Кіріспе
Болеслав Прустың 1895 жылғы романы – Польша жазушысы Болеслав Прустың (1847–1912) төртінші және соңғы маңызды романы. 1894–95 жылдары бір жыл бойы жазылған, 1895–96 жылдары бөлім-бөлім жарияланған және 1897 жылы кітап түрінде басылған бұл роман, автордың бұрын тарихи романдарды тарихты бұрмалауға бейім деп санап мақұлдамаған жалғыз тарихи туындысы болды. Чеслав Милош «Фараонды» «мемлекеттік билік механизмдері туралы роман» деп сипаттаған, және ол XIX ғасыл әдебиетіндегі бірегей туынды болып саналады. Прус XI ғасырда өмір сүрген «Фараон Рамзес XIII» [құрастырылған кейіпкер] билігін таңдау арқылы, [қазіргі заманның] және цензураның ықпалынан тыс көзқарас іздеді. Ежелгі Египет қоғамының динамикасын талдау арқылы ол кез келген мемлекет ішінде жүретін билік үшін күрес үлгісін ұсынады. «Фараон» 1087–85 жж. Ежелгі Египетте өтеді, сол кезде ел ішкі шиеленістер мен сыртқы қауіп-қатерлерге тап болады, бұл оның XX династиясы мен Жаңа Патшалығының құлауына әкеледі. Жас басты кейіпкер Рамзес, билікке қарсы тұрғысы келгендердің ұсыныстарға, сүйкімділікке, сатып алуға, жала жабуға, қорқытуға және тіпті өлтіруге ұшырауы мүмкін екенін біледі. Рамзес фараон болғаннан кейін түйсінген маңызды сабақ – билік үшін білімнің маңызы. Прустың ежелгі өркениеттің құлауы туралы көзқарасы, автордың 1795 жылы, роман аяқталғаннан бір ғасыр бұрын, Польша-Литва одағының соңғы құлауы туралы терең сезімінен туындайды. «Фараонды» жазуға дайындық ретінде Прус ежелгі Египет тарихын, географиясын, әдет-ғұрыптарын, дінін, өнерін және жазбаларын зерттеді. Ол билік, тұлға және ұлттардың тағдыры туралы әңгімесін айта отырып, ежелгі Египет қоғамының барлық деңгейлеріндегі өмірді керемет бейнеледі. Сонымен қатар, ол адамзат туралы Шекспирге лайық бай көзқарас ұсынады, өркениеттен күнделікті өмірге дейін, трагедиядан комедияға дейін. Кітаптың стилі ашық, поэзиямен, юмормен және рухани сұлулықпен толы. «Фараон» жиырма үш тілге аударылып, 1966 жылы поляк фильміне бейімделді. Бұл кітаптың Иосиф Сталиннің сүйікті кітабы болғандығы да мәлім.
Pharaoh (Faraon) is the fourth and last major novel by the Polish writer Bolesław Prus (1847–1912). Composed over a year's time in 1894–95, serialized in 1895–96, and published in book form in 1897, it was the sole historical novel by an author who had earlier disapproved of historical novels on the ground that they inevitably distort history. Pharaoh has been described by Czesław Miłosz as a "novel on mechanism[s] of state power and, as such, probably unique in world literature of the nineteenth century Prus, [in] selecting the reign of 'Pharaoh Ramses XIII' [a fictitious character] in the eleventh century BCE, sought a perspective that was detached from pressures of [topicality] and censorship. Through his analysis of the dynamics of an ancient Egyptian society, he suggest[s] an archetype of the struggle for power that goes on within any state." Pharaoh is set in the Egypt of 1087–85 BCE as that country experiences internal stresses and external threats that will culminate in the fall of its Twentieth Dynasty and New Kingdom. The young protagonist Ramses learns that those who would challenge the powers that be are vulnerable to co option, seduction, subornation, defamation, intimidation and assassination. Perhaps the chief lesson, belatedly absorbed by Ramses as pharaoh, is the importance, to power, of knowledge. Prus' vision of the fall of an ancient civilization derives some of its power from the author's keen awareness of the final demise of the Polish–Lithuanian Commonwealth in 1795, a century before the completion of the novel. Preparatory to writing Pharaoh, Prus immersed himself in ancient Egyptian history, geography, customs, religion, art and writings. In the course of telling his story of power, personality, and the fates of nations, he produced a compelling literary depiction of life at every level of ancient Egyptian society. Further, he offers a vision of humankind as rich as Shakespeare's, ranging from the sublime to the quotidian, from the tragic to the comic. The book is written in limpid prose and is imbued with poetry, leavened with humor, graced with moments of transcendent beauty. Pharaoh has been translated into twenty three languages and adapted as a 1966 Polish feature film. It is also known to have been Joseph Stalin's favorite book.
