Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Египетте қолданылған курсивті жазу жүйесі (hieratic /h//aɪ//ə/'/r//æ//t//ɪ//k/; ἱερατικά) – ежелгі Египет тілі үшін пайдаланылған курсивті жазу жүйесінің атауы. Бұл жүйе б.з.д. үшінші мыңжылдықта пайда болғаннан бастап, б.з.д. бірінші мыңжылдықтың ортасында демотикалық жазудың пайда болуына дейін, тілді жазудың негізгі құралы болды. Ол негізінен қамыс қаламмен, папирусқа сыямен жазылған.
Cursive writing system used in ancient Egyptian
Hieratic (/h//aɪ//ə/'/r//æ//t//ɪ//k/; ἱερατικά) is the name given to a cursive writing system used for Ancient Egyptian and the principal script used to write that language from its development in the third millennium BCE until the rise of Demotic in the mid first millennium BCE. It was primarily written in ink with a reed brush on papyrus.
Этимология
Екінші ғасырда грек ғалымы Александриялық Климент ежелгі Мысыр жазу жүйесін сипаттау үшін "иератикалық" терминін алғаш рет қолданды. Бұл термин грек тіліндегі "қасиетті жазу" деген сөзден шыққан, себебі сол кезде сегіз жарым ғасырдан астам уақыт бойы иератикалық жазу дәстүрлі түрде тек діни мәтіндер мен әдебиет үшін ғана қолданылып келді. "Иератикалық" сөзі сондай-ақ "қасиетті тұлғалармен немесе лауазымдармен байланысты; діни" мағынасында қолданылатын сөйлемнің бір бөлігі ретінде де қолданылуы мүмкін.
In the second century, the term hieratic was used for the first time by the Greek scholar Clement of Alexandria to describe this Ancient Egyptian writing system. The term derives from the Greek for "priestly writing" because at that time, for more than eight and a half centuries, hieratic had been used traditionally only for religious texts and literature. Hieratic can also be an adjective meaning "[o]f or associated with sacred persons or offices; sacerdotal."
Даму
Иератикалық жазу ежелгі Мысырдың Накада III дәуірінде, шамамен б.з.б. 3200–3000 жылдары иероглиф жазуының ағымдық түрі ретінде дамыды. Қолмен жазылған иероглифтер кейбір ресми жағдайларда, мысалы, «Мысырдың өлілер кітабы» қолжазбаларында қолданыла бергенімен, ағымдық емес иероглиф жазуы көбінесе ескерткіш жазулармен шектелді. Шамамен б.з.б. 650 жылы, одан да ағымдырақ Демотикалық жазу иератикалықтан пайда болды. Демотикалық жазу Солтүстік Мысырда туындап, иератикалық және оңтүстік стенографиялық жазуды, «аномальді иератикалық» деп белгілі жазуды, күнделікті жазуда, мысалы, жеке хаттар мен сауда құжаттарында ығыстырды. Иератикалық жазу дін қызметкерлері үшін діни мәтіндер мен әдебиеттерді үшінші ғасырға дейін қолданылып келді.
Hieratic developed as a cursive form of hieroglyphic script in the Naqada III period of Ancient Egypt, roughly 3200–3000 BCE. Although handwritten printed hieroglyphs continued to be used in some formal situations, such as manuscripts of the Egyptian Book of the Dead, noncursive hieroglyphic script became largely restricted to monumental inscriptions. Around 650 BCE, the even more cursive Demotic script developed from hieratic. Demotic arose in northern Egypt and replaced hieratic and the southern shorthand known as abnormal hieratic for most mundane writing, such as personal letters and mercantile documents. Hieratic continued to be used by the priestly class for religious texts and literature into the third century AD.
