Кіріспе
Ежелгі Мысырды ғылыми тұрғыдан зерттеу
Египтология (Египет және грек тілінен – "логос" – зерттеу туралы ғылым) – ежелгі Мысырды ғылыми тұрғыдан зерттеу саласы. Зерттелетін тақырыптарға ежелгі Мысыр тарихы, тілі, әдебиеті, діні, сәулеті және өнері б.з.д. 5-мың жылдығынан бастап, 4-ғасырдағы жергілікті діни практикалар тоқтағанға дейінгі кезең кіреді.
Алғашқы зерттеушілер
Ежелгі Мысырды алғаш зерттегендердің өзі ежелгі мысырлықтар болды. Түсінен шабыттанған Тутмос IV Гизадағы Ұлы Сфинксті қаздырып, түсінің сипаттамасын Арман стеласына жазды. Екі ғасырдан кейін Рамзес II-нің төртінші ұлы, ханзада Хаемвесет тарихи ғимараттарды, қабірлерді және храмдарды, оның ішінде пирамидаларды анықтап, қалпына келтіргені үшін танымал болды; содан кейін ол алғашқы египтолог деп аталды.
Грек-рим дәуірі
Мысырдың алғашқы тарихи жазбаларын Геродот, Страбон, Диодор Сицилий және, көбінесе жоғалған, Манетонның еңбегі – Мысырлық дін қызметкері, б.з.б. 3 ғасырда Птолемей I мен Птолемей II билік еткен кезеңде жазған. Птолемейлер ежелгі мысырлықтардың еңбектеріне үлкен қызығушылық танытты, және көптеген мысырлық ескерткіштер, оның ішінде пирамидалар, олардың күтімімен қалпына келтірілді. Птолемейлер мысырлық үлгіде көптеген жаңа ғибадатханалар да салды. Римдіктер де Мысырда қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді.
Орта ғасырлар
Орта ғасырлар бойы қасиетті жерлерге саяхат жасаған саяхатшылар кейде Мысырға жол аударып, ондағы тарихи орындарды көрген. Олар Қайыр қаласына және оның төңірегіне баратын, онда Киелі Отбасы паналаған деген сенім болған. Сондай-ақ, олар үлкен пирамидаларды Жүсіп пайғамбардың астық сақтау қоймалары деп есептеген, оларды еврей патриархы мол жылдары астық жинау үшін салған. Олардың көптеген жазбалары (Itineraria) бізге жетіп, сол замандағы жағдайлар туралы мәлімет береді. 13 ғасырдағы Каирдегі Әл-Азхар университетінің профессоры Абдул Латиф әл-Багдади ежелгі Мысыр ескерткіштерін толыққанды сипаттаған. Сол сияқты, 15 ғасырдағы мысырлық тарихшы әл-Макризи Мысырдың көнеліктері туралы егжей-тегжейлі деректер қалдырған.
Еуропалық зерттеушілер
Ежелгі Мысырды еуропалықтар зерттеп, оған саяхаттар жасап, жазбалар қалдыру 13 ғасырда басталды. Осы кезеңде Клод Сикард, Бенуа де Майлет, Фредерик Луи Норден және Ричард Покок сияқты ғалымдар ғылыми тәсілді қолдануға тырысты. 17 ғасырдың басында Джон Гривс пирамидаларды өлшеді, алдында Римдегі Домицианның сынған обелискіне қарап, оны лорд Арунделдің лондондық жинағына қосуды жоспарлаған. 1646 жылы суреттері қосылған «Пирамидография» атты еңбегін жариялады. Иезуит ғалымы Афанасий Кирхер египеттік иероглифтердің дыбысталу маңыздылығына алғашқылардың бірі болып назар аударды, копт тілінің ертедегі египет тілінің қалдығы екенін көрсетті. Осылайша ол египтологияның негізін қалаушы саналады.
