұлы қатты қайғырып, соқыр болып қалды дегенді айтады. Конфуций храмында ол «Даналар» қатарында шығыс жағынан бесінші орында тұрады.
Цзянсун Ши (Цзян)
Чжуансун Ши (顓孫師) Чэнь елді мекенінің тумасы, Конфуцийден 48 жас кіші болған. Оның әдепті аты – Цзижан (子張). Зигун оның жайлы былай деді: «Өзінің көрнекті қасиеттерін мақтанбау; жоғары мәртебесіне байланысты қуанбау; ниеті нашар да, жалқау да емес; бағыныштыларына мақтанбау – міне, Чжуансун Шидің ерекшеліктері». Ол ауырып, өліміне жақындағанда, ұлы Шансянды шақырып алып: «Жақсы адамның соңы, ал нашар адамның өлімі туралы айтамыз. Бүгін менің соңы жақсы адамға тән болады деп ойлаймын ба?» Конфуций ғибадатханасында ол «Даналар» қатарында батыс жақтағы бесінші орынға қойылған.
Тантай Миеминг (Зию)
Тантай Миемин (澹臺滅明) – У-Чан қаласының тумасы. Оның әдепті аты – Зию (子羽) еді. Сима Цян Зиюды Конфуцийден 39 жас кіші десе, басқа деректерде ол 49 жас кіші деп көрсетілген. Ол өте жаман сырт көрініске ие болған, және Конфуций онымен алғаш танысқанда оның қабілетін жоғары бағаламаған. Оқуын бітірген соң, ол оңтүстікке қарай, Янцзы өзеніне дейін саяхаттады. Оның сол аймақтағы іздері Сучжоу облысында әлі де көрсетілуде. Ол үш жүз шәкірт жинады, оларға ханзадалармен қарым-қатынаста басшылыққа алу үшін қағидалар белгіледі. Конфуций оның жетістіктерін естігенде, өзінің жаман сыртқы түріне байланысты оны дұрыс бағаламағанын мойындады. Ол, одан кейін аталған шәкірттерімен бірге, 739 жылы Конфуцийге арналған құрбандық кезінде орын алды. Конфуций ғибадатханасында оның тақтасы сыртқы аулада, екінші, шығыс жағында, "Кеңесшілер" мен "Ақылдастар" тақталарынан тыс орналасқан.
Фу Буки (Цзицзян)
Фу Буки (宓不齊) Лу мемлекетінде туған; әртүрлі деректерге сәйкес, Конфуцийден 30, 40 немесе 49 жас кіші болған. Оның әдепті есімі Зицзянь (子賤) еді. Конфуцийден білім алғаннан кейін ол Данфудың басшысы болды, онда ол өз қызметін оңай атқарды. Ума Ци сол қызметте болған және тек көп еңбек пен тырысқандықтан ғана жетістікке жеткендіктен, Зицзяньнан кеңес сұрады. Зицзянь: "Мен адамдарды жұмысқа аламын, ал сен адамдардың күшін аласың" деп жауап берді. Кейіннен халық Фуды жоғары адам деп мойындады. «Аналектілердің» он төртінші тарауы дәстүр бойынша оның шәкірттеріне жатқызылған. Конфуций «Аналектілердің» 5.1-тарауында Гонгье Чанг туралы былай дейді: «Ол үйленуге лайықты. Ол бір кезде қылмыскер ретінде түрмеге қамалған болса да, іс жүзінде ешқандай қылмыс жасаған жоқ». Конфуций оған өз қызын берді. Кейіннен қытай жұмбақтары мен халық ауыз әдебиетінде оған құстармен және басқа жануарлармен сөйлесу қабілеті берілді. Бір әңгімеде ол құстардың тобының кісі өлтіру құрбанының орнын талқылап жатқанын естіген. Оның денеге қатысты білімі кейіннен оны адам өлтіруде ұстауға себеп болды, бірақ ол түрме күзетшілеріне өзінің табиғаттан тыс күштерін көрсеткеннен кейін босатылды. Оның жасаған қылмысының нақты мәні осы жалған тарихтан тыс белгісіз болса да, Конфуцийдің Чжоу әулетінде қылмыскерлерге байланысты үлкен ұятқа қарамастан, қызын оған үйлендіруі Конфуцийдің моральдық принциптерге адал екенін және кездейсоқ әлеуметтік нормалардан тәуелсіздігін көрсетеді.