Жарияланым
Фараон кітабының қысқа, мазмұнды кіріспесі, алпыс жеті тарауы және әсерлі эпилог (соңғысы кітаптың алғашқы басылымында болмады және 1950 жылдары қайта жаңғыртылды) бар. Прустың бұрынғы романдары сияқты, «Фараон» да (1895–96) Варшаваның «Иллюстрациялы апталық» газетінде бөлім-бөлім жарияланды. Ол «Октавия Гловачкаға, Трембиньска туған қызына, құрмет пен мейірімнің шағын белгісі ретінде» арналды. Автордың алдыңғы романдарынан өзгешелігі, «Фараон» бірден толық жазылып, тарауларға бөлінбеді. Бұл оның Прустың «ең жақсы құрастырылған романы» деп сипатталуына себеп болуы мүмкін, тіпті «поляк романдарының ең жақсыларының бірі» делінеді. 1897 жылғы кітаптың түпнұсқа басылымы және кейбір келесі басылымдары романды үш томға бөлді. Кейінгі басылымдарда ол екі немесе бір томдық болып шықты. Соғыс жылдарынан басқа, кітап Польшада басылмай қалған ешқашан болған емес. Польшадағы «Фараонның» 2014 жылғы басылымын Варшава университетінің египет археологиясы профессоры Анджей Нивинский кеңінен түсіндірмелермен жабдықтады. Прус тарихшы болмаса да және «Фараоннан» басқа тарихи роман жазбаса да, ол ежелгі Египет туралы басқа кез келген романнан артық деп есептеледі. Прус қолда бар дереккөздерден ақпарат пен нақты ежелгі мәтіндерді алып, оларды шедеврінің маңызды бөлігі ретінде пайдаланды. Кейде уақытқа қатысты қателіктер, орналасқан жерге қатысты жаңылыстар және кейбір нақты заттарды сипаттаудағы қателер болғанына қарамастан, роман уақыттың сынағынан өтті. Бірақ көптеген тілдерге аударылғанына қарамастан, ол әлемде әлі де жақсы танылмаған. «Фараон» 2020 жылы Кристофер Каспарек жасаған ағылшын тіліндегі аудармада Amazon Kindle электрондық кітабы ретінде жарық көрді, ол 1902 жылы жарық көрген Еремия Кертиннің толық емес және сапасыз аудармасын, сондай-ақ Каспарекке тиесілі 1991 және 2001 жылғы қатаң мұқабалы аудармаларды ескірді.