Қазіргі египтология
Египеттанудың қазіргі тарихы XVIII ғасырдың соңында Наполеон Бонапарттың Мысырға басып кіруімен басталады. Розетта тасы 1799 жылы табылды. Ежелгі Мысырдың көптеген аспектілерін зерттеу 1800 жылы жарық көрген «Мемюарс сюр л’Египет» және 1809–1829 жылдар аралығындағы «Египеттің толық сипаттамасы» басылымдарының арқасында ғылыми тұрғыда дамыды. Бұл еңбектер египет флорасы, фаунасы және тарихы туралы көптеген ежелгі египеттік деректерді еуропалық ғалымдарға алғаш рет қолжетімді етті. Британдықтар Мысырды француздардан тартып алды және 1801 жылы Розетта тасын иеленді, оның грек жазуы 1803 жылы аударылды. 1822 жылы Жан Франсуа Шампольон осы жазуға сәйкес келетін египет иероглифтерін түсіндіріп, қазіргі египтологияның бастауын берді. Мысыр жазуы туралы білімнің артуымен ежелгі Мысырды зерттеу академиялық талаптарға сәйкес жүргізіле бастады. Шампольон, Томас Янг және Ипполито Розеллини – египтологияның алғашқы және танымал өкілдері болды. Немец ғалымы Карл Ричард Лепсиус Мысырды зерттеуге ерте қатысқандардың бірі еді. Ол бірнеше маңызды орындарды картаға түсіріп, қазба жұмыстарын жүргізді. Ағылшын египтологы Флиндерс Петри (1853–1942) археологиялық техниканы далалық сақтау, жазу және қазба жұмыстарын жүргізуге енгізді. Мысырға көптеген білімді адамдар, соның ішінде Гарриет Мартино және Флоренс Найтингейл сияқты әйелдер де саяхат жасады. Олардың екеуі де саяхаттары туралы еңбектер жазды, олар еуропалық египтологияның соңғы жетістіктерімен таныс екенін көрсетті. 1922 жылы Говард Картердің 18-ші династия патшасы Тутанхамонның қабірін табуы египеттік жәдігерлерді жақсырақ түсінуге және осы салаға үлкен қызығушылық тудырды. Қазіргі уақытта Ежелгі мұралар жөніндегі мемлекеттік министрлік египтологтардың қазба жұмыстарын жүргізуіне рұқсат береді. Бұл салада геофизикалық әдістер мен заманауи технологиялар қолданылуда. 2000 жылдың маусым айында Франк Годдио басқарған Еуропалық су асты археология институты (IEASM) Мысырдың Көнеліктер министрлігімен бірлесіп, қазіргі Әбу-Кир шығанағында ежелгі су астындағы Тонис Гераклион қаласын тапты. Үлкен патша мен патшайымның мүсіндері Мысыр мұражайында қойылған. Басқа да табылған артефактілер Александрия кітапханасында және Александрия ұлттық мұражайында (АНМ) көрсетілуде. Қазба жұмыстары бірнеше басылымдар арқылы жарияланды. 2017 жылдың наурыз айында египеттік-неміс археологтар тобы фараон Рамзес II бейнеленген деп саналатын 3000 жылдық, 8 метрлік мүсінді қазып шығарды. Мысырлық Көнеліктер министрі Халед Эль Энанидің сөзіне қарағанда, мүсін Псаметих I патшаға тиесілі болуы мүмкін. Қазбашылар сонымен қатар қазба жұмыстарын жүргізген кезде фараон Сети II-нің әк тас мүсінінің 80 см ұзындығындағы бөлігін тапты. 2017 жылдың тамызында Көнеліктер министрлігінің археологтары Бір еш Шагаладан екі мың жыл бұрын салынған бес балшық кірпіштен жасалған қабірдің табылуын хабарлады. Зерттеушілер сондай-ақ алтынмен қапталған маскаларды, бірнеше үлкен құмыраларды және шешілмеген ежелгі египет жазуы бар қыш құмырасын тапты. 2017 жылдың қарашасында (2000 жылдың 25 қазаны) Египеттік миссия Еуропалық су асты археология институтымен бірлесіп, Александрияның Әбу-Кир шығанағында 2000 жыл бұрынғы, Рим дәуіріне жататын үш кеме апатын тапқандығын жариялады. Суға батқан жүктердің арасында «Антонио» римдік әскерлерінің қолбасшысына тиесілі болуы мүмкін үш алтын монета, император Октавиус Август дәуірінен, үлкен ағаш тақтайлар мен қыш ыдыстар бар еді. 2018 жылдың сәуірінде Египет Көнеліктер министрлігі Асуандағы Ком-Омбо ғибадатханасында жер асты суларынан қорғау жұмыстары кезінде Рим императоры Маркус Аврелийдің бюстінің басын тапқандығын хабарлады. 