Көне Лоулан патшалығы: Жібек Жолындағы ежелгі өркениет

Кіріспе

Шыңжаңдағы ежелгі патшалық, Қытай

Лулан (< Шығыс Хань қытай тілінде lo lɑn < Ежелгі қытай тілінде rô rân), жергілікті гандхар құжаттарында Крорайна (Крорайна) немесе кейінгі ұйғыр тілінде Кроран деп те аталады, бұл Етіс жолы бойындағы маңызды оазис қаласының төңірегінде құрылған ежелгі патшалық. Бұл қала б.з.д. II ғасырында-ақ Лоп шөлінің солтүстік-шығыс шетінде белгілі болған. Лулан атауы – жергілікті Крорайна атауының қытайша транскрипциясы және Лоп-Нурға жақын қала мен патшалықты атау үшін қолданылады. 77 жылы Хань әулетінің елшісі патшалықтың патшасын өлтіргеннен кейін патшалық Шаншан (鄯善) деп қайта аталды; алайда, ащы шөл көлі Лоп-Нурдың солтүстік-батыс бұрышындағы қала Лулан атауын сақтап қалды. Патшалықтың құрамына әр түрлі уақытта Ния, Чарклик, Миран және Циемо сияқты елді мекендер кірді. Ол Хань әулетінің ерте кезінен бастап, көп ғасырлар өткен соң тасталғанға дейін үзіліс-үзіліс қытай билігінде болды. Луланның қираған орындары қазіргі кезде құрғап қалған Лоп-Нурдың жанында, Синьцзянның Байнголин моңғол автономиялық облысында орналасқан және толығымен шөлмен қоршалған.

Хан хандығынан бұрынғы патшалық

Б.з.д. 2 ғасырға қарай Лулан Тарим алқабының айналасындағы аймаққа үстемдік ете бастады. Археологиялық дәлелдерге сүйенсек, бұл мәдениет Орталық Азия мен Үндістан арасындағы саудада маңызды рөл атқарған, дамыған мәдениет болған. Оңтүстік саудагерлері Каракорум, Гималай және Хиндукуш таулары арқылы, солтүстікке қарай Такламакан шөліне дейін, Лулан және оның саудадағы бәсекелесі Ния сияқты маңызды сауда қалаларына жол ашты. Бұл туралы Индия жазуларының Харости және Брахми үлгілерімен тасқа қашалған жазулар куәлік береді, сондай-ақ Сиддхартха Гаутаманың бейнелері сауда жолы бойында буддизмнің таралуын көрсетеді. Осы жерден Лулан Дунхуаннан Корлаға дейінгі басты жол бойында орналасқан, содан кейін "солтүстік жолына" қосылған. Сондай-ақ, ол Шархлик/Руоцян оазисіндегі Уни қаласындағы патшалық үкімет орталығына солтүстік-батысқа қарай, одан Хотан мен Яркендке дейін созылған жолмен де байланысты болды. Лулан мен оның төңірегінде қазір Тарим мумиялары деп белгілі бірнеше мумиялар табылды. Бір әйел мумиясы шамамен б.з.д. 1800 жылға (3800 жылдық) датирленді, бұл аймақтың өте ерте қоныстанғанын көрсетеді. Қазбадан шығарылған денелер қытай немесе үнділік емес, керісінше, ақ түсті шашы мен ашық терісі бар, кейбіреулері алты футтан да асатын биіктікте болды. Бұл Шаншан патшалықтарының Еуразия даласынан келген көшпенділердің ұрпақтары болуы мүмкін деген болжамға әкелді. Дегенмен, мумиялардың генетикалық талдауы ерте-орта қола дәуіріндегі халықтың ежелгі, генетикалық тұрғыдан оқшауланған жергілікті халықтан пайда болғанын, бірақ көршілерінің мал және егін шаруашылығының әсеріне ұшырағанын көрсетті. Мумиялар мақта мен жібекке оралған, мақта батыстан, ал жібек шығыстан алынған, бұл Луланның саудалық маңыздылығын тағы да дәлелдейді.