Пайдалануы және материалдары
Ұзақ тарихының көп бөлігінде иератикалық әкімшілік құжаттарды, есептерді, заң мәтіндерін және хаттарды, сондай-ақ математикалық, медициналық, әдеби және діни мәтіндерді жазу үшін қолданылған. Грек-рим дәуірінде демотикалық, кейін грек тілі басты әкімшілік жазу болып қалыптасқанда, иератикалық негізінен діни мәтіндермен шектелді. Жалпы алғанда, Египет тарихында иератикалық жазу иероглифтерге қарағанда әлдеқайда маңызды болды, себебі ол күнделікті өмірде қолданылатын жазу еді. Осы жазу жүйесі студенттерге алдымен оқытылды, ал иероглифтер туралы білімді алу үшін қосымша оқытудан өткен шағын топқа ғана мүмкіндік берілді. Иероглифтік мәтіндерде түпнұсқалық иератикалық мәтінді дұрыс түсінбеуден туындаған қателерді көруге болады. Көбінесе иератикалық жазу қамыс қаламмен сиямен папирусқа, ағашқа, тасқа немесе керамика сынықтарына жазылған. Рим дәуірінде қамыс қаламдары (калами) да қолданылған. Дейр әл-Мәдинада мыңдаған әк тас остракалар табылды, олар египеттік қарапайым жұмысшылардың өміріне шолу ұсынады. Папирус, тас, керамика сынықтары мен ағаштан басқа, иератикалық мәтіндер былғары рулондарда да кездеседі, бірақ олардың көп бөлігі сақталмаған. Матаға, әсіресе мумификацияда қолданылатын зығыр матаға жазылған иератикалық мәтіндер де бар. Тасқа жазылған иератикалық мәтіндердің бір түрі лапидарлық иератикалық деп аталады. Бұл түрі жиырма екінші династияның стелаларында жиі кездеседі. Алтыншы династияның соңында иератикалық кейде балшық тақташаларға стилуспен, клинопиське ұқсас етіп ойылып жазылған. Осы тақташалардың шамамен бес жүзі Айн Асилде (Балатта) орналасқан губернатордың сарайынан, ал бір данасы Айн әл Газарин орнынан табылған, екеуі де Дахла оазисінде орналасқан. Тақташалар жасалған кезде Дахла папирус өндірісінің орталықтарынан қашық жерде болған. Бұл тақташаларда тізімдер, есімдер тізімі, есептер және шамамен елу хат жазылған. Хаттардың көп бөлігі сарай мен жергілікті елді мекенде таратылған ішкі хаттар, ал қалғандары оазистің басқа ауылдарынан губернаторға жіберілген.
Through most of its long history, hieratic was used for writing administrative documents, accounts, legal texts, and letters, as well as mathematical, medical, literary, and religious texts. During the Græco Roman period, when Demotic, and later, Greek, had become the chief administrative script, hieratic was limited primarily to religious texts. In general, hieratic was much more important than hieroglyphs throughout Egypt's history, being the script used in daily life. It was also the writing system first taught to students, knowledge of hieroglyphs being limited to a small minority who were given additional training. It is often possible to detect errors in hieroglyphic texts that came about due to a misunderstanding of an original hieratic text. Most often, hieratic script was written in ink with a reed brush on papyrus, wood, stone, or pottery ostraca. During the Roman period, reed pens (calami) were also used. Thousands of limestone ostraca have been found at the site of Deir al Madinah, revealing an intimate picture of the lives of common Egyptian workers. Besides papyrus, stone, ceramic shards, and wood, there are hieratic texts on leather rolls, although few have survived. There are also hieratic texts written on cloth, especially on linen used in mummification. There are some hieratic texts inscribed on stone, a variety known as lapidary hieratic. These are particularly common on stelae from the twenty second dynasty. During the late sixth dynasty, hieratic was sometimes incised into mud tablets with a stylus, similar to cuneiform. About five hundred of these tablets have been discovered in the governor's palace at Ayn Asil (Balat), and a single example was discovered from the site of Ayn al Gazzarin, both in the Dakhla Oasis. At the time the tablets were made, Dakhla was located far from centers of papyrus production. These tablets record inventories, name lists, accounts, and approximately fifty letters. Of the letters, many are internal letters that were circulated within the palace and the local settlement, but others were sent from other villages in the oasis to the governor.
