Кіріспе

Француз классикалық ғалымы, мысыр иероглифтерін түсіндіруші (1790–1832) Жан Франсуа Шампольон (ʒɑ̃ fʁɑ̃swa ʃɑ̃pɔljɔ̃), сондай-ақ Champollion le jeune («Жас»; 23 желтоқсан 1790 – 4 наурыз 1832), француз филологы және шығыстанушысы, ең алдымен мысыр иероглифтерін түсіндіргендігімен және египтология саласын қалаған тұлға ретінде танымал. Шампольонды ағасы, ғалым Жак Жозеф Шампольон Фигеак ішінара тәрбиелеген. Ол филологияда дарынды бала болды және жасөспірім кезінде Демотикалық жазуды түсіндіру жөніндегі алғашқы ғылыми баяндамасын жасады. Жастық шағында ол ғылыми ортада танымал болды және копт, ежелгі грек, латын, еврей және араб тілдерін оқыды. XIX ғасырдың басында француз мәдениеті Наполеонның Египеттегі жорығы (1798–1801) кезіндегі жаңалықтарынан туған «Египет маниясы» кезеңін бастан өткерді, соның ішінде үш тілді Розетта тасы да жарыққа шықты. Ғалымдар мысырлық өркениеттің жасын, иероглиф жазуының функциясын және табиғатын, егер болса, қандай тілде жазылғандығын және белгілер фонетикалық (сөз дыбыстарын көрсететін) немесе идеографиялық (семантикалық ұғымдарды тікелей көрсететін) болғандығын талқылады. Көптеген адамдар бұл жазудың тек қасиетті және ритуалдық мақсаттарға арналған деп ойлады және ол эзотерикалық және философиялық идеялармен байланысты болғандықтан, оны түсіндіру мүмкін емес, себебі ол тарихи ақпаратты жазбаға алмады. Шампольонның шифрлауының маңыздылығы – ол осы болжамдардың бұрыс екенін көрсетті және ежелгі египеттіктер жазған көптеген ақпаратты қайтаруға мүмкіндік берді. Шампольон Франциядағы саяси жағдайдың тұрақсыз кезеңінде өмір сүрді, бұл оның зерттеулерін әртүрлі жолдармен үнемі тоқтату қаупін тудырды. Наполеон соғыстары кезінде ол әскери қызметтен қаша алды, бірақ Наполеонға адалдығы салдарынан кейінірек патшалық режим оны күдікті санады. Оның кейде асығыс және бейсақтық әрекеттері де жағдайын жақсартқан жоқ. Оның сол кездегі маңызды саяси және ғылыми тұлғалармен, мысалы Жозеф Фурье және Сильвестр де Сасимен болған қарым-қатынасы оған көмектесті, бірақ кейбір кезеңдерде ол ғылыми қауымнан шеттетілді. 1820 жылы Шампольон иероглиф жазуын түсіндіру жобасын белсенді түрде бастады, көп ұзамай 1819 жылға дейін шифрлауда алғашқы жетістіктерге қол жеткізген британдық ғалым Томас Янгтың жетістіктерін басып өтті. 1822 жылы Шампольон Розетта иероглифтерін түсіндірудегі алғашқы табысын жариялады, египеттік жазу жүйесі фонетикалық және идеографиялық белгілердің үйлесімі екенін көрсетті – осындай жазудың алғашқы үлгісі табылды. 1824 жылы ол «Прецис» атты еңбегін жариялады, онда ол иероглиф жазуын түсіндірді және оның фонетикалық және идеографиялық белгілерінің мәнін көрсетті. 1829 жылы ол Египетке сапар шекті, онда бұрын зерттелмеген көптеген иероглифтік мәтіндерді оқып, иероглифтік жазулардың көптеген жаңа суреттерін әкелді. Отанына оралғаннан кейін оған египтология профессоры лауазымы берілді, бірақ Египет сапарының ауырлығынан денсаулығы нашарлағандықтан, оқытудан бас тартуға мәжбүр болды. Ол 1832 жылы 41 жасында Парижде қайтыс болды. Оның ежелгі египет тілінің грамматикасы қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Оның өмірінде де, қайтыс болғаннан кейін де египтологтар арасында оның шифрлауының жетістіктері туралы қызу пікірталас жүрді. Кейбіреулер оны Янгтың алғашқы ашылуларын жеткілікті түрде бағаламағаны үшін айыптады және оны плагиатта айыптады, ал басқалары оның шифрлауларының дұрыстығын ұзақ уақыт даулады. Алайда, кейіннен оның зерттеулерін растаған және оның нәтижелерін пайдаланған ғалымдардың жұмыстары оның еңбегін кеңінен қабылдауға әкелді. Кейбіреулер әлі де Янгтың үлесін мойындауы керек деп санайды, бірақ оның шифрлауы қазір жалпыға бірдей қабылданды және бұл саладағы барлық одан әрі дамудың негізі болды. Сондықтан оны «Египтологияның негізін қалаушы және әкесі» деп есептейді.

