Кіріспе

Ежелгі Мысырды ғылыми тұрғыдан зерттеу

Египтология (Египет және грек тілінен – "логос" – зерттеу туралы ғылым) – ежелгі Мысырды ғылыми тұрғыдан зерттеу саласы. Зерттелетін тақырыптарға ежелгі Мысыр тарихы, тілі, әдебиеті, діні, сәулеті және өнері б.з.д. 5-мың жылдығынан бастап, 4-ғасырдағы жергілікті діни практикалар тоқтағанға дейінгі кезең кіреді.

Алғашқы зерттеушілер

Ежелгі Мысырды алғаш зерттегендердің өзі ежелгі мысырлықтар болды. Түсінен шабыттанған Тутмос IV Гизадағы Ұлы Сфинксті қаздырып, түсінің сипаттамасын Арман стеласына жазды. Екі ғасырдан кейін Рамзес II-нің төртінші ұлы, ханзада Хаемвесет тарихи ғимараттарды, қабірлерді және храмдарды, оның ішінде пирамидаларды анықтап, қалпына келтіргені үшін танымал болды; содан кейін ол алғашқы египтолог деп аталды.

Грек-рим дәуірі

Мысырдың алғашқы тарихи жазбаларын Геродот, Страбон, Диодор Сицилий және, көбінесе жоғалған, Манетонның еңбегі – Мысырлық дін қызметкері, б.з.б. 3 ғасырда Птолемей I мен Птолемей II билік еткен кезеңде жазған. Птолемейлер ежелгі мысырлықтардың еңбектеріне үлкен қызығушылық танытты, және көптеген мысырлық ескерткіштер, оның ішінде пирамидалар, олардың күтімімен қалпына келтірілді. Птолемейлер мысырлық үлгіде көптеген жаңа ғибадатханалар да салды. Римдіктер де Мысырда қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлар бойы қасиетті жерлерге саяхат жасаған саяхатшылар кейде Мысырға жол аударып, ондағы тарихи орындарды көрген. Олар Қайыр қаласына және оның төңірегіне баратын, онда Киелі Отбасы паналаған деген сенім болған. Сондай-ақ, олар үлкен пирамидаларды Жүсіп пайғамбардың астық сақтау қоймалары деп есептеген, оларды еврей патриархы мол жылдары астық жинау үшін салған. Олардың көптеген жазбалары (Itineraria) бізге жетіп, сол замандағы жағдайлар туралы мәлімет береді. 13 ғасырдағы Каирдегі Әл-Азхар университетінің профессоры Абдул Латиф әл-Багдади ежелгі Мысыр ескерткіштерін толыққанды сипаттаған. Сол сияқты, 15 ғасырдағы мысырлық тарихшы әл-Макризи Мысырдың көнеліктері туралы егжей-тегжейлі деректер қалдырған.

Еуропалық зерттеушілер

Ежелгі Мысырды еуропалықтар зерттеп, оған саяхаттар жасап, жазбалар қалдыру 13 ғасырда басталды. Осы кезеңде Клод Сикард, Бенуа де Майлет, Фредерик Луи Норден және Ричард Покок сияқты ғалымдар ғылыми тәсілді қолдануға тырысты. 17 ғасырдың басында Джон Гривс пирамидаларды өлшеді, алдында Римдегі Домицианның сынған обелискіне қарап, оны лорд Арунделдің лондондық жинағына қосуды жоспарлаған. 1646 жылы суреттері қосылған «Пирамидография» атты еңбегін жариялады. Иезуит ғалымы Афанасий Кирхер египеттік иероглифтердің дыбысталу маңыздылығына алғашқылардың бірі болып назар аударды, копт тілінің ертедегі египет тілінің қалдығы екенін көрсетті. Осылайша ол египтологияның негізін қалаушы саналады.