Нангонг Куо (Зиронг)
Нангонг Куо (南宮括) Конфуцийді Чжоу патшасының сарайына ертіп келген Нангонг Чжаншумен бір адам болуы мүмкін. Ол Нанго Ши (南宮适) және Нанго Тао (南宮縚) деп те аталды, ал оның әдепті аты Циронг (子容) болды. Бір күні ол Цин әміршісі Айға қызмет етіп жүргенде, сарайда өрт шықты. Басқалар қазынаны сақтап қалуға тырысқанда, Нангонг сарай кітапханасын құтқаруға күшін жұмсады, және оның арқасында көптеген ежелгі мәтіндер (соның ішінде, ең маңыздысы – Чжоу рәсімдері) сақталып қалды. Оның Конфуций ғибадатханасындағы тақтасы Юань Сяньнің қасында, шығыс жағында орналасқан.
Қидиао Кай (Зикай)
Шан Чжу (漆雕開) Цай немесе Лу елдерінің бірінде туған. Оның сыпайы есімдері Зикай (子開), Зируо (子若) және Зисиу (子修/脩) болған. Ол туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Шуцзин кітабын зерттеген ғалым екені белгілі. Конфуций оның қарапайымдылығы мен өзін және басқаларды шынайы бағалау қабілеті үшін оны жоғары бағалаған (Аналектілер 5.6).
Гонгси Чи (Зихуа)
Гонси Чи (公西赤) Лу мемлекетінде туған. Оның әдепті есімі Зихуа (子華) болған. Ол Конфуцийден 42 жас кіші болған. Ол ритуалдар мен әдеп-ғұрыптар туралы білімімен көзге түскен, ал Конфуцийдің басқа да шәкірттері Конфуцийдің жаназасын ұйымдастыру мәселесінде оған бас иген. Конфуций оны сарайда қонақтарды күтуге және оларды сыйлауға қабілетті деп бағалаған (Аналекті 5.7).
Цао Сюй (Цицзюн)
Цао Сюй (曹卹) Цай өңірінде туған. Оның әдепті есімі Зисун (子循) болды. Ол Конфуцийден 50 жас кіші еді. Конфуций храмында оның тақташасы Ян Син тақташасынан кейін шығыс жағында орналасқан.
Бо Цян (Зиси)
Бо Цян (伯虔) Лу елінің тумасы болған. Оның әдептік аттары Зиси (子皙) және Зижи (子楷) болды. Ол Конфуцийден 50 жас кіші еді. Конфуций храмында Бо Цянның тақташасы батыста Цао Сюйдің тақташасынан кейін орналасқан.
Гонгсун Лонг (Зиши)
Гонсун Лонг (公孫龍), сондай-ақ Гонсун Чонг (公孫寵) деп те аталады, Вэй, Чу немесе Чжао мемлекетінде туған. Оның әдепті есімі Зиши (子石) болды. Ол Конфуцийден 53 жас кіші еді. Бір күні, Конфуциймен кездеспей тұрып, Зиши Зигонгпен кездесті, ол одан: «Өлеңдер кітабын оқыдың ба?» деп сұрады. Зиши: «Маған оқуға дем жоқ. Әке-шешемнен құрметті болуымды, бауырларымнан мойынсұнуымды, ал достарымнан адалдық күтеді. Басқа не істеуге уақытым бар?» деді. Зигун: «Менің ұстамымға кел, одан үйрен» деді. Конфуций ғибадатханасында Гонгсун Лонгтың тақташасы Циксуннің тақташасынан кейін орналасқан.