Ерте өмір және білім

Жан Франсуа Шампольон 1790 жылдың 23 желтоқсанында жеті баланың соңғысы болып дүниеге келді (екісі одан бұрын қайтыс болған). Ол қарапайым отбасында өсті; оның әкесі Жак Шампольон Гренобль маңындағы Вальжуффриден шыққан кітап саудагері болды, ол Лот департаментіндегі Фигеак қаласына қоныстанған. Әкесі маскүнем болған, ал анасы Жанна Франсуаза Гуалье жас Шампольонның өмірінде көбінесе болмаған, оны негізінен ағасы Жак Жозеф тәрбиеледі. Бір өмірбаяншы Эндрю Робинсон Шампольонның шын мәнінде Жак Шампольонның әйелінен тумағанын, тіпті некеден тыс қатынастың нәтижесі болғанын болжады. 1801 жылдың наурыз айының соңында Жан Франсуа Фигеактан Гренобльге кетті, ол 27 наурызда жетті, ал Жак Жозеф Жаңа көшедегі екі бөлмелі пәтерде тұрды. Жак Жозеф сол кезде Шатель, Шампольон және Риф импорт-экспорт компаниясында көмекші болып жұмыс істеді, бірақ ағасының оқуын үйретті және білімін қолдады. Шампольонның Мысырға деген қызығушылығының бір бөлігі ағасынан болуы мүмкін, өйткені жас кезінде ол Наполеонның Мысыр экспедициясына қосылғысы келді және бара алмағанына жиі өкінді. Көбінесе Жаков Жозефтің кіші інісі ретінде танымал болған Жан Франсуаны көбінесе Шампольон ле Жун (жас) деп атады. Кейіннен ағасы екеуінің арасында әйгілірек болған кезде, Жак өзінің туған қаласын екінші тегі ретінде қосты, сондықтан ол ағасы Шампольоннан айырмашылығы Шампольон Фигеак деп аталды. Зейін қойып оқыған және көбінесе өзін-өзі оқытқан Жактың тілге деген дарылы Жан Франсуа сияқты болмады; алайда, ол өмір сүруге талантты болды және Жан Франсуаның өмірінің көп бөлігін қолдады. Ағасын оқытудың қиындығын ескере отырып, Жак Жозеф 1802 жылдың қарашасында інісін аббат Дюссерттің жақсы бағаланған мектебіне жіберуді шешті, онда Шампольон 1804 жылдың жазына дейін оқыды. Осы кезеңде оның тілдерге деген қабілеті алғаш рет көріне бастады: ол латын және грек тілдерін үйренді, бірақ еврей және басқа семит тілдеріне, мысалы эфиоп, араб, сирий және халдей тілдеріне тез өтті. Осы мектепте оқып жүргенде ол ежелгі Мысырға қызығушылық танытты, бұл бағытта Дюссерт пен оның ағасы, екеуі де шығыстанушылар, оны ынталандырған болуы мүмкін. 11 жасында ол Гренобль префекті Жозеф Фурье назарына түсті, ол Наполеон Бонапартпен бірге Мысыр экспедициясына қатысып, Розетта тасын тапқан. Математикалық физикадан басқа, жетістіктерге жеткен ғалым Фурьеге Наполеон экспедицияның нәтижелерін "Description de l'Égypte" атты монументалды басылымдар сериясында жариялауды тапсырған. Бір өмірбаяншы Фурье 11 жасар Шампольонды үйіне шақырып, оған ежелгі Мысыр жәдігерлері мен құжаттарын көрсеткенін айтады. Шампольон таң қалды, иероглифтерді көріп, олардың түсініксіз екенін естігенде, оларды оқитын адам болатынын мәлімдеді. Бұл сапар туралы хабардың рас екендігіне қарамастан, Фурье Шампольонның ең маңызды одақтастары мен қолдаушыларының бірі болды және оның Ежелгі Мысырға деген қызығушылығын арттыруда маңызды рөл атқарды. 1804 жылдан бастап Шампольон Гренобльдегі лицейде оқыды, бірақ оның қатаң оқу бағдарламасын жек көрді, ол аптасына бір күн ғана шығыс тілдерін оқыды, сондықтан ол ағасынан оны басқа мектепке ауыстыруды өтінді. Соған қарамастан, ол лицейде копт тілін оқыды, бұл оның көп жылдар бойы басты тілдік қызығушылығына айналды және иероглифтерді шешуде маңызды рөл атқарды. Ол өзінің копт тілін үйрену мүмкіндігіне ие болды, ол 1805 жылы Гренобльге келген бұрынғы копт христиан монахы және Наполеонның араб тіліндегі аудармашысы Дом Рафаэль де Монахисті кездестірді. 1806 жылы Жак Жозеф інісін Парижге университетке оқуға әкелуге дайындалып жатыр. Жан Франсуа 1806 жылдың қаңтар айында ата-анасына жазған хатында былай деп жазды: "Мен бұл ежелгі халықты терең және үздіксіз зерттеуді қалаймын. Олардың ескерткіштерін зерттеуге деген құлшынысым, олардың құдіреті мен білімін тамашалау мен таңғалудың арқасында жаңа түсініктермен таныса отырып, бұлардың барлығы да өседі. Мен сүйікті халқымның ешқайсысы да Мысыр халқындай емес". Оқуын жалғастыру үшін Шампольон Парижге барғысы келді, Гренобльде ежелгі тілдер сияқты мамандандырылған пәндер үшін мүмкіндіктер аз болды. Сондықтан оның ағасы сол жылдың тамыз-қыркүйек айларында Парижде қалып, арнайы мектепке оқуға түсуге тырысты. Осы уақытта ол классикалық қытай, авестан, орта парсы және парсы тілін үйренді. Алайда, кетуден бұрын Шампольон 1807 жылдың 1 қыркүйегінде Гренобль академиясының алдында Камбиздің жаулауына дейінгі Египеттің географиялық сипаттамасы туралы эссесін оқыды, академия мүшелері оған қатты әсер етіп, жарты жылдан кейін академияға қабылдады. 1807 жылдан 1809 жылға дейін Шампольон Парижде, Сильвестр де Сасидің, Розетта тасын оқуға тырысқан алғашқы француз және шығыстанушы Луи Матьё Ланглеспен, сондай-ақ қазір Париждегі Рафаэль де Монахиспен оқыды. Ол осы уақытқа дейін үйренген тілдерге қоса, араб және парсы тілдерін жетілдірді. Ол оқуға соншалықты берілгендіктен, араб киімдерін кию және өзін Al Seghir деп атау әдетіне ие болды, бұл "жас" деген сөздің арабша аудармасы. Ол уақытын Франция колледжі, Шығыс тілдерінің арнайы мектебі, ағасы кітапханашы болып жұмыс істейтін Ұлттық кітапхана және Египет экспедициясының табыстарын жариялаумен айналысатын Комиссия арасында бөлісті. 1808 жылы ол Аббат де Терсан жасаған көшірмеден Розетта тасын зерттеуді бастады. Тәуелсіз жұмыс істеп, ол 1802 жылы Йохан Давид Акерблад жасаған демотикалық жазулардың кейбір оқуларын растай алды, сонымен қатар Розетта тасындағы он бес демотикалық белгінің копт тіліндегі эквиваленттерін анықтады. 1810 жылы ол Гренобльге қайтып, жаңадан ашылған Гренобль университетінде Ежелгі тарихтан бірлескен профессор болып жұмыс істеді. Гренобльдегі көмекші профессордың жалақысы 750 франкқа белгіленді, бұл толық профессорлардың жалақысының төрттен бірі. Ешқашан жақсы жағдайда болмаған және күнкөрісін табуға тырысқан ол жас кезінен бері созылмалы денсаулық проблемаларынан, соның ішінде подагра мен құлақ шуылдауынан зардап шекті. Оның денсаулығы Париж кезінде нашарлай бастады, онда ылғалды климат пен санитарлық емес орта оған қолайлы болмады.