Қазіргі египтология

Египеттанудың қазіргі тарихы XVIII ғасырдың соңында Наполеон Бонапарттың Мысырға басып кіруімен басталады. Розетта тасы 1799 жылы табылды. Ежелгі Мысырдың көптеген аспектілерін зерттеу 1800 жылы жарық көрген «Мемюарс сюр л’Египет» және 1809–1829 жылдар аралығындағы «Египеттің толық сипаттамасы» басылымдарының арқасында ғылыми тұрғыда дамыды. Бұл еңбектер египет флорасы, фаунасы және тарихы туралы көптеген ежелгі египеттік деректерді еуропалық ғалымдарға алғаш рет қолжетімді етті. Британдықтар Мысырды француздардан тартып алды және 1801 жылы Розетта тасын иеленді, оның грек жазуы 1803 жылы аударылды. 1822 жылы Жан Франсуа Шампольон осы жазуға сәйкес келетін египет иероглифтерін түсіндіріп, қазіргі египтологияның бастауын берді. Мысыр жазуы туралы білімнің артуымен ежелгі Мысырды зерттеу академиялық талаптарға сәйкес жүргізіле бастады. Шампольон, Томас Янг және Ипполито Розеллини – египтологияның алғашқы және танымал өкілдері болды. Немец ғалымы Карл Ричард Лепсиус Мысырды зерттеуге ерте қатысқандардың бірі еді. Ол бірнеше маңызды орындарды картаға түсіріп, қазба жұмыстарын жүргізді. Ағылшын египтологы Флиндерс Петри (1853–1942) археологиялық техниканы далалық сақтау, жазу және қазба жұмыстарын жүргізуге енгізді. Мысырға көптеген білімді адамдар, соның ішінде Гарриет Мартино және Флоренс Найтингейл сияқты әйелдер де саяхат жасады. Олардың екеуі де саяхаттары туралы еңбектер жазды, олар еуропалық египтологияның соңғы жетістіктерімен таныс екенін көрсетті. 1922 жылы Говард Картердің 18-ші династия патшасы Тутанхамонның қабірін табуы египеттік жәдігерлерді жақсырақ түсінуге және осы салаға үлкен қызығушылық тудырды. Қазіргі уақытта Ежелгі мұралар жөніндегі мемлекеттік министрлік египтологтардың қазба жұмыстарын жүргізуіне рұқсат береді. Бұл салада геофизикалық әдістер мен заманауи технологиялар қолданылуда. 2000 жылдың маусым айында Франк Годдио басқарған Еуропалық су асты археология институты (IEASM) Мысырдың Көнеліктер министрлігімен бірлесіп, қазіргі Әбу-Кир шығанағында ежелгі су астындағы Тонис Гераклион қаласын тапты. Үлкен патша мен патшайымның мүсіндері Мысыр мұражайында қойылған. Басқа да табылған артефактілер Александрия кітапханасында және Александрия ұлттық мұражайында (АНМ) көрсетілуде. Қазба жұмыстары бірнеше басылымдар арқылы жарияланды. 