2018 жылдың сәуір айында Мысырдың Көнеліктер министрлігі Луксордағы Карнак ғибадатханасында 25-ші династияға жататын Озирис Птах Неб құдайының ғибадатханасының табылуын жариялады. Археолог Эссам Нагьидің айтуынша, бұл аймақтағы материалдық қалдықтардың арасында қыш құмыралар, отырған мүсіннің төменгі бөлігі және Амон құдайының символы болған қой мен қазбен толтырылған құрбандық үстелін бейнелейтін тас панелдің бөлігі бар. 2018 жылдың шілдесінде Тюбинген университетінің жетекшісі Рамазан Бадри Хусейн басқарған египеттік-неміс зерттеушілер тобы Сақарада жартылай зақымдалған ағаш табыстан сейрек кездесетін алтынмен қапталған жерлеу маскасын тапқандығын хабарлады. Осындай маска соңғы рет 1939 жылы табылған. Көздері обсидиан, кальцит және қара түсті асыл тастармен, мүмкін, оникспен қапталған. «Бұл масканы табу сенсациялық жаңалық деп айтуға болады. Көне египеттік салтанатты тұлғаларының қабірлері көне заманда тоналып, асыл металдан жасалған маскалардың өте аз бөлігі бүгінгі күнге жеткен», – деді Хусейн. 2018 жылдың шілдесінде археологтар Зейнаб Хашиш басшылығымен Александрияда 2000 жылдық, 30 тонналық қара граниттен жасалған саркофаг тапты. Оның ішінде қызыл қоңыр кәріз суында зақымдалған үш қаңқа болды. Археолог Мостафа Вазиридің сөзіне қарағанда, қаңқалар орта жастағы әйел және екі ер адамнан тұратын отбасылық жерлеу орнына ұқсас. Зерттеушілер сондай-ақ кішкентай алтын артефакт пен үш жұқа алтын парақ тапты. 2018 жылдың қыркүйегінде Ком-Омбо ғибадатханасында сандстондан жасалған сфинкс мүсіні табылды. Шамамен 28 см (11 дюйм) ені және 38 см (15 дюйм) биіктігі бар мүсін, Птолемей династиясына жатады деп саналады. 2018 жылдың қыркүйегінде Варшава университетінің Шығыстану факультетінен Камиль Курашкевич басшылығындағы поляк археологтар тобы Сақарадан 2000 жыл бұрынғы бірнеше мүмиаларды тапты. 2018 жылдың қарашасында египеттік археологиялық миссия Сақараның көне некрополінде бес және алтыншы династияларға жататын жеті египеттік қабірді тапты. Үш қабір мысықтарға арналған, олардың кейбіреулері 6000 жылдан астам бұрынғы, ал төрт саркофагтың бірі ашылды. Мысық мүмиаларының қалдықтарымен бірге алтынмен қапталған және мысықтан жасалған 100 мүсін және мысық құдайы Бастетке арналған қоладан жасалған бір мүсін табылды. Сонымен қатар, мысық қаңқаларының қасында 12-ші династияға жататын жерлеу заттары табылды. 2018 жылдың желтоқсан ортасында египеттік үкімет Сақарада бұрын белгісіз 4400 жылдық қабірді тапқандығын хабарлады, онда суреттер мен 50-ден астам мүсіндер бар. Ол Вахтиеге тиесілі, ол Бесінші династияда патша Нефериркаре Какайдың қызметінде болған жоғары дәрежелі жұбын болды. Қабір төменде саркофагқа апаратын төрт шахтадан да тұрады. Al Ahram газетінің мәліметінше, 2019 жылдың қаңтарында Мостафа Вазири басшылығындағы археологтар Ком-эль-Хелганда Екінші аралық кезеңге жататын 20 қабірді тапты. Жерлеулерде жануарлардың қалдықтары, амулеттер және фаянстан жасалған скарабейлер, тұтқалары бар дөңгелек және сопақ құмыралар, кремний пышақтар, сынған және күйген қыш ыдыстар болды. Барлық жерлеулерде бас сүйектері мен денелері бүгілген қаңқалар болды және жақсы сақталмаған. 2019 жылдың сәуірінде археологтар Асуандағы қабірде 35 мысырлық мүмиасын тапты. Милан университетінің египтология профессоры Патриция Пьячентини және Египеттің Көнеліктер министрі Халед Эль Энани қаңқалары табылған қабірдің Грек-Рим кезеңіне, б.з.д. 332–395 жылдар аралығына жататындығын хабарлады. Табылғандардың арасында анасы мен баласы болған деп есептелетін мүмиалар жақсы сақталған, ал қалғандары көп зақымдалған. Мүмиалармен бірге боялған жерлеу маскалары, мүмиалауға қолданылған битумнан жасалған құмыралар, қыш және ағаштан жасалған мүсіндер табылды. Қабірдегі иероглифтердің арқасында қабір саудагер Тжитке тиесілі екені анықталды. 2019 жылдың 13 сәуірінде Чехия институтының мүшесі басқарған экспедиция…