Наполеон соғыстары кезіндегі саяси қиындықтар

Наполеон соғыстары кезінде Шампольон жас бойжеткен болғандықтан, оны міндетті әскери қызметке алуға тиіс болды, бұл Наполеон армиясындағы сарбаздардың өлім-жітімі өте жоғары болғандықтан, оны үлкен қауіпке ұшыратар еді. Ағасы мен Гренобль префекті, сонымен қатар египтолог болған Джозеф Фурьедің көмегімен, ол египет жазуын түсіндіру жұмысының үзіліске ұшырауына болмайтындықтан маңызды екенін дәлелдеп, әскерге шақырудан сәтті құтылды. Бастапқыда Наполеон режиміне күмәнмен қараған Шампольон, 1813 жылы Наполеон құлағаннан кейін және Людовик XVIII басқаратын корольдік режим орнағаннан кейін, Наполеон мемлекетін екі жамандықтың азырақ жаман деп санады. Ол анонимді түрде Гренобль халқы арасында кең таралған патшалық режимді сынайтын және мазақтайтын әндер жазып, таратып жүрді. 1815 жылы Наполеон Бонапарт Эльбадан жер аударылудан қашып, Азур жағалауына әскерімен қонды және тікелей Гренобльге беттеді, онда оны азат етуші ретінде қарсы алды. Сол жерде ол Шампольонмен кездесті, ол әскерге шақырудан босату туралы көптеген өтініштерін есіне түсіріп, маңызды жұмысының қалай жүріп жатқанын сұрады. Шампольон копт тіліндегі грамматикасы мен сөздігін аяқтағанын айтты. Наполеон қолжазбаларды Парижге жариялау үшін жіберуді сұрады. Оның інісі Жак Наполеонның ісіне қосылды, бұл екеуін де қауіпке ұшыратты. Наполеон соңымен жеңілгенде, Гренобль корольшілдердің шабуылына қарсы тұрған соңғы қала болды. Өздеріне қауіп төнгеніне қарамастан, корольдік бақылауда болған Шампольон ағайындары Ватерлоо шайқасына қатысқандығы үшін өлім жазасына кесілген Наполеон генералы Друэ д'Эрлонға көмектесіп, оған пана берді және Мюнхенге қашуға көмектесті. Ағайындар Фигеакеге жер аударылды, Шампольон Гренобльдегі университетінен қуылды және факультет жабылды. Жаңа корольдік режим кезінде Шампольон ағайындары көп уақытын және күшін Ланкастер мектептерін құруға жұмсады, халыққа білім беруді мақсат етті. Бұл ультрароялистер тарапынан революциялық әрекет деп есептелді, олар төменгі таптар үшін білім берудің қолжетімді болуына сенбеді. 1821 жылы Шампольон тіпті көтеріліс ұйымдастырды, онда ол және гренобльдіктердің тобы қамалға шабуыл жасап, Бурбон корольдік туының орнына үш түсті туды көтерді. Ол мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталып, жасырын өмірге кетті, бірақ кейін кешірілді.