2017 жылдың наурыз айында египеттік-неміс археологтар тобы фараон Рамзес II бейнеленген деп саналатын 3000 жылдық, 8 метрлік мүсінді қазып шығарды. Мысырлық Көнеліктер министрі Халед Эль Энанидің сөзіне қарағанда, мүсін Псаметих I патшаға тиесілі болуы мүмкін. Қазбашылар сонымен қатар қазба жұмыстарын жүргізген кезде фараон Сети II-нің әк тас мүсінінің 80 см ұзындығындағы бөлігін тапты. 2017 жылдың тамызында Көнеліктер министрлігінің археологтары Бір еш Шагаладан екі мың жыл бұрын салынған бес балшық кірпіштен жасалған қабірдің табылуын хабарлады. Зерттеушілер сондай-ақ алтынмен қапталған маскаларды, бірнеше үлкен құмыраларды және шешілмеген ежелгі египет жазуы бар қыш құмырасын тапты. 2017 жылдың қарашасында (2000 жылдың 25 қазаны) Египеттік миссия Еуропалық су асты археология институтымен бірлесіп, Александрияның Әбу-Кир шығанағында 2000 жыл бұрынғы, Рим дәуіріне жататын үш кеме апатын тапқандығын жариялады. Суға батқан жүктердің арасында «Антонио» римдік әскерлерінің қолбасшысына тиесілі болуы мүмкін үш алтын монета, император Октавиус Август дәуірінен, үлкен ағаш тақтайлар мен қыш ыдыстар бар еді. 2018 жылдың сәуірінде Египет Көнеліктер министрлігі Асуандағы Ком-Омбо ғибадатханасында жер асты суларынан қорғау жұмыстары кезінде Рим императоры Маркус Аврелийдің бюстінің басын тапқандығын хабарлады. 2018 жылдың сәуір айында Мысырдың Көнеліктер министрлігі Луксордағы Карнак ғибадатханасында 25-ші династияға жататын Озирис Птах Неб құдайының ғибадатханасының табылуын жариялады. Археолог Эссам Нагьидің айтуынша, бұл аймақтағы материалдық қалдықтардың арасында қыш құмыралар, отырған мүсіннің төменгі бөлігі және Амон құдайының символы болған қой мен қазбен толтырылған құрбандық үстелін бейнелейтін тас панелдің бөлігі бар. 2018 жылдың шілдесінде Тюбинген университетінің жетекшісі Рамазан Бадри Хусейн басқарған египеттік-неміс зерттеушілер тобы Сақарада жартылай зақымдалған ағаш табыстан сейрек кездесетін алтынмен қапталған жерлеу маскасын тапқандығын хабарлады. Осындай маска соңғы рет 1939 жылы табылған. Көздері обсидиан, кальцит және қара түсті асыл тастармен, мүмкін, оникспен қапталған. «Бұл масканы табу сенсациялық жаңалық деп айтуға болады. Көне египеттік салтанатты тұлғаларының қабірлері көне заманда тоналып, асыл металдан жасалған маскалардың өте аз бөлігі бүгінгі күнге жеткен», – деді Хусейн. 2018 жылдың шілдесінде археологтар Зейнаб Хашиш басшылығымен Александрияда 2000 жылдық, 30 тонналық қара граниттен жасалған саркофаг тапты. Оның ішінде қызыл қоңыр кәріз суында зақымдалған үш қаңқа болды. Археолог Мостафа Вазиридің сөзіне қарағанда, қаңқалар орта жастағы әйел және екі ер адамнан тұратын отбасылық жерлеу орнына ұқсас. Зерттеушілер сондай-ақ кішкентай алтын артефакт пен үш жұқа алтын парақ тапты. 