In March 2017, the Egyptian German team of archaeologists unearthed an eight meter 3,000 year old statue that included a head and a torso thought to depict Pharaoh Ramses II. According to Khaled El Enany, the Egyptian Antiquities Minister, the statue was more likely thought to be King Psammetich I. Excavators also revealed an 80 cm long part of a limestone statue of Pharaoh Seti II while excavating the site. In August 2017, archaeologists from the Ministry of Antiquities announced the discovery of five mud brick tombs at Bir esh Shaghala, dating back nearly 2,000 years. Researchers also revealed worn masks gilded with gold, several large jars and a piece of pottery with unsolved ancient Egyptian writing on it. In November 2017 (25 October 2000), the Egyptian mission in cooperation with the European Institute for Underwater Archaeology announced the discovery of 2,000 year old three sunken shipwrecks dated back to the Roman Era in Alexandria's Abu Qir Bay. The sunken cargo included a royal head of crystal perhaps belong to the commander of the Roman armies of "Antonio", three gold coins from the era of Emperor Octavius Augustus, large wooden planks and pottery vessels. In April 2018, the Egyptian Ministry of Antiquities announced the discovery of the head of the bust of Roman Emperor Marcus Aurelius at the Temple of Kom Ombo in Aswan during work to protect the site from groundwater. In April 2018, the Egyptian Ministry of Antiquities announced the discovery of the shrine of god Osiris Ptah Neb, dating back to the 25th dynasty in the Temple of Karnak in Luxor. According to archaeologist Essam Nagy, the material remains from the area contained clay pots, the lower part of a sitting statue and part of a stone panel showing an offering table filled with a sheep and a goose which were the symbols of the god Amun. In July 2018, German Egyptian researchers' team head by Ramadan Badry Hussein of the University of Tübingen reported the discovery of an extremely rare gilded burial mask that probably dates from the Saite Persian period in a partly damaged wooden coffin in Saqqara. The last time a similar mask was found was in 1939. The eyes were covered with obsidian, calcite, and black hued gemstone possibly onyx. "The finding of this mask could be called a sensation. Very few masks of precious metal have been preserved to the present day, because the tombs of most Ancient Egyptian dignitaries were looted in ancient times." said Hussein. In July 2018, archaeologists led by Zeinab Hashish announced the discovery of a 2,000 year old 30 ton black granite sarcophagus in Alexandria. It contained three damaged skeletons in red brown sewage water. According to archaeologist Mostafa Waziri, the skeletons looked like a family burial with a middle aged woman and two men. Researchers also revealed a small gold artifact and three thin sheets of gold. In September 2018, a sandstone sphinx statue was discovered at the temple of Kom Ombo. The statue, measuring approximately 28 cm (11 in) in width and 38 cm (15 in) in height, likely dates to the Ptolemaic Dynasty. In September 2018, several dozen cache of mummies dating 2,000 years back were found in Saqqara by a team of Polish archaeologists led by Kamil Kuraszkiewicz from the Faculty of Oriental Studies of the University of Warsaw. In November 2018, an Egyptian archaeological mission located seven ancient Egyptian tombs at the ancient necropolis of Saqqara containing a collection of scarab and cat mummies dating back to the Fifth and Sixth Dynasties. Three of the tombs were used for cats, some dating back more than 6,000 years, while one