Отбасылық өмір

1807 жылы Шампольон алғаш рет Жаков Жозефтің әйелі Зояның қарындасы Паулин Берриаға деген махаббатын білдірді. Оның махаббаты өрнексіз қалғандықтан, Шампольон Луиза Дешамп есімді үйленген әйелмен 1809 жылға дейін созылған қарым-қатынасқа түсті. 1811 жылы Луиза қайтадан үйленді, ал 1813 жылы Паулина қайтыс болды. Осы шамада Шампольон Розин Бланкпен (1794–1871) танысты, оған төрт жылдық құдалықтан кейін 1818 жылы үйленді. Олардың бір қызы болды – Зораида Шеронне Шампольон (1824–1889). Розин Гренобльдік қолғап шеберлерінің жақсы жағдайдағы отбасынан шыққан. Әкесі алғашында осы некеге қарсы болды, себебі олар алғаш кездескенде Шампольон тек қана профессордың көмекшісі болған, бірақ оның атағы арта келе, ол ақырында келісім берді. Бастапқыда Жак Жозеф те ағасының некесіне қарсы болды, Розиннің ақыл-ойы жеткіліксіз деп есептеді және тойға қатыспады, бірақ кейіннен ол қайын сіңілісін жақсы көре бастады. Шампольон бақытты отбасы адамы болғанымен, әсіресе қызын қатты жақсы көретін, бірақ Парижге, Италияға және Мысырға саяхаттарының кесірінен айлар немесе тіпті жылдар бойы үйден қашық болатын, ал оның отбасы Гренобльдің жанындағы Вифте Зоя мен Жак Жозефтің мүлігінде тұратын. Ливорнода Шампольон итальян ақыны Анжелика Паллиге құмар болды. Ол Шампольонның еңбегіне арналған өлеңін оның құрметіне өткізілген салтанатта оқыды, және екеуі 1826–1829 жылдар аралығында хат алмасып, Шампольонның некесінің нашар күйін көрсетті, бірақ олардың арасында ешқандай қарым-қатынас болған жоқ.

Мысыр иероглифтерінің мағынасын түсіну

Мысыр иероглифтері ғасырлар бойы ежелгі әлемнің ғалымдарына жақсы танымал болған, бірақ оларды түсінуге тырысқандар аз болды. Көптеген адамдар осы жазу туралы өз болжамдарын Хораполлонның жазбаларына негіздеді, ол символдарды нақты сөйлеу тілін білдірмейтін идеографиялық деп есептеді. Афанасий Кирхер, мысалы, иероглифтердің "сөздермен аударылмайтын, тек белгілер, таңбалар мен суреттер арқылы ғана білдірілетін" символдар екенін айтты, яғни осы жазуды түсіндіру мүмкін емес екенін білдірді. Басқалары Мысыр қоғамындағы иероглифтердің қолданылуы діни саламен шектелгенін және олар қазір жоғалған діни мағынадағы эзотерикалық ұғымдарды көрсетеді деп санайтын. Бірақ Кирхер қазіргі копт тілінің египет демотикалық жазуындағы тілдің бұзылған түрі екенін алғашқы болып айтты, сондай-ақ ол бір иероглифтің – су сөзі үшін қолданылатын "му" сөзінің фонетикалық мәнін дұрыс анықтады. 19 ғасырдың басында Францияда египтоманияның басталуымен ғалымдар иероглифтер мәселесіне жаңа қызығушылықпен көңіл бөлді, бірақ жазу фонетикалық па идеографиялық екендігі және мәтіндер күнделікті тақырыптарды немесе қасиетті мистицизмді көрсете ме екендігі туралы нақты түсінік болмады. Бұл алғашқы жұмыстар көбінесе болжамдарға негізделген, ұсынылған оқуларды растау үшін әдістеме болған жоқ. Алғашқы әдістемелік жетістіктерге Жозеф де Гиньестің картюштардың билеушілердің есімдерін анықтайтынын табуы, Джордж Зоэганың иероглифтер каталогын жасауы және оқу бағыты глифтердің бетіне қараған бағытына байланысты екенін анықтауы кірді.