2018 жылдың қыркүйегінде Ком-Омбо ғибадатханасында сандстондан жасалған сфинкс мүсіні табылды. Шамамен 28 см (11 дюйм) ені және 38 см (15 дюйм) биіктігі бар мүсін, Птолемей династиясына жатады деп саналады. 2018 жылдың қыркүйегінде Варшава университетінің Шығыстану факультетінен Камиль Курашкевич басшылығындағы поляк археологтар тобы Сақарадан 2000 жыл бұрынғы бірнеше мүмиаларды тапты. 2018 жылдың қарашасында египеттік археологиялық миссия Сақараның көне некрополінде бес және алтыншы династияларға жататын жеті египеттік қабірді тапты. Үш қабір мысықтарға арналған, олардың кейбіреулері 6000 жылдан астам бұрынғы, ал төрт саркофагтың бірі ашылды. Мысық мүмиаларының қалдықтарымен бірге алтынмен қапталған және мысықтан жасалған 100 мүсін және мысық құдайы Бастетке арналған қоладан жасалған бір мүсін табылды. Сонымен қатар, мысық қаңқаларының қасында 12-ші династияға жататын жерлеу заттары табылды. 2018 жылдың желтоқсан ортасында египеттік үкімет Сақарада бұрын белгісіз 4400 жылдық қабірді тапқандығын хабарлады, онда суреттер мен 50-ден астам мүсіндер бар. Ол Вахтиеге тиесілі, ол Бесінші династияда патша Нефериркаре Какайдың қызметінде болған жоғары дәрежелі жұбын болды. Қабір төменде саркофагқа апаратын төрт шахтадан да тұрады. Al Ahram газетінің мәліметінше, 2019 жылдың қаңтарында Мостафа Вазири басшылығындағы археологтар Ком-эль-Хелганда Екінші аралық кезеңге жататын 20 қабірді тапты. Жерлеулерде жануарлардың қалдықтары, амулеттер және фаянстан жасалған скарабейлер, тұтқалары бар дөңгелек және сопақ құмыралар, кремний пышақтар, сынған және күйген қыш ыдыстар болды. Барлық жерлеулерде бас сүйектері мен денелері бүгілген қаңқалар болды және жақсы сақталмаған. 2019 жылдың сәуірінде археологтар Асуандағы қабірде 35 мысырлық мүмиасын тапты. Милан университетінің египтология профессоры Патриция Пьячентини және Египеттің Көнеліктер министрі Халед Эль Энани қаңқалары табылған қабірдің Грек-Рим кезеңіне, б.з.д. 332–395 жылдар аралығына жататындығын хабарлады. Табылғандардың арасында анасы мен баласы болған деп есептелетін мүмиалар жақсы сақталған, ал қалғандары көп зақымдалған. Мүмиалармен бірге боялған жерлеу маскалары, мүмиалауға қолданылған битумнан жасалған құмыралар, қыш және ағаштан жасалған мүсіндер табылды. Қабірдегі иероглифтердің арқасында қабір саудагер Тжитке тиесілі екені анықталды. 2019 жылдың 13 сәуірінде Чехия институтының мүшесі басқарған экспедиция…