Ертегі Хан әулеті

Лулан мен Хан сарайының арасындағы қарым-қатынас (б.з.д. 206 - 220 жж.) Хан кітабында (б.з. 111 ж. аяқталған) егжей-тегжейлі сипатталған. Лулан туралы қытай жазбаларындағы алғашқы мәліметтер б.з.д. 126 жылға жатады. Сюоннудың Чаньюынан Қытай императорына жазылған хатта Чанью Луланды, сондай-ақ Юэчжи, Усунь, Хуцзе (呼揭) және тағы да "жақын орналасқан 26 мемлекетті" бағындырғаны туралы мақтанады. Сол жылы қытай елшісі Чжан Цян Луланды Лоп-Нур деп аталатын үлкен тұзды көл немесе батпақтың жанындағы бекінілген қала деп сипаттады. Б.з.д. 2 ғасырдың соңында Хан императоры У (б.з.д. 141 - 87 жж.) қытай елшісі Чжан Цянның баяндамаларынан кейін Даюанмен (Ферғанамен) байланыс орнатуға қызығушылық танытты. Алайда, қытай деректеріне сәйкес, Ферғанаға баруға тағайындалған Хан елшілерін Лулан және Гуши (немесе Жуши) патшалығы мазалады. Осының салдарынан б.з.д. 108 жылы Чжао Пону (趙破奴) бастаған Хан әскері Луланға шабуыл жасады және оның патшасын тұтқынға алды, содан кейін Лулан Хан Қытайына салық төлеуге келісті. Бұл оқиғаны естіген Сюонну да Луланға шабуыл жасады. Сондықтан Лулан патшасы бір ұлын Сюоннуға, екіншісін Хан сарайына кепіл ретінде жіберді. Луланның Сюоннумен байланысы болғандықтан, Хан кітабында былай делінген:

Хан императоры мәлімдемеге қанағаттанды және патшаны босатты, бірақ ұлын кепіл ретінде қалдырды. 92 жылы Луланның осы патшасы қайтыс болған кезде, оның сарайы Хан сарайынан патшаның ұлын босатып, мұрагерін Луланға қайтаруды өтінді. Алайда, сол кезде Лулан ханзадасы Хан заңын бұзғаны үшін жасырын түрде кемсіртуге ұшырады, Лулан бұл туралы білмеді. Хан сарайы императоры ханзадаға тым әуес болғандықтан, оны босатуға және Луланда тағы бір ұлды таққа отырғызуға бұйрық берді. Жаңа патшаның ұлы да кепіл ретінде Хан сарайына жіберілді, ал тағы біреуі Сюоннуға жіберілді. Луланның осы патшасы қайтыс болғаннан кейін, Сюонну Луланға жіберген кепілді – Чан Гуй немесе Ан Гуй (嘗歸 немесе 安歸) есімді ханзаданы қайтарып берді, ол Лулан патшасы болды. Хан сарайы бұл туралы естігенде, жаңа патшаның Хан сарайына келуін талап етті. Чан Гуй әйелінің кеңесімен бұрынғы тұтқындарды қайтармағандықтан бас тартты. 77 жылы б.з.д. бірнеше Хан елшілері Лулан қаласында немесе оның маңында тоқтатылып, өлтірілгеннен кейін, Лулан патшасын өлтіру туралы бұйрықпен қытайлық делегация жіберілді, оның ішінде Фу Цзези есімді елші де болды. Фу Цзези патшаға сыйлық ретінде жібек пен құнды заттар алып барамын деп, Луланға кірді. Лулан патшасы сыйлықтарын алғаннан кейін мас болғаннан кейін Фу Цзезидің күзетшісі оны өлтіріп, басын кесіп, солтүстік қақпаның үстіндегі мұнараға ілгізіп қойды. Қастандықты аяқтағаннан кейін күзетші: "Жаспан ұлы (Хан императоры Чжао) мені патшаны оның Ханға қарсы шығуы үшін жазалауға жіберді. Хан әскерлері жақын арада келеді; мемлекетіңіздің жойылуына себеп болатын ешқандай әрекет жасауға батылыңыз бармасын!" деді. Патшаның кіші інісі Вейтуки (尉屠耆) патша болғаннан кейін, Хан сарайы Луланға деген бақылауын күшейтті – бұл қадам Хан сарайының Луланға жаңа ресми атау бергенімен көрсетілді, ол жергілікті емес эксоним Шаншан болды. Хан әулеті кезінде Қытайдан Батысқа апаратын басты жолдың стратегиялық орнында болғандықтан, оның бақылауы үшін Қытай мен Сюонну арасында біздің заманымыздың 2 ғасырына дейін үздіксіз күрес жүрді.