of four other sarcophagi was unsealed. With the remains of cat mummies were unearthed gilded and 100 wooden statues of cats and one in bronze dedicated to the cat goddess Bastet. In addition, funerary items dating back to the 12th Dynasty were found besides the skeletal remains of cats. In mid December 2018, the Egyptian government announced the discovery at Saqqara of a previously unknown 4,400 year old tomb, containing paintings and more than fifty sculptures. It belongs to Wahtye, a high ranking priest who served under King Neferirkare Kakai during the Fifth Dynasty. The tomb also contains four shafts that lead to a sarcophagus below. According to the Al Ahram, in January 2019, archaeologists headed by Mostafa Waziri revealed a collection of 20 tombs dated back to the Second Intermediate Period in Kom Al Khelgan. The burials contained the remains of animals, amulets, and scarabs carved from faience, round and oval pots with handholds, flint knives, broken and burned pottery. All burials included skulls and skeletons in the bending position and were not very well preserved. In April 2019, archaeologists discovered 35 mummified remains of Egyptians in a tomb in Aswan. Italian archaeologist Patrizia Piacentini, professor of Egyptology at the University of Milan, and Khaled El Enany, the Egyptian minister of antiquities reported that the tomb where the remains of ancient men, women and children were found, dates back to the Greco Roman period between 332 BC and 395 AD. While the findings assumed belonging to a mother and a child were well preserved, others had suffered major destruction. Beside the mummies, artefacts including painted funerary masks, vases of bitumen used in mummification, pottery and wooden figurines were revealed. Thanks to the hieroglyphics on the tomb, it was detected that the tomb belongs to a tradesman named Tjit. On 13 April 2019, an expedition led by a member of the Czech Institute of Egyptology, Mohamed Megahed, discovered a 4,000 year old tomb near Egypt's Saqqara Necropolis in Saqqara. Archaeologists confirmed that the tomb belonged to an influential person named Khuwy, who lived in Egypt during the 5th Dynasty. "The L shaped Khuwy tomb starts with a small corridor heading downwards into an antechamber and from there a larger chamber with painted reliefs depicting the tomb owner seated at an offerings table", reported Megahed. Some paintings maintained their brightness over a long time in the tomb. Mainly made of white limestone bricks, the tomb had a tunnel entrance generally typical for pyramids. Archaeologists say that there might be a connection between Khuwy and pharaoh because the mausoleum was found near the pyramid of Egyptian Pharaoh Djedkare Isesi, who ruled during that time. In July 2019, ancient granite columns and a smaller Greek temple, treasure laden ships, along with bronze coins from the reign of Ptolemy II, pottery dating back to the third and fourth centuries BC were found at the sunken city of Heracleion. The investigations were conducted by Egyptian and European divers led by underwater archaeologist Franck Goddio. They also uncovered the ruins of the city's main temple off of Egypt's north coast. In September 2019, archaeologists announced the discovery of a 2,200 year old temple believed to belong to the Ptolemy IV Philosopher of the Ptolemaic Kingdom in Kom Shakau village of Tama township. Researchers also revealed limestone walls carved with inscriptions of Hapi, the Nile god, and inscriptions with fragments of text featuring the name of Ptolemy IV. In May 2020, Egyptian Spanish archaeological mission head by Esther Ponce uncovered a unique cemetery dating back to the 26th