Томас Янгпен бәсекелестік

Британ полиматы Томас Янг египеттік иероглифтерді түсіндіруге тырысқан алғашқылардың бірі болды, өзінің жұмысын швед дипломаты Йохан Давид Акербладтың зерттеулеріне негіздеді. Янг пен Шампольон 1814 жылы Шампольон Янгтың хатшысы болған Корольдік қоғамға Розетта тасының жақсырақ түсірілімдерін сұрап хат жазғанда бір-бірінің еңбегімен танысты. Янгтың ашуын тудырған Шампольон тек жақсы көшірмелері болса, жазуды тез шеше алатынын мақтанышпен білдірді. Янг сол кезде бірнеше ай бойы Акербладтың шешулерін пайдаланып Розетта мәтінімен сәтті жұмыс істеуге тырысқан. 1815 жылы Янг француздық түсірілімдер британдықтармен бірдей жақсы екенін айтып, жауап берді және: «Менің ойымша, копт тілін осы деңгейде зерттеген М. Акерблад сияқты ғалымдардың бірлескен күш-жігері менің аудармама қарағанда толыққанды аударма беруге жетіп, оның әртүрлі бөліктерін грек аудармасымен салыстыруға тырысқан болар» деді. Бұл Шампольонның Янгтың зерттеулері туралы алғаш естігені және Лондонда өзіне бәсекелес бар екенін түсінгені Шампольонға ұнамады. Розетта тасын зерттеу барысында Янг мәтіннің тілін анықтамай, математикалық тәсілмен жұмыс істеді. Мысалы, грек мәтініндегі бір сөздің мысыр мәтінінде қанша рет кездесетінін салыстырып, «патша» сөзін қандай глифтермен жазғанын анықтады, бірақ сөзді толық оқи алмады. Акербладтың демотикалық әріптер p және t-ны шешуін пайдаланып, Птолемей есімінің жазылуында фонетикалық элементтер бар екенін түсінді. Ол p, t, m, i және s белгілерін дұрыс оқыды, бірақ басқа бірнеше белгілерді «маңызсыз» деп санады және жүйелі тәсілдің болмауынан басқаларын қате оқыды. Янг демотикалық жазуды «жергілікті» деп атады және Шампольонның «демотикалық» терминіне наразы болды, өйткені ол оның орнына жаңа атау ойлап тапқан. Янг енді Шампольонның ұстазы емес, бәсекелесі болған Сэсимен хат алмасты, ол Янгқа өз жұмысын Шампольонмен бөліспеуді кеңес берді және Шампольонды шарлатан деп сипаттады. Соның салдарынан Янг бірнеше жыл бойы Шампольоннан негізгі мәтіндерін жасырып, өзінің деректерімен аздап бөлісті. Шампольон 1815 жылы өзінің копт грамматикасы мен сөздігін жариялауға ұсынғанда, оны Сильвестр де Сэси тоқтатып қойды, ол Шампольонға жеке қарсылығымен және оның наполеондық симпатияларымен қатар наразылық білдірді. Фигеактағы жер аударылуы кезінде Шампольон грамматиканы қайта қарауға және жергілікті археологиялық жұмыстар жасауға уақыт жұмсады, ол бір уақытқа зерттеулерін жалғастыру мүмкіндігінен айырылды. 1817 жылы Шампольон анонимді ағылшынның жариялаған «Фараондардың Египеті» атты еңбегіне шолу оқыды, ол көбінесе жағымды болды және Шампольонды бұрынғы зерттеулеріне қайта оралуға ынталандырды. Шампольонның өмірбаянының авторлары шолуды Янг жазғанын болжады, ол көбінесе анонимді жариялаған, бірақ Янгтың да, Шампольонның да өмірбаянын жазған Робинсон оны ықтималсыз деп санайды, өйткені Янг басқа жерде осы нақты жұмысты қатты сынаған. Біраз уақыттан кейін Шампольон философия және әдебиет факультетін қайта ашу процесінде болған университетте қайтадан жұмыс іздеу үшін Гренобльге оралды. Ол тарих және география кафедрасын иеленді және итальян музейлеріндегі египеттік коллекцияларды зерттеуге уақыт жұмсады. Дегенмен, оның келесі жылдардағы уақытының көп бөлігі оның оқыту жұмысына кетті. Осы уақыт аралығында Янг Розетта тасын зерттеумен айналысты және 1819 жылы «Британ энциклопедиясында» «Египет» тақырыбында маңызды мақала жариялады, онда ол жазудың қағидасын ашқанын мәлімдеді. Ол глифтердің тек аз ғана саны үшін фонетикалық мәндерді дұрыс анықтады, бірақ сонымен қатар иероглифтер мен демотикалық арасындағы сәйкестіктердің сексенге жуық шамасын жасады. Янг сонымен қатар бірнеше логографтарды және есімдердің жеке, жұп және көпше түрлерін дұрыс ажырата отырып, көпшелендірудің грамматикалық қағидасын дұрыс анықтады. Янг иероглифтерді, сызықтық немесе жазу иероглифтерін (оларды иератикалық деп атады) және үшінші жазуды, ол эпистолографиялық немесе жергілікті деп атады, әртүрлі тарихи кезеңдерге жататын және фонетизмнің артуымен жазудың әртүрлі эволюциялық кезеңдерін білдіретінін қарастырды. Ол иератикалық және демотикалық жазуларды бір-бірінен ажырата алмады, оларды бір жазу деп санады. Янг сонымен қатар Птолемей V есімінің иероглифтік түрін дұрыс анықтауға қабілетті болды, оның есімін Акерблад тек демотикалық жазуда анықтаған болатын. Дегенмен, ол тек кейбір белгілерге дұрыс фонетикалық мәндерді тағайындады, бір глифті, o үшін қажетсіз деп қате жіберді және m, l және s белгілеріне жартылай дұрыс мәндер берді. Ол сонымен қатар Береника есімін оқыды, бірақ мұнда тек n әрпін дұрыс анықтады. Янг сонымен қатар тек соңғы кезеңде ғана кейбір шетелдік есімдер толығымен фонетикалық белгілермен жазылғанына сендірді, ал ол туған египеттік есімдердің барлығы және ертерек кезеңдегі мәтіндер идеографиялық белгілермен жазылғанына сенді. Бірнеше ғалымдар Янгтың египтологияға жасаған нақты үлесі демотикалық жазуды шешу болғанын, онда ол алғашқы маңызды жетістіктерге жеткенін, оны идеографиялық және фонетикалық белгілерден тұратынын дұрыс анықтағанын айтты. Дегенмен, Янгтың белгілі бір себептермен иероглифтер үшін де солай болуы мүмкін екенін ойламағанына таңғалуға болады. Кейін британдық египтолог сэр Питер Ле Паж Реноф Янгтың әдісін былай қорытындылады: «Ол мекеникалық түрде жұмыс істеді, мектеп оқушысы сияқты, аудармада Arma virumque «қарулар және адам» деген мағынаны білгенде, Arma «қарулар», virum «және», que «адам» деп оқиды. Ол кейде дұрыс, бірақ көбінесе қате, және дұрыс әдіс табылмағанша оның дұрыс және қате нәтижелерін ажырату мүмкін емес». Дегенмен, сол кезде Янгтың жұмысы Шампольонның осы уақытқа дейін жариялаған барлық еңбектерін басып өтті.