Сипаттамалары
Иератикалық жазу, жазу және қолжазба иероглифтерінен өзгеше, оңнан солға қарай оқылады. Алғашқыда иератикалық жазуды бағаналармен немесе көлденең жолдармен жазуға болатын, бірақ он екінші династиядан кейін (әсіресе Аменемхат III билік еткен кезде) көлденең жазу стандартқа айналды. Иератикалық жазу өзінің ағымдық сипатымен және көптеген таңбалар үшін лигатураларды қолдануымен ерекшеленеді. Иератикалық жазу иероглифтерге қарағанда әлдеқайда стандартталған орфографияны қолданады; соңғысында жазылған мәтіндер көбінесе қосымша мәтіндік талаптарды, мысалы, сәндік мақсаттар мен салық түйіндемесінде жоқ діни мәселелерді ескеруі керек болды. Иератикалық жазуға тән белгілер де бар, бірақ египтологтар иероглифтік транскрипция және жинақтау үшін эквивалентті иероглифтік формаларды ойлап тапты. Көптеген иератикалық таңбаларда диакритикалық қосымшалар бар, осылай ұқсас таңбаларды оңай ажыратуға болады. Иератикалық жазу әдетте әр кезеңде екі түрде кездеседі: әкімшілік құжаттарда қолданылатын жоғары лигатураланған, ағымдық жазу және әдеби, ғылыми және діни мәтіндер үшін қолданылатын кең унциалдық кітап жазу. Бұл екі форма бір-бірінен айқын түрде ерекшеленеді. Әріптер, әсіресе, жылдам жазу үшін өте ағымдық формаларды қолданды, көбінесе формулалық тіркестердің көптеген аббревиатураларымен, стенографияға ұқсас. "Абсолюттік иератика" деп аталатын иератикалық жазудың өте ағымдық түрі, жиырмасыншы династияның екінші жартысынан жиырма алтыншы династияның басына дейін Тебан аймағында қолданылған. Бұл жазу Жоғарғы Египеттің әкімшілік құжаттарының жазуынан туындаған және негізінен заң мәтіндері, жер жалға алу шарттары, хаттар және басқа да мәтіндер үшін қолданылған. Бұл жазу түрі Демотикалықпен ығыстырылды – Төменгі Египеттің жазу дәстүрі – жиырма алтыншы династия кезінде, Демотикалық қайта біріктірілген Египеттегі стандартты әкімшілік жазу ретінде орнатылды.
Hieratic script, unlike inscriptional and manuscript hieroglyphs, reads from right to left. Initially, hieratic could be written in either columns or horizontal lines, but after the twelfth dynasty (specifically during the reign of Amenemhat III), horizontal writing became the standard. Hieratic is noted for its cursive nature and use of ligatures for a number of characters. Hieratic script also uses a much more standardized orthography than hieroglyphs; texts written in the latter often had to take into account extra textual concerns, such as decorative uses and religious concerns that were not present in, say, a tax receipt. There are also some signs that are unique to hieratic, although Egyptologists have invented equivalent hieroglyphic forms for hieroglyphic transcriptions and typesetting. Several hieratic characters have diacritical additions so that similar signs could easily be distinguished. Hieratic is often present in any given period in two forms, a highly ligatured, cursive script used for administrative documents, and a broad uncial bookhand used for literary, scientific, and religious texts. These two forms can often be significantly different from one another. Letters, in particular, used very cursive forms for quick writing, often with large numbers of abbreviations for formulaic phrases, similar to shorthand. A highly cursive form of hieratic known as "Abnormal Hieratic" was used in the Theban area from the second half of the twentieth dynasty until the beginning of the twenty sixth dynasty. It derives from the script of Upper Egyptian administrative documents and was used primarily for legal texts, land leases, letters, and other texts. This type of writing was superseded by Demotic—a Lower Egyptian scribal tradition—during the twenty sixth dynasty, when Demotic was established as a standard administrative script throughout a re unified Egypt.
Ықпал
Иератикалық жазу бірнеше басқа жазу жүйелеріне әсер еткен. Ең айқын мысалы – оның тікелей ұрпағы болып табылатын демотикалық жазу. Бұған қатысты мероиттік жазудың демотикалық белгілері, сондай-ақ копт алфавиті мен ескі нубия тілінде қолданылған қарыз алынған демотикалық таңбалар бар. Нил аңғарынан тыс, Библос буын жазуында қолданылған көптеген таңбалар, көне патшалықтың иератикалық белгілерінен алынған болып көрінеді. Сонымен қатар, ерте еврей жазуында иератикалық сандар қолданылғаны мәлім.
Hieratic has had influence on a number of other writing systems. The most obvious is that on Demotic, its direct descendant. Related to this are the Demotic signs of the Meroitic script and the borrowed Demotic characters used in the Coptic alphabet and Old Nubian. Outside of the Nile Valley, many of the signs used in the Byblos syllabary apparently were borrowed from Old Kingdom hieratic signs. It is also known that early Hebrew used hieratic numerals.
Юникод
Юникод стандарты иератикалық әріптерді египет иероглифтерінің қаріптік нұсқалары деп есептейді, және екі жазу жүйесі біріктірілді. Иероглифтер 2009 жылдың қазан айында Юникод стандартына 5.2 нұсқасымен қосылды.
The Unicode standard considers hieratic characters to be font variants of the Egyptian hieroglyphs, and the two scripts have been unified. Hieroglyphs were added to the Unicode Standard in October 2009 with the release of version 5.2.