Аз танымал шәкірттер
Сима Цян былай деп жазады: «Алдыңғы 35 шәкірт туралы бізге кейбір мәліметтер белгілі. Олардың жасы және басқа да егжей-тегжейлі мәліметтері «Кітаптар мен жазбаларда» кездеседі. Алайда, кейінгі 52 шәкірт туралы жағдай осылай емес». 36-шы. Ран Джи, Зи-чан [ал. Цзичан және Цзида (冉季, 子產 [ал. 季產 және 子達]), Лу мемлекетінің тумасы, оның орны 11-ші, батыста, Бо Цянның жанында. 37-ші. Гонцу Гузи немесе жай ғана Зи, Зи-чжи [公祖勾茲 [немесе жай ғана 茲], 子之] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы сыртқы сарайда, 23-ші, шығыста. 38-ші. Цинь Зу, Зи-нан [秦祖, 子南] стилімен, Цинь мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы соңғы екі орыннан бұрын орналасқан. 39-шы. Цидяо Чи, Зи-лянь [漆雕哆 [ал. 侈], 子斂] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы батыста 13-ші. 40-шы. Ян Гао, Зи-цзяо [顏高, 子驕] стилімен. «Мектептің жазбаларына» сәйкес, ол Конфуций Вэй мемлекетіне герцог пен Наньцзымен бірге аттанғанда көлік жүргізген Ян Кэ [刻, немесе 剋] екен. Бірақ бұл күмәнді көрінеді. Басқа деректерде оның аты Чан [產] деп берілген және Зи-цзин [子精] стилімен аталған. Оның тақташасы шығыста 13-ші. 41-ші. Цидяо Дуфу [ал. Цун], Зи-ю, Зи-ци және Зи-вэнь [漆雕徒父 [ал. 從], 子有 [ал. 子友], 子期 және 子文] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы, оның тақташасы Цидяо Чидің тақташасынан бұрын орналасқан. 42-ші. Цзэн Сычи, Зи-ту немесе Зи-цун [壤 [ал. 穰] 駟赤, 子徒, немесе 子從] стилімен, Цинь мемлекетінің тумасы. Кейбіреулер Цзэнсидің [壤駟] екі буынды тегі екенін санайды. Оның тақташасы 40-шы нөмірлі шәкірттің тақташасынан кейін орналасқан. 43-ші. Шан Чжай, Зи-цзи және Зи-сю [商澤, 子季 және 子秀] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы Фан Сюйдің тақташасынан кейін, 26-шы нөмірде. 44-ші. Ши Цзуо [ал. Чжи және Зи] шу, Зи-мин [石作 [ал. 之 және 子], 子明] стилімен. Кейбіреулер Шицзуоның [石作] екі буынды тегі екенін айтады. Оның тақташасы 42-ші нөмірлі шәкірттің тақташасынан кейін орналасқан. 45-ші. Рен Буцзи, Сюань [任不齊, 選] стилімен, Чу мемлекетінің тумасы, оның тақташасы 28-ші нөмірлі шәкірттің тақташасымен қатар орналасқан. 46-шы. Гунлян Ру, Зи-чжэн [公良孺 [ал. 儒], 子正] стилімен, Цинь мемлекетінің тумасы, ғибадатханаларда алдыңғы қатарда тұрады. «Құрбандық канонында» былай делінген: «Зи Чжэн – қадірлі және батыл адам. Конфуций Пуда қоршалып, тоқтаған кезде Зи Чжэн осылай шайқасты, Пу халқы қорқып, Уәзірге Вэйге бармаймын деп ант берген соң жіберді». 47-ші. Хоу [ал. Ши] Чу [ал. Qian], Зи-ли [ал. Ли-чи] [后 [ал. 石]處 [ал. 虔], 子里 [ал. 里之]] стилімен, Ци мемлекетінің тумасы, оның тақташасы шығыста 17-ші. 48-ші. Цинь Ран, Кай [秦冉, 開] стилімен, Цай мемлекетінің тумасы. Ол «Мектептің жазбаларында» тізімде жоқ, сондықтан оның тақташасы Цзяцзиннің тоғызыншы жылы ғибадатханалардан шығарылды. Алайда, ол Юнцзянның екінші жылы, 1724 жылы қалпына келтірілді және сыртқы сарайда шығыста 33-ші. 49-шы. Гунся Шу, Шэн немесе Зи-шэн [公夏首 [ал. 