The Han emperor was satisfied with the statement and released the king, but retained his son as hostage. When this particular king of Loulan died, in 92 BCE, his court requested that the Han court release the king's son and heir be returned to Loulan. In the meantime, however, this prince from Loulan had been castrated for infringing Han law, without the knowledge of Loulan. The Han court replied that its Emperor had grown too fond of the prince to release him, and that another son should be enthroned in Loulan. The son of the new king was also sent to the Han court as a hostage, yet another was sent to the Xiongnu. After the death of this king of Loulan, the Xiongnu returned the hostage sent previously by Loulan – a prince named Chang Gui or An Gui (嘗歸 or 安歸), who became king of Loulan. When the Han court heard of this, it demanded that the new king present himself to the Han court. Chang Gui refused, on his wife's advice – because the Han court had previously failed to return hostages. In 77 BCE, after several Han envoys had been intercepted and killed in or near Loulan, a Chinese delegation was sent with orders to assassinate the king of Loulan, including an envoy named Fu Jiezi. Fu Jiezi gained entry to Loulan by claiming to carry silk and valuables as gifts for the king. After the king of Loulan became drunk after receiving his gifts, Fu Jiezi's guard stabbed him to death, severed his head and had it hung from a tower above the northern gate. Upon completing the assassination, the guard supposedly proclaimed: "The Son of Heaven (Han Emperor Zhao) has sent me to punish the king, by reason of his crime in turning against the Han Han troops are about the arrive here; do not dare to make any move which would result in yourselves bringing about the destruction of your state." While the king's younger brother Weituqi (尉屠耆) succeeded him as king, the Han court apparently tightened its grip on Loulan from this point – a step symbolized by the Han court obliging Loulan to adopt a new official name, the non native exonym Shanshan. Because of its strategic position on what became the main route from China to the West, during the Han dynasty, control of it was regularly contested between the Chinese and the Xiongnu until well into the 2nd century CE.

Шаншан

Хан әулеті Луланды басып алғаннан кейін, қайта аталған Шаншан патшалығы Қытайдың марионеттік мемлекетіне айналды. Бұл, "Жібек жолының" Орталық Қытайдан Шаншанға дейінгі алғашқы бөлігінің тұрақты түрде Қытай бақылауында болуын қамтамасыз етті. Шамамен 119 жылы Бан Юн Луланға 500 адамнан тұратын қытай колониясын құруды ұсынды. Кейін генерал Суо Ман Лулан қаласында әскери колония құрды. 222 жылы Шаншанның Қытайға салық төлегені, ал 283 жылы патшаның ұлы Цзинь императоры Удың тұсында Қытай сарайына кепіл ретінде жіберілгені жазылған. Лулан, 3 ғасырдағы Вэй кітабында Шаншанның тәуелді патшалығы ретінде тіркелген. 330 жылы Лулан қаласы судың жетіспеуіне байланысты, қаланың өмір тіршілігін қамтамасыз еткен Тарым өзенінің арнасын өзгерткеніне байланысты тасталып кетті. Әскери гарнизон оңтүстікке, Хайтуға (海頭) көшті. Солтүстік-батыстағы Инпан бекінісі Тан әулетіне дейін Қытайдың бақылауында қалды. Вэй кітабында айтылғандай, Шаншанның Билун патшасы 442 жылы Цзюй Аньчжоудың шабуылынан кейін халқының жартысымен бірге Циэмоға қашып кетті, соның салдарынан Шаншан Циэмо билігіне көшті. 445 жылы Шаншан Солтүстік Вэйге бағынды. 6 ғасырдың соңында Суй әулеті Шаншан қала-мемлекетін қайта құрды. Буддалық саяхатшы Сюаньцзан 644 жылы Үндістаннан Қытайға қайтып келе жатып осы аймақтан өтті, Луланның Нафубо (納縛波, Шарлик деп есептеледі) қаласын аралады және Циэмо туралы: "Бекініс бар, бірақ адамның іздері жоқ" деп жазды.