Египетологиядағы бейімділіктер

Түрлі ғалымдар ежелгі египтологтардың көзқарастарын қалыптастыруда отаршылдық расизмнің рөлін атап өтті және осы салада солтүстік америкалық және еуропалық перспективалардың үнемі артық көрсетілуін сынға алды. Шейх Анта Диоп өзінің "Африка өркениетінің шығу тегі" атты еңбегінде египтологиядағы басым көзқарастардың әділдіксіз зерттеулер мен отаршылдық көзқарастармен шақырылғанын дәлелдеді. Брюс Триггердің айтуынша, Нил аңғарының халқы туралы алғашқы зерттеулерде "раса, тіл және мәдениеттің шатасуы және оған байланысты расизм" орын алған. Британдық африканы зерттеуші Базил Дэвидсон 1995 жылы жазғандай, жергілікті африкалық халықтарға көбінесе қанағаттандырмайтын бірқатар белгілер қойылған, мысалы, "бушмендер", "негрлер" немесе "негроидтар". Ол сондай-ақ Хамит гипотезасын және "Солтүстік Африка тайпаларын" "ақ" деп жіктеуді сынға алды. Дэвидсон былай деді: "Ежелгі египеттіктер, яғни, белгілі бір Мысыр аймағына немесе Таяу Шығыс мұрасына емес, Қызыл теңіз бен Атлант мұхиты арасында өмір сүрген, ортақ "Сахара-Судан мәдениетін" бөлісетін және олардың күштерін сол үлкен көзден алған халықтар қауымдастығына жатты, тіпті уақыт өте келе Таяу Шығыстан келген бірнеше көшпелілерді де қабылдады". 2018 жылы Стюарт Тайсон Смит египтологтардың арасында кең таралған практиканың "Египетті оның тиісті солтүстік-шығыс Африка контекстінен ажыратып, оны Таяу Шығыс немесе "Жер орталық" экономикалық, әлеуметтік және саяси аймағының бөлігі ретінде бейнелеу, мүлдем африкалық емес немесе ең жақсы жағдайда Таяу Шығыс, Жерорта теңізі және Африка арасындағы торап, бұл соңында Африканың бөлігі емес деген ойды білдіреді" екенін айтты. Ол ежелгі Египеттің "Африкада" болғаны анық, бірақ "Африканың өзінің" бөлігі емес деген пікірді сынады, бұл "ұзақ жылдар бойы египтологиялық көзқарастың нәтижесі" екенін көрсетті. Ол сонымен қатар солтүстік-шығыс Африканың динамикалық және фараондық Египет арасындағы өзара байланысты мәдени ерекшеліктердің "қалдықтары" немесе жай ғана сәйкес келу емес, терең тарихтан бастау алған ортақ дәстүрлер екенін қорытындылады. 2021 жылы Марк Ван Де Миероп "Традициялық зерттеулердің Египет мәдениетінің африкалық негізін мойындауына жақында ғана басталғанын, бұл әлем тарихының басым батысқа бағытталған баяндамаларды Африканы қоса алғанда, басқа аймақтардың үлесіне көбірек назар аударуға бағытталған мақсатына жауап ретінде болды" деді. Сонымен қатар, африкалық диаспора қауымдастықтары континенттің ежелгі тарихын еуроцентристік контексттен тыс қарауға ұмтылып, мысалы, еуропалық терминнің орнына ежелгі египеттік "кемет" терминін қолдануды талап етті. 2022 жылы Андреа Манцо ерте египтологтардың династиялық Египеттің шығу тегін "Африканың бірнеше аймақтарын сипаттайтын кең Хамит көкжиегінде" орналастырғанын және бұл көзқарастардың жиырмасыншы ғасырдың екінші жартысында да үстемдік еткенін мәлімдеді. Манцоның айтуынша, соңғы зерттеулер "Анри Франкфорттың бұрынғы ұсыныстарынан кейін, египеттік мәдениеттің өрлеуіне африкалық элементтердің қатысы бар екенін көрсетті", бұл Египеттің "Африканың қалған бөлігіне қарағанда Таяу Шығысқа жақын" екенін дәстүрлі түрде қарауға қарсы келді. 2023 жылы Кристофер Эррет батыс зерттеулерінің соңғы екі ғасырында Египетті "Таяу Шығыс дамуының бұтағы" ретінде көрсеткенін айтты. Алайда, ол Египеттегі және Нубиядағы соңғы ұрпақ ғалымдарының ескі болжамдарды жоққа шығарған "жаңа дәлелдердің кең көлемін ашқанын" мойындады. Дегенмен, Эррет бұл ескі идеялар генетика сияқты басқа салалардағы ғалымдардың көзқарасына әсер еткенін алға тартты. Эррет "б.з.д. төртінші мыңжылдықта ежелгі Египеттің негізін қалаушылардың негізгі жерлеу орындары, атап айтқанда Эль-Бадари және Накада Левантқа демографиялық қарыз емес екенін" көрсетті. Эррет бұл зерттеулер бас сүйек және тіс ұқсастықтарын көрсетті, бұл "Нубия және Африканың солтүстік бұрышы сияқты" Африканың солтүстік-шығысындағы ұзақ уақыт бойы өмір сүрген халықтармен "ең жақын параллельдер" бар екенін көрсетті. Ол Накада және Бадари халқының "басқа жерден көшіп келгені емес, Африканың осы бөліктерінде мыңдаған жылдар бойы өмір сүргендердің ұрпақтары" екенін айтты. Эррет сонымен қатар ежелгі Египетті солтүстік-шығыс Африка контекстіне орналастыратын археологиялық және лингвистикалық дәлелдерді келтірді.