守], 乘 немесе 子乘] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы, оның тақташасы 44-ші нөмірлі шәкірттің тақташасымен қатар орналасқан. 50-ші. Си Юнгдан [немесе жай ғана Диан], Зи-си [ал. Зи-цзи және Зи-цзе] [系容蒧 [немесе 點], 子皙 [ал. 子偕 және 子楷]] стилімен, Вэй мемлекетінің тумасы, оның тақташасы шығыста 18-ші. 51-ші. Гун Цзяньдин [ал. Гун Юй], Зи-чжун [公肩 [ал. 堅]定 [ал. 公有], 子仲 [ал. 中 және 忠]] стилімен. Оның туған жері Лу, Вэй және Цзинь [晉] мемлекеттері деп айтылады. Ол 46-шы нөмірлі шәкірттің тақташасына ілеседі. 52-ші. Ян Цзы [ал. Сян], Сян және Зи-сян [顏祖 [ал. 相], 襄 және 子襄] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы, оның тақташасы 50-ші нөмірлі шәкірттің тақташасынан кейін орналасқан. 53-ші. Цзяо [ал. Уудан], Зи-цзя [鄡 [ал. 鄔]單, 子家] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның орны 51-ші нөмірлі шәкірттің орнымен қатар. 54-ші. Чжу [ал. Гу] Цзинцзян [және жай ғана Цзин], Зи-цзян [ал. Зи-цзи және Зи-ман] [句 [ал. 勾 және 鉤] 井疆 [және жай ғана 井], 子疆 [ал. 子界 және 子孟]] стилімен, Вэй мемлекетінің тумасы, 52-ші нөмірлі шәкірттің тақташасына ілеседі. 55-ші. Хан [ал. Цзай] Фу-хей, Зи-хей [ал. Зи-суо және Зи-су] [罕 [ал. 宰] 父黑, 子黑 [ал. 子索 және 子素]] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы, оның тақташасы 53-ші нөмірлі шәкірттің тақташасымен қатар. 56-шы. Цинь Шан, Зи-пей [ал. Пей-цзы және Бу-цзы] [秦商, 子丕 [ал. 丕茲 және 不茲]] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы, немесе Чжан Сюань айтуынша, Чу мемлекетінің тумасы. Ол Конфуцийден 40 жас кіші еді. Бірақ бір деректе ол одан төрт жас кіші екені және оның әкесі де, Конфуцийдің әкесі де күш-қуатымен атақты болғаны айтылады. Оның тақташасы шығыста 12-ші. 57-ші. Шен Данг, Чжоу [申黨, 周] стилімен. «Мектептің жазбаларында» Шен Цзи [申續, 子周] стилімен Шен Цзи бар. Басқалар оның атын Тан [堂 және 儻] және Цзу [續] деп атайды, ал Зи-цзу [子續] стилімен атайды. Бұл Аналектілерде Шен Чан [申棖] ретінде аталған адам болуы мүмкін. Мин әулетінің алдында олар екеуіне құрбандық шалынды, бірақ 1530 жылы құрбандық тізімінен Данг аты алынып тасталды, тек Чан қалды. Оның тақташасы шығыста 31-ші. 58-ші. Ян Чжипо, Зи-шу [немесе жай ғана Шу] [顏之僕, 子叔 [немесе жай ғана 叔]] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы, шығыста 29-шы орынды иеленеді. 59-шы. Юн Чи, Зи-ци [ал. Зи-ян] [榮旂 [ал. 祈], 子旗 немесе 子祺 [ал. 子顏]] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы, оның тақташасы батыста 20-шы. 60-шы. Сянь Чан, Зи-ци [ал. Зи-хун] [縣成, 子棋 [ал. 子橫]] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның орны шығыста 22-ші. 61-ші. Цуо Жэньин [немесе жай ғана Ин], Син және Зи-син [左人郢 [немесе жай ғана 郢], 行 және 子行] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы 59-шы нөмірлі шәкірттің тақташасына ілеседі. 62-ші. Ян Чжи, Эн [ал. Зи-сы] [燕伋 [немесе 級], 恩 [ал. 