Жетістік

Янгтың еңбегін оқымай тұрып-ақ, оны жоққа шығарғанмен, Шампольон энциклопедия мақаласының көшірмесін алды. Денсаулығы нашарлап, "Ультралардың" інтрігалары жұмысын сақтап қалу үшін күресіне мәжбүр еткеніне қарамастан, ол иероглифтерді зерттеуге қайта оралуға ынталанды. Соңында, роялист фракциясы оны профессорлық қызметінен шеттетуімен, ол осы мәселеге толыққанды берілуге уақыт тапты. Елге опасыздық жасады деген айыппен сотталуды күтіп отырғанда, ол "De l'écriture hiératique des anciens Égyptiens" атты қысқа қолжазба жазды, онда иератикалық жазу иероглиф жазуының өңделген түрі екенін дәлелдеді. Янг осыған ұқсас пікірді бірнеше жыл бұрын анонимді түрде белгісіз журналда жариялаған еді, бірақ Шампольон академиялық ортадан оқшауланғандықтан, оны оқымаған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Шампольон иератикалық жазуды толығымен идеографиялық деп мәлімдеп, қателік жасады. Шампольон өзі бұл жұмысына мақтанқан жоқ және оның көшірмелерін сатып алып, жою арқылы оны жасыруға тырысқандығы айтылады. Бұл қателер сол жылдың соңында Шампольон иератикалық жазудың иероглиф жазуына негізделгенін, бірақ тек папируста ғана қолданылатынын, ал иероглиф жазуы тасқа, ал демотикалық жазу халық арасында қолданылатынын дұрыс анықтағанда түзетілді. Бұрын үш жазудың бір тілді білдіретініне күмән келтірілген еді, иероглиф жазуы толығымен идеографиялық деп есептелген, ал иератикалық және демотикалық жазулар әліпбилік деп саналған. 1815 жылы Янг демотикалық жазудың әліпбилік емес, "иероглифтердің имитациялары" мен "әліпбилік" белгілердің қоспасы екенін алғаш айтты. Шампольонның пікірінше, жазулар бір-бірімен толық сәйкес келеді, өйткені олар бір жазудың әртүрлі формальды түрлері еді. Сол жылы ол Розетта тасындағы иероглиф жазуын, Янгтың демотикалық жазу туралы айтқандай, идеограммалар мен фонетикалық белгілердің қоспасынан тұратынын анықтады. Егер жазу толығымен идеографиялық болса, онда иероглиф мәтіні грек мәтініндегі әрбір сөз үшін жеке белгілерді қажет ететінін есептеді. Бірақ іс жүзінде, олардың саны азырақ болды, бұл жазудың идеографиялық және фонетикалық белгілерді біріктіретінін көрсетті. Бұл түсінік оған әртүрлі жазулардың толығымен идеографиялық немесе толығымен фонетикалық болуы керек деген ойдан бас тартуға және оларды белгілердің күрделі қоспасы ретінде тануға мүмкіндік берді. Бұл жаңалық оған ерекше артықшылық сыйлады.

Билеушілердің есімдері

Билеушілердің есімдері картюштарда кездесетіні белгілі болғандықтан, ол Янгтың бастапқыда жасаған әрекетіне ұқсас, билеушілердің есімдерін оқуға ден қойды. Шампольон грек және иероглифтердегі Птолемей мен Клеопатра есімдерін салыстырып, бірнеше таңбаның дыбыстық мәнін анықтауға қол жеткізді, соның ішінде Янгтың кейбір оқуларын түзеп те қойды. 1822 жылы Шампольон жақында табылған Фила обелискінен алынған мәтіннің көшірмелерін алды, бұл оған Розетта тасындағы Птолемей мен Клеопатра есімдерін қайта тексеруге мүмкіндік берді. Уильям Джон Банкс Фила обелискінен бұрыннан-ақ "Клеопатра" деген атауды анықтаған еді, бірақ ол жеке таңбаларды оқымаған, тек тақтаның жиегіне анықтама жазып қойған. Кейін Янг және басқалар Банкстің Клеопатраның картюшын анықтағанын пайдаланып, Шампольон оның еңбегін ұрлаған деп мәлімдеді. Шампольон Банкстің жазбасын көргені немесе оны өзі анықтағаны әлі де белгісіз. Осы әдіс арқылы ол 12 таңбаның (А, АИ, Е, К, Л, М, О, П, Р, С және Т) дыбыстық мәнін анықтады. Бұл таңбаларды одан әрі дыбыстарды түсінуге қолданған соң, ол көптеген басқа есімдерді де оқи алды. Астроном Жан Батист Биот Дендера зодиагының даулы түсіндірмесін жариялады, онда ол белгілі бір таңбалардың артынан келетін кішкентай жұлдыздардың шоқжұлдыздарды білдіретінін айтты. Шампольон "Энциклопедиялық шолуда" жауап жариялап, олардың шын мәнінде грамматикалық таңбалар екенін көрсетті, ол оларды "типтік таңбалар" деп атады, қазіргі кезде "детерминативтер" деп танылады. Янг алғашқы детерминативті "құдайлық әйел" деп анықтаған, бірақ Шампольон енді бірнешеуін анықтады. Ол академия алдындағы жетістіктерін таныстырды, олар жақсы қабылданып, тіпті оның бұрынғы ұстазы, кейіннен жау болған де Саси де жылы лебіз білдірді, осылайша екеуінің арасы жақсарды. Оның дешифровкасындағы маңызды қадам – грек мәтінінде туған күн тойлау туралы айтылғанда, туған күнмен байланысты "MIS" етістігін, копт тіліндегі туған күнге қатысты етістікпен және "MS" фонетикалық таңбаларымен салыстырып оқи алғаны болды. 1822 жылдың 14 қыркүйегінде, Әбу Симбелден алынған жаңа мәтіндермен оқуларын салыстырғанда, ол осы жайтты түсінді. Көшеде ағасын іздеп жүгіріп келе жатып, ол "Je tiens mon affaire!" (Мен таптым!) деп айқайлады, бірақ қуаныштан құлап кетті. Шампольон кейіннен 14-22 қыркүйек аралығында нәтижелерін жазып дайындады. Тутмос есімін Янг та анықтаған (бірақ оқымаған), ол бірінші буынның Тотты бейнелейтін ибис суретімен жазылғанын түсінген. Шампольон сөздің екінші бөлігінің дыбыстық жазылуын оқып, Розетта тасындағы туған күн туралы мәліметтермен салыстырды. Бұл Шампольонға ежелгі және жаңа мәтіндердің бір жазу жүйесін қолданғанын және оның логографиялық және фонетикалық принциптерді біріктіретін жүйе екенін растады.