Кейіпкерлер
Прус кейіпкерлердің аттарын оларды тапқан жерден алды, кейде анахронизмге немесе анатопизмге ұшыратып. Басқа уақыттарда (1-тарауда және одан кейінгілерде Азиялықтардың шабуылынан Мысыр қақпаларын қорғайтын әскердің қолбасшысы Нитагер; және 55-тараудан бастап діни қызметкер Саменту) ол оларды өзі ойлап тапқандай. Кейбір маңызды кейіпкерлердің аттарының шығу тегі қызығушылық тудыруы мүмкін: Рамзес, романның басты кейіпкері: 19-шы династияның екі және 20-шы династияның тоғыз перғауынының есімі. Никотрис, Рамзестің анасы: жартылай тарихи 6-шы династияның әйел перғауыны Нитокрис немесе 26-шы династияның патшасы Псамтик I-нің дәл сол аттас қызы Нитокрис. Аменхотеп, бас діни қызметкер және Рамзестің анасының әкесі: көптеген ежелгі мысырлықтардың аты, соның ішінде 18-шы династияның төрт перғауыны және Рамзес IX-тан Рамзес XI-ге дейінгі перғауын тұсындағы Амонның бас діни қызметкері (осы бас діни қызметкер Мысырдың 20-шы династиясын және оның құрамындағы Жаңа Мемлекетті аяқтаған азаматтық соғыста маңызды рөл атқарды). Герхор, Амонның бас діни қызметкері және Рамзестің басты қарсыласы: тарихи бас діни қызметкер Херихор. Пентуер, Герхордың жазушысы: тарихи жазушы Пентевер (Пентаур) немесе, мүмкін, перғауын Рамзес III-тің ұлы Пентавер. Тутмос, Рамзестің туысы: жиі кездесетін есім, сондай-ақ 18-шы династияның төрт перғауынының аты. Сара, Рамзестің еврей сүйіктісі; Тафат, Сараның туысы және қызметшісі; Гедеон, Сараның әкесі: Киелі кітаптағы тұлғалардың аттары. Патрокл, грек жалдамалы әскербасы: Гомердің «Илиада» романындағы Патрокл. Эннана, кіші әскери шенеунік: ежелгі мәтінге тіркелген мысырлық жазушының шәкірті («Фараон», 4-тарау: Эннананың «кіші шенеуніктің ауыр тағдырына айқайы»). Дагон, финикиялық саудагер: финикиялық және палестиналық егіншілік және жер құдайы; палестиналықтардың ұлттық құдайы. Дагонның әйелі Тамар (8-13 тараулар): Киелі кітаптағы Ердің, содан кейін оның інісі Онанның әйелі; кейіннен ол олардың әкесі Яһудадан бала туды, яһудилер мен еврейлердің ата-бабасы. Дутмос, шаруа (11-тарау): перғауын Рамзес XI билік еткен кездегі тарихи жазушы Дутмос. Менес (үш түрлі тұлға: алғашқы перғауын; Сараның дәрігері; ғалым және Пентуердің ұстазы): Мысырдың алғашқы перғауыны Менес. Асархадон, финикиялық қонақүй иесі: ассириялық патша Эсархадонның басқаша айтылуы. Берос, халдейлік діни қызметкер: б.з.б. 300 жылдары өмір сүрген вавилондық тарихшы және астролог. Фут (Берос қолданған басқа есім): Жаратылыс кітабында аталған Нұхтың ұрпағы Фут. Куш, Асархадонның қонақүйіндегі қонақ: Жаратылыс кітабында аталған Нұхтың ұрпағы Куш. Мефрес, ескі египеттік бас діни қызметкер және басты кейіпкер Рамзестің ең жаман жауы: 18-шы династияның перғауыны, көрінеу, I Тутмос. Ментесуфис, Герхордың діни қызметкеріне көмектесуші: Мането 6-шы династияның перғауыны Немтиемсаф II-ге берген есім. Хирам, финикиялық ханзада: Финикиядағы Тир патшасы I Хирам. Кама, Рамзестің сүйіктісі болған финикиялық діни қызметкер: индус жазбаларында сезімталдық, құштарлық және сексуалдықпен байланысты Кама сөзі. Лайкон, Рамзеске ұқсайтын және оның қарсыласы болған жас грек: «Илиада» романындағы Лайкон. Саргон, ассириялық елші: екі ассириялық патшаның аты. Сонымен қатар, бұрынғы Акадтың Саргоны - б.з.б. 24-23 ғасырларда Шумер қалаларын бағындыруымен танымал болған, семит тілді Акад империясының алғашқы билеушісі; ол тарихтың алғашқы империяларының бірін құрған. Сети, Сарадан туған Рамзестің нәрестесі: бірнеше ежелгі мысырлықтардың, соның ішінде екі перғауынның аты. Осохор, египеттік діни құпияларды финикиялықтарға сатқан деп есептелген діни қызметкер (40-тарау): 21-шы династияның соңында Мысырды билеген Мешвеш патшасы. Мусаваса, ливиялық ханзада: ливиялық тайпаның мүшесі. Мусавасаның ұлы Техенна: «Техену» - «Ливия» деген египеттік жалпы атау. Дион, грек сәулетшісі: Дион, бірнеше контексте кездесетін тарихи есім. Хеброн, Рамзестің соңғы сүйіктісі: қазіргі Батыс жағалаудағы ең ірі қала Хеброн.