Dynasty (so called the El Sawi era) at the site of ancient Oxyrhynchus. Archaeologists found tombstones, bronze coins, small crosses, and clay seals inside eight Roman era tombs with domed and unmarked roofs. On 3 October 2020, Khalid el Anany, Egypt's tourism and antiquities minister announced the discovery of at least 59 sealed sarcophagi with mummies more than 2,600 years old in Saqqara. Archaeologists also revealed the 20 statues of Ptah Soker and a carved 35 centimeter tall bronze statue of god Nefertem. On 19 October 2020, the Ministry of Tourism and Antiquities announced the discovery of more than 2,500 years of colorful, sealed sarcophagi in Saqqara. The archaeological team unearthed gilded, wooden statues and more than 80 coffins. In November 2020, archaeologists unearthed more than 100 delicately painted wooden coffins and 40 funeral statues. The sealed, wooden coffins, some containing mummies, date as far back as 2,500 years. Other artifacts discovered include funeral masks, canopic jars and amulets. According to Khaled el Anany, tourism and antiquities minister, the items date back to the Ptolemaic dynasty. One of the coffins was opened and a mummy was scanned with an X ray, determining it was most likely a man about the age of 40. In January 2021, the Tourism and Antiquities Ministry announced the discovery of more than 50 wooden sarcophagi in 52 burial shafts which date back to the New Kingdom period and a 13 ft long papyrus that contains texts from the Book of the Dead. Archaeologists led by Zahi Hawass also found the funerary temple of Naert and warehouses made of bricks in Saqqara. In January 2021, Egyptian Dominican researchers led by Kathleen Martinez have announced the discovery of 2,000 year old ancient tombs with golden tongues dating to the Greek and Roman periods at Taposiris Magna. The team also unearthed gold leaf amulets in the form of tongues placed for speaking with God Osiris afterlife. The mummies were depicted in different forms: one of them was wearing a crown, decorated with horns, and the cobra snake at the forehead and the other was depicted with gilded decorations representing the wide necklace. A team of archaeologists led by Zahi Hawass also found the funerary temple of Naert or Narat and warehouses made of bricks in Saqqara. Researchers also revealed that Narat's name engraved on a fallen obelisk near the main entrance. Previously unknown to researchers, Naert was a wife of Teti, the first king of the sixth dynasty. In February 2021, archaeologists from the Egyptian Ministry of Tourism and Antiquities announced the discovery of a Ptolemaic period temple, a Roman fort, an early Coptic church and an inscription written in hieratic script at an archaeological site called Shiha Fort in Aswan. According to Mostafa Waziri, the crumbling temple was decorated with palm leaf carvings and an incomplete sandstone panel that described a Roman emperor. According to researcher Abdel Badie, generally, the church with about 2.1 meters width contained oven that were used to bake pottery, four rooms, a long hall, stairs, and stone tiles. In April 2021, Egyptian archeologists announced the discovery of 110 burial tombs at the Koum el Khulgan archeological site in Dakahlia Governorate. 