Кіріспе

Ежелгі Египетте қолданылған курсивті жазу жүйесі (hieratic /h//aɪ//ə/'/r//æ//t//ɪ//k/; ἱερατικά) – ежелгі Египет тілі үшін пайдаланылған курсивті жазу жүйесінің атауы. Бұл жүйе б.з.д. үшінші мыңжылдықта пайда болғаннан бастап, б.з.д. бірінші мыңжылдықтың ортасында демотикалық жазудың пайда болуына дейін, тілді жазудың негізгі құралы болды. Ол негізінен қамыс қаламмен, папирусқа сыямен жазылған.

Этимология

Екінші ғасырда грек ғалымы Александриялық Климент ежелгі Мысыр жазу жүйесін сипаттау үшін "иератикалық" терминін алғаш рет қолданды. Бұл термин грек тіліндегі "қасиетті жазу" деген сөзден шыққан, себебі сол кезде сегіз жарым ғасырдан астам уақыт бойы иератикалық жазу дәстүрлі түрде тек діни мәтіндер мен әдебиет үшін ғана қолданылып келді. "Иератикалық" сөзі сондай-ақ "қасиетті тұлғалармен немесе лауазымдармен байланысты; діни" мағынасында қолданылатын сөйлемнің бір бөлігі ретінде де қолданылуы мүмкін.

Даму

Иератикалық жазу ежелгі Мысырдың Накада III дәуірінде, шамамен б.з.б. 3200–3000 жылдары иероглиф жазуының ағымдық түрі ретінде дамыды. Қолмен жазылған иероглифтер кейбір ресми жағдайларда, мысалы, «Мысырдың өлілер кітабы» қолжазбаларында қолданыла бергенімен, ағымдық емес иероглиф жазуы көбінесе ескерткіш жазулармен шектелді. Шамамен б.з.б. 650 жылы, одан да ағымдырақ Демотикалық жазу иератикалықтан пайда болды. Демотикалық жазу Солтүстік Мысырда туындап, иератикалық және оңтүстік стенографиялық жазуды, «аномальді иератикалық» деп белгілі жазуды, күнделікті жазуда, мысалы, жеке хаттар мен сауда құжаттарында ығыстырды. Иератикалық жазу дін қызметкерлері үшін діни мәтіндер мен әдебиеттерді үшінші ғасырға дейін қолданылып келді.

Пайдалануы және материалдары

Ұзақ тарихының көп бөлігінде иератикалық әкімшілік құжаттарды, есептерді, заң мәтіндерін және хаттарды, сондай-ақ математикалық, медициналық, әдеби және діни мәтіндерді жазу үшін қолданылған. Грек-рим дәуірінде демотикалық, кейін грек тілі басты әкімшілік жазу болып қалыптасқанда, иератикалық негізінен діни мәтіндермен шектелді. Жалпы алғанда, Египет тарихында иератикалық жазу иероглифтерге қарағанда әлдеқайда маңызды болды, себебі ол күнделікті өмірде қолданылатын жазу еді. Осы жазу жүйесі студенттерге алдымен оқытылды, ал иероглифтер туралы білімді алу үшін қосымша оқытудан өткен шағын топқа ғана мүмкіндік берілді. Иероглифтік мәтіндерде түпнұсқалық иератикалық мәтінді дұрыс түсінбеуден туындаған қателерді көруге болады. Көбінесе иератикалық жазу қамыс қаламмен сиямен папирусқа, ағашқа, тасқа немесе керамика сынықтарына жазылған. Рим дәуірінде қамыс қаламдары (калами) да қолданылған. Дейр әл-Мәдинада мыңдаған әк тас остракалар табылды, олар египеттік қарапайым жұмысшылардың өміріне шолу ұсынады. Папирус, тас, керамика сынықтары мен ағаштан басқа, иератикалық мәтіндер былғары рулондарда да кездеседі, бірақ олардың көп бөлігі сақталмаған. Матаға, әсіресе мумификацияда қолданылатын зығыр матаға жазылған иератикалық мәтіндер де бар. Тасқа жазылған иератикалық мәтіндердің бір түрі лапидарлық иератикалық деп аталады. Бұл түрі жиырма екінші династияның стелаларында жиі кездеседі. Алтыншы династияның соңында иератикалық кейде балшық тақташаларға стилуспен, клинопиське ұқсас етіп ойылып жазылған. Осы тақташалардың шамамен бес жүзі Айн Асилде (Балатта) орналасқан губернатордың сарайынан, ал бір данасы Айн әл Газарин орнынан табылған, екеуі де Дахла оазисінде орналасқан. Тақташалар жасалған кезде Дахла папирус өндірісінің орталықтарынан қашық жерде болған. Бұл тақташаларда тізімдер, есімдер тізімі, есептер және шамамен елу хат жазылған. Хаттардың көп бөлігі сарай мен жергілікті елді мекенде таратылған ішкі хаттар, ал қалғандары оазистің басқа ауылдарынан губернаторға жіберілген.