Тарихи деректердегі сипаттамалар

Хан кітабында хан елшілері Лулан әскерін әлсіз және шабуылға оңай деп сипаттаған. Шаньшанда 1570 үй шаруашылығы және 14000 адам, оның ішінде 2912 адам қару-жарақ көтере алатын болған. Аймақ туралы былай делінген:

Су классикасына түсіндірмеде Дунхуанның генералы Суо Май (索勱, сондай-ақ Суо Ман) Жубин (мүмкін, Қайду өзені) арнасын бұғып, суару техникасын енгізіп, далаларды суарған. Осының арқасында келесі үш жыл бойы мол өнім алынған. 399 жылы Шаньшанда тоқтаған және Үндістанға жол тартқан буддалық саяхатшы Факсиан елді былай сипаттаған: Жапондық белгілі жазушы Ясуши Иноуэдің "Лу лан" атты танымал тарихи әңгімесі аймақтағы билік үшін үздіксіз күрес пен оның салыстырмалы түрде қысқа тарихындағы қытай және көшпелі шабуылшыларға қарсы тұрғындардың күресін баяндайды.

Этнолингвистикалық өзіндік ерекшелік

Луланның ең алғашқы тұрғындары Тарим алқабындағы индоевропалық халық – тохарлардың бір тобы болған деп саналады. Лулан және оның төңірегіндегі қазба жұмыстары кезінде осы халықтың қалдықтары саналатын мумиялар табылды, мысалы, 1979–1980 жылдары қытай археологтары Луланның батысынан солтүстік-батысқа қарай 70 шақырым жердегі Қауригул (Гумугу) жерінен тапқан «Лулан сұлуы» деп аталатын мумия. Мумиялар б.з.д. 1800 жылға дейін соққан деп есептеледі. Алайда, мумиялардың генетикалық және протеомдық талдаулары жергілікті халықтың генетикалық тұрғыдан оқшауланғандығын, бірақ көрші халықтардың әсеріне ұшырағандығын көрсетеді. Осы Гандхарадан келген көшпенділердің буддизмді Луланға әкелгені де айтылады. Луланның түпкі тілі басқа екі тохар тілімен байланысты болғандықтан «Крорайна» немесе «Тохар тілі C» деп аталады. Бұл тіл шамамен 100 қарыз сөз бен осы пракрит құжаттарында қолданылған мыңнан астам жеке есімдер арқылы ішінара қалпына келтірілді. Луланның жергілікті атауы «Крорайна» немесе «Кроран» болса, соғдилер – шығыс ирандық халық – сол кезде Қытайдың түрлі аймақтарында, әсіресе Гансудағы Дунхуан және Тарим алқабындағы Турфанда аз санымен өмір сүрген. Луланнан табылған құжаттар соғдилердің б.з. 313 жылы осы аймақта болғанын, сондай-ақ ханьқытайлар мен тибет тайпалары да болғанын көрсетеді, бұл Луланның этникалық құрамының әртүрлі болғанын көрсетеді.

Свен Хедин

Луланның қираған қаласын Свен Хедин ашты. Ол бірнеше үйлерді қазып, ағаштан жасалған Харошты тақташасын және Батыс Цзинь дәуірінен (266–420) көптеген қытай қолжазбаларын тапты. Олар жергілікті халықтың осы аймалды Харошты тілінде "Кроран" деп атағанын, ал қытай тілінде "Лоулан" деп жазылғанын көрсетті. Хедин сондай-ақ Тарым өзенінің бағытының өзгеруі Лоп-Нурдың құрғауына себеп болған болуы мүмкін екенін, осының салдарынан Луланның құлағанын болжады. Штайн түрлі құжаттар, жүнді кілемнің бөлігі, сары жібек және Гандара сәулет өнерінің ағаштан жасалған оюлары сияқты көптеген артефакттарды тапты. L. A. – Көлдің солтүстігінде орналасқан қамалмен қоршалған елді мекен. Қабырғасы құм мен сабаннан жасалған, әр жағы 305 метрден асады, ал негізі 6 метрге жуық қалыңдыққа ие. Ішінде үлкен ступа мен бірнеше әкімшілік ғимараттар бар, және бұл жерде ұзақ уақыт бойы адамдар тұрған. Көбінесе осы қала Луланның өзі деп есептеледі. L. B. – L. A.-дан солтүстік-батысқа қарай 13 шақырым жерде ступалар орналасқан орын. L. E. – L. A.-дан солтүстік-шығысқа қарай 30 шақырым жерде орналасқан бекінілген қала. Бұл аймақтағы солтүстік қақпасы бар жалғыз қала. Хан қытай мәтінінде Лулан патшасының өлтірілуі туралы айтылғандықтан, бұл қала б.з.д. I ғасырда Луланның астанасы болған деген болжам бар. Бірақ, кейбір зерттеушілер солтүстік қақпа Луланға емес, Чанъан қаласына қатысты деп санайды. Бұл орын біздің заманымыздың III ғасырына дейін қоныстанған. L. F. – L. A.-дан солтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, ғимараттардың негіздері мен зират орналасқан. Археологтар ағаштан жасалған табыттан жас жігіттің денесін тапты. Ол кір жуан тоқымадан жасалған бас киім мен былғарыдан жасалған етік киген, және жүн көрпемен жабылған еді. Оның қасына ефедра бұтақтары қойылған, бұл аймақта табылған көптеген ежелгі қабірлерде де кездеседі. L. K. – Көлдің батысында орналасқан қамал, қала қабырғасында тек қақпасы бар. Кейбір археологтар оны Хайтоу деп санайды. L. L. – L. K.-ден солтүстік-батысқа қарай 5 шақырым жерде орналасқан, құрылысы ұқсас, бірақ кішірек бекініс.