68 oval shaped tombs of them dated back to the Predynastic Period and 37 rectangular shaped tombs were from Second Intermediate Period. Rest of them dated back to the Naqada III period. The tombs also contained the remains of adults and a baby (buried in a jar), a group of ovens, stoves, remnants of mud brick foundations, funerary equipment, cylindrical, pear shaped vessels and a bowl with geometric designs. In September 2021, archaeologists announce the discovery of ritualistic tools used in religious rituals at the ancient site of Tel al Fara in the Kafr El Sheikh Governorate. Remains included a limestone pillar depicting goddess Hathor, some incense burners with the head of the god Horus. Hossam Ghanim, said: "The mission also discovered a huge building of polished limestone from the inside, representing a well for holy water used in daily rituals". In May 2022, the discovery of the nearly 4,300 year old tomb of an ancient Egyptian high ranked person who handled royal, sealed documents of pharaoh was announced at Saqqara, Egypt. According to University of Warsaw's Polish Centre of Mediterranean Archaeology, the elaborately decorated tomb belonged to a man named Mehtjetju who served as a priest and an inspector of the royal property. Kamil O. Kuraszkiewicz, expedition director stated that Mehtjetju most likely lived at about the same time, at some point during the reigns of the first three rulers of the Sixth Dynasty: Teti, Userkare and Pepy I. In June 2022, archaeologists from The Cairo Ministry of Antiquities announced the discovery of an alabaster bust of Alexander the Great as well as molds and other materials for creating amulets for warriors and for statues of Alexander the Great. In July 2022, archaeologists from the Prague's Charles University led by Miroslav Bárta discovered the robbed tomb of an ancient Egyptian military official named Wahibre mery Neith and a scarab in Giza's Abusir necropolis 12 km southeast of the Pyramids of Giza. He commanded battalions of non local soldiers and likely lived in the late 26th and early 27th dynasties, around 500 BC, according to the Egyptian Antiquities Ministry. The tomb's main well was about 6 meters deep and it was divided into separate parts by narrow bridges cut into the natural rock. Inside the main well there was a smaller and deeper shaft which contained two sarcophagi one inside the other where Wahibre mery Neith was buried. The external sarcophagus was made of white limestone while the internal coffin was made out of basalt rock measures 2.30 meters long and 1.98 meters wide. The inner sarcophagus contained an inscription from the 72nd chapter of the Egyptian Book of Dead said Marslav Barta. In August 2022, archaeologists from the Polish Academy of Sciences in Warsaw announced the discovery of a 4,500 year old temple dedicated to the Egyptian sun god Ra. The recently discovered sun temple was made from mud bricks and was about 60 meters long by 20 m wide. According to Massimiliano Nuzzolo, co director of the excavation, storage rooms and other rooms may have been served for cultic purposes and the walls of the building were all plastered in black and white. The L shaped entrance portico had two limestone columns and was partly made of white limestone. Dozens of well preserved beer jars and several well made and red lined vessels, seal impressions, including seals of the pharaohs who ruled during the fifth and sixth dynasties were also uncovered. One of the earliest seals might belonged to pharaoh Shepseskare, who ruled Egypt before Nyuserre.
Египетологиядағы бейімділіктер