子思]] стилімен, Цинь мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы шығыста 24-ші. 63-ші. Чжан Го, Зи-ту [鄭國, 子徒] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Бұл «Мектептің жазбаларында» Зюэ Бан [薛邦, 子從] стилімен берілген сол адам деп түсіндіріледі. Оның тақташасы 61-ші нөмірлі шәкірттің тақташасына ілеседі. 64-ші. Цинь Фэй, Зи-чжи [秦非, 子之] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы, оның тақташасы батыста 31-ші. 65-ші. Ши Чжичан, Зи-хэн [ал. Чан] [施之常, 子恆 [ал. 常]] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы шығыста 30-шы. 66-шы. Ян Куай, Зи-шэн [顏噲, 子聲] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы 64-ші нөмірлі шәкірттің тақташасымен қатар. 67-ші. Бу Шушэн, Зи-чэ [步叔乘 [«Мектептің жазбаларында» ол көне түрінде 乘], 子車] стилімен, Ци мемлекетінің тумасы. Кейде Бу [步] орнына Шао [少] кездеседі. Оның тақташасы батыста 30-шы. 68-ші. Юань Кан, Зи-цзи [原亢, 子籍] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Сима Цян оны Юань Кан цзи деп атайды, ешқандай белгіні көрсетпейді. «Мектептің жазбаларында» оны Юань Кан [抗] стилімен Цзи деп атайды. Оның тақташасы батыста 23-ші. 69-шы. Юэ Кэ [ал. Сянь], Зи-шэн [樂欬, [ал. 欣], 子聲] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы шығыста 25-ші. 70-ші. Лянь Цзе, Юн және Зи-юн [ал. Зи-цао] [廉潔, 庸 және 子庸 [ал. 子曹]] стилімен, Вэй немесе Ци мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы 68-ші нөмірлі шәкірттің тақташасымен қатар. 71-ші. Шучжун Хуэй [ал. Куай], Зи-ци [叔仲會 [ал. 噲], 子期] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы, немесе Чжан Сюань айтуынша, Цзинь мемлекетінің тумасы. Ол Конфуцийден 54 жас кіші еді. Оның және басқа бір жас, Конг Сюань [孔琁] атты жастар Конфуцийге қаламдарымен кезек-кезек қызмет етіп, дананың хатшылары болды, ал Ман Убо олардың қабілетсіздігіне күмән келтіргенде Конфуций оларға қанағаттанғанын айтты. Ол ғибадатханаларда Лянь Цзеге ілеседі. 72-ші. Ян Хэ, Жань [顏何, 冉] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. «Мектептің жазбаларының» қазіргі нұсқаларында оның аты жоқ, және 1588 жылы Жань ғибадатханалардағы орнынан алынып тасталды. Алайда, оның тақташасы Цин дәуірінде қалпына келтірілді. Ол батыста 33-ші. 73-ші. Ди Хей, Чжэ [ал. Зи-чжэ және Чжэ-чжи] [狄黑, 晢 [ал. 子晢 және 晢之]] стилімен, Вэй немесе Лу мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы 28-ші нөмірлі шәкірттің тақташасымен қатар. 74-ші. Куй [ал. Бан] Сунь, Зи-лянь [ал. Зи-инь] [□ (kui1 刲左邦右) [ал. 邦] 巽, 子歛 [ал. 子飲]] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның тақташасы батыста 27-ші. 75-ші. Конг Чжун, Зи-мье [孔忠, 子蔑] стилімен. Бұл Конфуцийдің үлкен інісінің, мүгедек Ман Пидің ұлы екені айтылады. Оның тақташасы 73-ші нөмірлі шәкірттің тақташасымен қатар. Оның құрбандық атауы «Ежелгі ғалым, философ Мье». 76-шы. Гунси Юру [ал. Юй], Зи-шан [公西輿如 [ал. 輿], 子上] стилімен, Лу мемлекетінің тумасы. Оның орны 26-шы...