Сипаттамалары

Иератикалық жазу, жазу және қолжазба иероглифтерінен өзгеше, оңнан солға қарай оқылады. Алғашқыда иератикалық жазуды бағаналармен немесе көлденең жолдармен жазуға болатын, бірақ он екінші династиядан кейін (әсіресе Аменемхат III билік еткен кезде) көлденең жазу стандартқа айналды. Иератикалық жазу өзінің ағымдық сипатымен және көптеген таңбалар үшін лигатураларды қолдануымен ерекшеленеді. Иератикалық жазу иероглифтерге қарағанда әлдеқайда стандартталған орфографияны қолданады; соңғысында жазылған мәтіндер көбінесе қосымша мәтіндік талаптарды, мысалы, сәндік мақсаттар мен салық түйіндемесінде жоқ діни мәселелерді ескеруі керек болды. Иератикалық жазуға тән белгілер де бар, бірақ египтологтар иероглифтік транскрипция және жинақтау үшін эквивалентті иероглифтік формаларды ойлап тапты. Көптеген иератикалық таңбаларда диакритикалық қосымшалар бар, осылай ұқсас таңбаларды оңай ажыратуға болады. Иератикалық жазу әдетте әр кезеңде екі түрде кездеседі: әкімшілік құжаттарда қолданылатын жоғары лигатураланған, ағымдық жазу және әдеби, ғылыми және діни мәтіндер үшін қолданылатын кең унциалдық кітап жазу. Бұл екі форма бір-бірінен айқын түрде ерекшеленеді. Әріптер, әсіресе, жылдам жазу үшін өте ағымдық формаларды қолданды, көбінесе формулалық тіркестердің көптеген аббревиатураларымен, стенографияға ұқсас. "Абсолюттік иератика" деп аталатын иератикалық жазудың өте ағымдық түрі, жиырмасыншы династияның екінші жартысынан жиырма алтыншы династияның басына дейін Тебан аймағында қолданылған. Бұл жазу Жоғарғы Египеттің әкімшілік құжаттарының жазуынан туындаған және негізінен заң мәтіндері, жер жалға алу шарттары, хаттар және басқа да мәтіндер үшін қолданылған. Бұл жазу түрі Демотикалықпен ығыстырылды – Төменгі Египеттің жазу дәстүрі – жиырма алтыншы династия кезінде, Демотикалық қайта біріктірілген Египеттегі стандартты әкімшілік жазу ретінде орнатылды.

Ықпал

Иератикалық жазу бірнеше басқа жазу жүйелеріне әсер еткен. Ең айқын мысалы – оның тікелей ұрпағы болып табылатын демотикалық жазу. Бұған қатысты мероиттік жазудың демотикалық белгілері, сондай-ақ копт алфавиті мен ескі нубия тілінде қолданылған қарыз алынған демотикалық таңбалар бар. Нил аңғарынан тыс, Библос буын жазуында қолданылған көптеген таңбалар, көне патшалықтың иератикалық белгілерінен алынған болып көрінеді. Сонымен қатар, ерте еврей жазуында иератикалық сандар қолданылғаны мәлім.

Юникод

Юникод стандарты иератикалық әріптерді египет иероглифтерінің қаріптік нұсқалары деп есептейді, және екі жазу жүйесі біріктірілді. Иероглифтер 2009 жылдың қазан айында Юникод стандартына 5.2 нұсқасымен қосылды.