Ramses, the novel's protagonist: the name of two pharaohs of the 19th Dynasty and nine pharaohs of the 20th Dynasty. Nikotris, Ramses' mother: semi historic Sixth Dynasty female pharaoh Nitocris; or the identically named daughter, Nitocris, of the Twenty sixth Dynasty king Psamtik I.
Amenhotep, high priest and Ramses' maternal grandfather: name of a number of ancient Egyptians, including four 18th Dynasty pharaohs and the High Priest of Amon under Pharaohs Ramses IX to Ramses XI (the High Priest played a key role in the civil war that ended Egypt's 20th Dynasty and, with it, the New Kingdom). Herhor, High Priest of Amon and Ramses' principal antagonist: historic high priest Herihor. Pentuer, scribe to Herhor: historic scribe Pentewere (Pentaur); or perhaps Pentawer, a son of Pharaoh Ramses III. Thutmose, Ramses' cousin: a fairly common name, also the name of four pharaohs of the 18th Dynasty. Sarah, Ramses' Jewish mistress; Taphath, Sarah's relative and servant; Gideon, Sarah's father: names drawn from those of Biblical personalities. Patrokles, a Greek mercenary general: Patroclus, in Homer's Iliad. Ennana, a junior military officer: Egyptian scribe pupil's name, attached to an ancient text (cited in Pharaoh, chapter 4: Ennana's "plaint on the sore lot of a junior officer"). Dagon, a Phoenician merchant: a Phoenician and Philistine god of agriculture and the earth; the national god of the Philistines. Tamar, Dagon's wife (chapters 8, 13): Biblical wife of Er, then of his brother Onan; she subsequently had children by their father Judah, eponymous ancestor of the Judeans and Jews. Dutmose, a peasant (chapter 11): historic scribe Dhutmose, in the reign of Pharaoh Ramses XI. Menes (three distinct individuals: the first pharaoh; Sarah's physician; a savant and Pentuer's mentor): Menes, the first Egyptian pharaoh. Asarhadon, a Phoenician innkeeper: a variant of "Esarhaddon", an Assyrian king. Berossus, a Chaldean priest: Berossus, a Babylonian historian and astrologer who flourished about 300 BCE. Phut (another name used by Berossus): Phut, a descendant of Noah named in Genesis. Cush, a guest at Asarhadon's inn: Cush, a descendant of Noah named in Genesis. Mephres, an elderly Egyptian high priest and the most implacable foe of the protagonist, Ramses: an 18th Dynasty pharaoh, evidently identical with Thutmose I.
Mentesuphis, a priest aide to Herhor: name given by Manetho to Pharaoh Nemtyemsaf II of the 6th Dynasty. Hiram, a Phoenician prince: Hiram I, king of Tyre, in Phoenicia. Kama, a Phoenician priestess who becomes Ramses' mistress: Kama, a word in Hindu scriptures, associated variously with sensuality, longing and sexuality. Lykon, a young Greek, Ramses' look alike and nemesis: Lykaon, in the Iliad. Sargon, an Assyrian envoy: name of two Assyrian kings. Additionally, the earlier Sargon of Akkad was the first ruler of the Semitic speaking Akkadian Empire, known for his conquests of the Sumerian city states in the 24th to 23rd centuries BCE; he was the founder of one of history's first empires. Seti, Ramses' infant son by Sarah: name of several ancient Egyptians, including two Pharaohs. Osochor, a priest thought (chapter 40) to have sold Egyptian priestly secrets to the Phoenicians: a Meshwesh king who ruled Egypt in the late 21st Dynasty. Musawasa, a Libyan prince: the Meshwesh, a Libyan tribe. Tehenna, Musawasa's son: "Tehenu", a generic Egyptian term for "Libyan." Dion, a Greek architect: Dion, a historic name that appears in a number of contexts. Hebron, Ramses' last mistress: Hebron, the largest city in the present day West Bank.