Ғалымдар қосқан тағы жиырмасы
Ғалымдардың зерттеулері тағы 20-ға жуық адамды қосты. 81. Лин Фан, Зи циу (林放, 字子邱) деп аталады, Лу мемлекетінің тумасы. Ол туралы мәлімет тек «Ана» кітабынан, III тарау, IV бөлімнен ғана белгілі. Оның тақтасы Мин дәуірінде орын ауыстырған, бірақ Цин дәуірінде қалпына келтірілген. Бұл тақта батыста, бірінші болып орналасқан. 82. Чжу Юань, Бо Юй (蘧瑗, 字伯玉) деп аталды, Вэй мемлекетінің шенеунігі, және «Аналектілер» мен Менцийден көрініп тұрғандай, Конфуцийдің жақын досы. Бірақ оның тақтасы Лин Фанның тақтасындағы өзгерістерді бастан кешірді. Қазір ол шығыста, бірінші болып тұр. 83 және 84. Шен Чан (申棖) және Шен Тан (申堂). 57-нұсқаны қараңыз. 85. Мю Пи (牧皮), Менцийдің VII кітабында, II бөлім, XXXVII тарау, 4-тармақта айтылған. Оның ғибадатханаға кіруі Цин дәуірінде болды. Оның тақтасы шығыста 34-ші орында. 86. Цзо Цюмин немесе Цзоцюй Мин (左丘明) немесе Цю Мин (丘明) шығыста 32-ші орында. 1530 жылы оның құрметті атағы «Ежелгі ғалым» деп бекітілді, ал 1642 жылы «Ежелгі абзал адам» деп жоғарылатылды. Біз оған «Чунь Цю» кітабының ең көрнекті түсіндірмелі басылымдарын береміз. Бірақ оның Конфуцийдің шәкірті болғаны және онымен тікелей байланыста болғаны туралы көп пікір бар. Жоғарыда аталғандар – данаға құрбандық шалу рәсіміне қатысқан шәкірттердің толық аты-жөні. Бұл мәселені толық зерттеуді қалағандар, Цзо Цюминнің айтуынша, Менг Шизидің ұлы Чжунсун Хеджи (仲孫何忌) және Чжунсун Хеджидің кіші інісі Чжунсун Шуо (仲孫說) туралы да айтады; сондай-ақ 17-нұсқадағы Ру Бэй (孺悲), «Аналектілерде» XVII тарау, XX бөлімде және «Ли Цзиде» XVIII тарау, II бөлім, II-тармақта 22-бетте айтылған; Гонгван Чжицю (公罔之裘) және Сюй Дян (序點), «Ли Цзидің» XLIII тарауы, 7-тармақта; Бинму Цзя (賓牟賈), «Ли Цзидің» XVII тарауы, III бөлім, 16-тармақта; Конг Сюань (孔琁) және Хай Шулан (惠叔蘭), «Мектептің хабарламалары» бойынша; Чжан Цзи (常季), Чжуанцзы айтқан; Джу Ю (鞫語), Янцзы (晏子) айтқан; Лиан Юй (廉瑀) және Лу Цзюнь (魯峻), Вэньвэн Шиши 文翁石室 еңбегі бойынша; және соңында Зифу Хе (子服何), «Аналектілердегі» Зифу Цзинбо (子服景伯), XIV тарау, XXXVIII бөлімде айтылған.
Төрт дана және он екі философ
Конфуцийдің өзінен басқа, ең қадірленген конфуциандар – "Төрт ғалым" немесе "Төрт серік" және "Он екі философ".