Түрлі ғалымдар ежелгі египтологтардың көзқарастарын қалыптастыруда отаршылдық расизмнің рөлін атап өтті және осы салада солтүстік америкалық және еуропалық перспективалардың үнемі артық көрсетілуін сынға алды. Шейх Анта Диоп өзінің "Африка өркениетінің шығу тегі" атты еңбегінде египтологиядағы басым көзқарастардың әділдіксіз зерттеулер мен отаршылдық көзқарастармен шақырылғанын дәлелдеді. Брюс Триггердің айтуынша, Нил аңғарының халқы туралы алғашқы зерттеулерде "раса, тіл және мәдениеттің шатасуы және оған байланысты расизм" орын алған. Британдық африканы зерттеуші Базил Дэвидсон 1995 жылы жазғандай, жергілікті африкалық халықтарға көбінесе қанағаттандырмайтын бірқатар белгілер қойылған, мысалы, "бушмендер", "негрлер" немесе "негроидтар". Ол сондай-ақ Хамит гипотезасын және "Солтүстік Африка тайпаларын" "ақ" деп жіктеуді сынға алды. Дэвидсон былай деді: "Ежелгі египеттіктер, яғни, белгілі бір Мысыр аймағына немесе Таяу Шығыс мұрасына емес, Қызыл теңіз бен Атлант мұхиты арасында өмір сүрген, ортақ "Сахара-Судан мәдениетін" бөлісетін және олардың күштерін сол үлкен көзден алған халықтар қауымдастығына жатты, тіпті уақыт өте келе Таяу Шығыстан келген бірнеше көшпелілерді де қабылдады". 2018 жылы Стюарт Тайсон Смит египтологтардың арасында кең таралған практиканың "Египетті оның тиісті солтүстік-шығыс Африка контекстінен ажыратып, оны Таяу Шығыс немесе "Жер орталық" экономикалық, әлеуметтік және саяси аймағының бөлігі ретінде бейнелеу, мүлдем африкалық емес немесе ең жақсы жағдайда Таяу Шығыс, Жерорта теңізі және Африка арасындағы торап, бұл соңында Африканың бөлігі емес деген ойды білдіреді" екенін айтты. Ол ежелгі Египеттің "Африкада" болғаны анық, бірақ "Африканың өзінің" бөлігі емес деген пікірді сынады, бұл "ұзақ жылдар бойы египтологиялық көзқарастың нәтижесі" екенін көрсетті. Ол сонымен қатар солтүстік-шығыс Африканың динамикалық және фараондық Египет арасындағы өзара байланысты мәдени ерекшеліктердің "қалдықтары" немесе жай ғана сәйкес келу емес, терең тарихтан бастау алған ортақ дәстүрлер екенін қорытындылады. 2021 жылы Марк Ван Де Миероп "Традициялық зерттеулердің Египет мәдениетінің африкалық негізін мойындауына жақында ғана басталғанын, бұл әлем тарихының басым батысқа бағытталған баяндамаларды Африканы қоса алғанда, басқа аймақтардың үлесіне көбірек назар аударуға бағытталған мақсатына жауап ретінде болды" деді. Сонымен қатар, африкалық диаспора қауымдастықтары континенттің ежелгі тарихын еуроцентристік контексттен тыс қарауға ұмтылып, мысалы, еуропалық терминнің орнына ежелгі египеттік "кемет" терминін қолдануды талап етті. 2022 жылы Андреа Манцо ерте египтологтардың династиялық Египеттің шығу тегін "Африканың бірнеше аймақтарын сипаттайтын кең Хамит көкжиегінде" орналастырғанын және бұл көзқарастардың жиырмасыншы ғасырдың екінші жартысында да үстемдік еткенін мәлімдеді. Манцоның айтуынша, соңғы зерттеулер "Анри Франкфорттың бұрынғы ұсыныстарынан кейін, египеттік мәдениеттің өрлеуіне африкалық элементтердің қатысы бар екенін көрсетті", бұл Египеттің "Африканың қалған бөлігіне қарағанда Таяу Шығысқа жақын" екенін дәстүрлі түрде қарауға қарсы келді. 2023 жылы Кристофер Эррет батыс зерттеулерінің соңғы екі ғасырында Египетті "Таяу Шығыс дамуының бұтағы" ретінде көрсеткенін айтты. Алайда, ол Египеттегі және Нубиядағы соңғы ұрпақ ғалымдарының ескі болжамдарды жоққа шығарған "жаңа дәлелдердің кең көлемін ашқанын" мойындады. Дегенмен, Эррет бұл ескі идеялар генетика сияқты басқа салалардағы ғалымдардың көзқарасына әсер еткенін алға тартты. Эррет "б.з.д. төртінші мыңжылдықта ежелгі Египеттің негізін қалаушылардың негізгі жерлеу орындары, атап айтқанда Эль-Бадари және Накада Левантқа демографиялық қарыз емес екенін" көрсетті. Эррет бұл зерттеулер бас сүйек және тіс ұқсастықтарын көрсетті, бұл "Нубия және Африканың солтүстік бұрышы сияқты" Африканың солтүстік-шығысындағы ұзақ уақыт бойы өмір сүрген халықтармен "ең жақын параллельдер" бар екенін көрсетті. Ол Накада және Бадари халқының "басқа жерден көшіп келгені емес, Африканың осы бөліктерінде мыңдаған жылдар бойы өмір сүргендердің ұрпақтары" екенін айтты. Эррет сонымен қатар ежелгі Египетті солтүстік-шығыс Африка контекстіне орналастыратын археологиялық және лингвистикалық дәлелдерді келтірді.