Дасьеге хат

Бір аптадан кейін, 1822 жылдың 27 қыркүйегінде ол өзінің кейбір зерттеулерін жариялады. Ол өзінің "М. Дасьеге хаты" деген атпен Париж Жазулар және әдебиет академиясының хатшысы Бон Жозеф Дасьеге жолдады. Қолжазба хат бастапқыда Де Сасиге жолданған, бірақ Шампольон қарсыласқа айналған ұстазының хатын сызып тастап, оның күш-жігерін адал қолдаған Дасье есімін орнына қойды. Шампольон хатты жиналған академия алдында оқыды. Оның барлық негізгі қарсыластары мен жақтастары, соның ішінде Парижге келген Янг та оқылымға қатысты. Бұл екеуінің алғашқы кездесуі болды. Презентация жазу туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтыған жоқ және шын мәнінде ұсыныстарында күрт сақ болды. Шампольон бұл туралы бұрыннан толық сенімді болғанмен, жазудың ең ерте кездескен мәтіндерден бастап фонетикалық болғанын айтты, яғни египеттіктер Жерорта теңізі маңындағы басқа өркениеттерден тәуелсіз жазуды дамытқан. Мақалада идеографиялық және фонетикалық белгілердің салыстырмалы рөліне қатысты түсініспеушіліктер де сақталды, сонымен қатар иератикалық және демотикалық жазулар да негізінен идеографиялық деп есептелді. Ғалымдар оның жаңалық ашқан сәті мен денсаулығының нашарлауы арасында жаңа ашылымын толыққанды түсінуіне жеткілікті уақыт болмағанын болжайды. Бірақ бұл мақалада билеушілердің есімдерінің көптеген жаңа фонетикалық оқылымдары келтірілді, бұл оның фонетикалық жазуды түсінуде үлкен қадам жасағанын нақты көрсетті. Сонымен қатар, ол Янгтың қате оқыған "Арсиноэ" деген карточкасын дұрыс оқып, Дэндера зодиакасының мерзімін анықтады, оның дұрыс оқылуы "автократор" (грек тілінде "император") екенін көрсетті. Ол таңғалысқа толы көрермендермен, соның ішінде де Саси мен Янгпен құттықталды. Янг пен Шампольон келесі күндері жақындасып, Шампольон көптеген жазбаларын Янгпен бөлісіп, оны үйіне шақырды, және екеуі де достық қарым-қатынаста ажырасты.