The ruined city of Loulan was discovered by Sven Hedin, who excavated some houses and found a wooden Kharosthi tablet and many Chinese manuscripts from the Western Jin Dynasty (266–420), which recorded that the area was called "Krorän" by the locals in Kharosthi but was rendered as "Lou lan" in Chinese. Hedin also proposed that a change in the course of the Tarim river resulted in Lop Nur drying up may be the reason why Loulan had perished. Stein recovered many artifacts, including various documents, a wool pile carpet fragment, some yellow silk, and Gandharan architectural wood carvings. L. A. – A walled settlement lying to the north of the lake. The thick wall is made of packed earth and straw and was over 1000 feet (305 m) on each side and 20 feet (6 m) thick at the base. It contains a large stupa and some administrative buildings and was occupied for a long time. It is usually thought to be the city of Loulan. L. B. – A site with stupas at 13 km to the northwest of the L. A.
L. E. – A fortified town lying 30 km to the northeast of L. A. It is the only known city in the region with a northern gate. Since a northern gate was mentioned in the Han Chinese text about the assassination of the king of Loulan, it has therefore been suggested to be the capital of Loulan in the 1st century BCE, before the Han Chinese gained control the region. Others, however, argue that the northern gate does not refer to Loulan but Chang'an. The site was occupied until the late 3rd century CE. L. F. – 10 km to the northwest of L. A., containing building foundations and a cemetery. Archaeologists discovered the body of a young man in a wooden coffin, wearing a felt hat and leather boots and lying under a woolen blanket. A bunch of ephedra twigs was placed beside him in a similar fashion to many much older burials found in the region. L. K. – A walled city to the west of the lake with only a gateway in the city wall. It has been identified as Haitou by some archaeologists. L. L. – A fortress lying 5 km northwest of L. K., similar in construction but smaller.

Қытай археологиялық экспедициясы, 1979-1980

1979 және 1980 жылдары Қытай әлеуметтік ғылымдар академиясының Синьцзян бөлімшесі ұйымдастырған үш археологиялық экспедиция Лулан қаласында қазба жұмыстарын жүргізді. Олар Лулан қаласының солтүстік-батысынан оңтүстік-шығысына қарай өтетін, тереңдігі 5 метр, ені 17 метр болатын каналды, 10 метр биіктіктегі, дөңгелек пішіндес буддалық ступаны, сондай-ақ, үш бөлмелі, ағаш тіреулермен бекітілген, ұзындығы 12 метр, ені 9 метр болатын, қытай шенеунігіне арналған үйді тапты. Олар аймақтан 797 затты жинады, оның ішінде ағаштан жасалған ыдыстар, қоладан жасалған бұйымдар, әшекейлер, монеталар және мезолит дәуіріне тән тас құралдар болды. 2003 жылы аймақта табылған басқа да заттарға қосымша мумиялар, жерлеу орындары, эфедра бұталары, ішінде ойылған нефрит тасы бар жіп білезік, былғары қалта, жүннен тоқылған белдемше, үлкен мұрын мен тістері салынған қызыл түспен боялған ағаш маска, қайық пішіндес табыттар, садақ және жебелер, сонымен қатар сабаннан тоқылған себет кірді.