Шифрлауды шешу реакциясы

Алғашында Янг Шамполлионның жетістігіне риза болды, ол досына жазған хатында: «Егер ол [Шамполлион] ағылшын кілтін қарыз алған болса, құлып тым тозған, сондықтан оны бұруға ешқандай қарапайым қолдың күші жетпес еді. Сіз оңай сенесіз, егер мен жаман сезімдердің құрбаны болсам да, мырза Шамполлионның жетістігіне қуаныштан басқа ештеңе сезінбеймін: менің өмірім зерттеулеріме кішігірім көмекшінің қосылуымен ұзарған сияқты, сондай-ақ, Мысыр тілінің әртүрлі диалектілерін өзімнен әлдеқайда жақсы білетін адамның келуімен. » Дегенмен, олардың арасындағы қарым-қатынас тез нашарлады, өйткені Янг өзінің шифрлаудағы «алғашқы қадамдары» үшін лайықты құрмет алмайтындай сезіне бастады. Сондай-ақ, Наполеон соғыстарынан кейін Англия мен Франция арасындағы шиеленіскен саяси ахуалға байланысты, Шамполлионның шифрлауын ағылшындар арасында жарамды деп қабылдауға ниет болған жоқ. Кейінірек Янг басылып шыққан хатты оқығанда, өзінің тек екі рет есімнің аталғанына ренжіді, ал оның бірі «Береника» есімін дұрыс түсінбегені үшін қатал сынға ұшырады. Янг одан да көңілі тоңды, себебі Шамполлион оның еңбегі шифрлауға қол жеткізуге мүмкіндік берген платформа екенін мойындаған жоқ. Ол Шамполлионға наразылығын күшейтті және өз сезімдерін достарымен бөлісті, олар оны жаңа басылыммен жауап беруге ынталандырды. Сол жылы ол белгілі бір демотикалық папирустың грек тіліндегі аудармасын кездейсоқ тапқанда, бұл маңызды жаңалықты Шамполлионмен бөліспеді. Хатқа жазылған анонимді рецензиясында Янг иератикалық жазудың иероглифтердің бір түрі екенін де Сасиге қарыз деп есептеді және Шамполлионның шифрлауын Акерблад пен Янгтың жұмысының жалғасы ретінде сипаттады. Шамполлион Янгтың авторы екенін білді және анонимді рецензияның кейпін сақтай отырып, оған рецензияға қарсы жауап хат жіберді. Сонымен қатар, Янг 1823 жылғы «Иероглифтік әдебиеттегі және египеттік ескерткіштердегі кейбір соңғы жаңалықтар туралы есеп», оның ішінде автордың түпнұсқа әліпбиі, мырза Шамполлион кеңейткендей, «Мырза Шамполлион өз қорытындыларына қалай келген болса да, мен оларды зор қуанышпен және ризашылықпен қабылдаймын, бірақ олар менің жүйемді жоққа шығармайды, керісінше, толықтай растайды және кеңейтеді» (146-бет) деп шағымданады. Францияда Шамполлионның жетістігі де қарсыластарды тудырды. Олардың ішінде Эдме Франсуа Жомар ең бастысы болды, ол Шамполлионның жетістіктерін аяусыз сынай берді, Шамполлионның ешқашан Мысырға бармағанын және оның хаты Янгтың жұмысынан айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізбегенін көрсетті. Жомар Дэндера зодиакасының жас екенін көрсеткен Шамполлионның әрекетіне ренжіді, өйткені ол оның 15 000 жыл бұрынғы екенін ұсынған еді. Осы нақты жаңалық Шамполлионды католик шіркеуінің көптеген дін қызметкерлерінің құрметіне бөленді, олар Мысыр өркениеті олардың қабылданған хронологиясынан, яғни жердің жасы 6000 жыл ғана екенінен бұрын пайда болған деген талаптарға қарсы болды.

Тас жазуын түсіндіруге қосқан үлесі

Тек 1823 жылы ғана Гротефендтің жаңалығы расталды, ол кезде жаңа ғана иероглифтерді түсіндірген Шамполлион төрт тілдік иероглифтік және клинопись жазуын әйгілі әйнек сауыттағы (Кайлюс сауыты) жазуда ашып көруге ұсыныс жасады. Сауыттағы египеттік жазудың король Ксеркс І-нің есімімен байланысты екені анықталды, ал Шамполлионмен бірге келген шығыстанушы Антуан Жан Сент-Мартин клинопись жазудағы сәйкес келетін сөздер ([[Wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠, Xšayāršā : XŠ : vazraka, "Ксеркс: Ұлы патша") Гротефендтің болжам арқылы тапқан "патша" және "Ксеркс" сөздерімен сәйкес келетінін растады.

Фонетикалық иероглифтердің көнелігін растау

Шампольон Египетте гректер мен римдіктер заманынан бұрын фонетикалық иероглифтердің болуына қатысты түрлі ғалымдардың күмәндануымен бетпе-бет келді, әсіресе Шампольон өзінің фонетикалық жүйесін египеттік ескерткіштердегі иероглифтерде кездесетін грек және римдік билеушілердің аттары негізінде ғана дәлелдегендіктен. 1824 жылы жарияланған "Иероглификалық жүйе туралы қысқаша мәлімет" еңбегінде Шампольон осы жайтты былай деп жазды: "Осылайша, египеттік иероглифтер кем дегенде б.з.д. 460 жылдан бері фонетикалық белгілерді қамтығаны дәлелденді".

Луврдегі Мысыр ескерткіштерінің мұрағатшысы

1822 жылы өзінің маңызды жаңалықтарын ашқаннан кейін Шампольон Пьер Луи Жан Казимир де Блакас, ескі заттарды зерттеуші адаммен танысты, ол оның қамқоршысына айналып, корольдің оған деген құрметін қамтамасыз етті. Осының арқасында 1824 жылы ол Бернардино Дроветти жинаған египеттік материалдар жинағын тексеру үшін Туринге сапар шекті, оны король Карл X сатып алып, тізімдеді. Турин мен Римде ол египеттік ескерткіштерді өз көзімен көрудің қажеттілігін түсінді және Тоскана ғалымдарымен және Архиегерцог Леопольдпен бірлесіп, Египетке экспедиция ұйымдастыруды жоспарлай бастады. 1824 жылы ол Нидерланд Корольдік институтының корреспонденті атанды. Жақсы жетістіктерінен кейін және Италияда болғанда Жаков Жозеф жүргізген бірнеше айлық келіссөздер мен әңгімелерден соң, Шампольон 15 мамыр 1826 жылы Шарль X-тің жарлығымен Лувр мұражайының египеттік коллекцияларының кураторы болып тағайындалды. Екі Шампольон ағасы Cour Carrée-дің оңтүстік жағындағы бірінші қабаттағы төрт бөлмеде египеттік коллекцияны ұйымдастырды. Луврге келгендер бұл бөлімге египеттіктердің жерлеу салтына арналған бірінші бөлме арқылы кірді, екінші бөлмеде ежелгі Египеттегі тұрмыстық өмірге қатысты заттар көрсетілді, ал үшінші және төртінші бөлмелер марқұмдармен жасалған рәсімдерге және құдайларға қатысты заттарға арналған. Осы кең көлемді жұмыстармен бірге Шампольон египеттік коллекцияны әдістемелік тұрғыдан анықталған топтарға бөлді және өзінің музейлік жұмысын стендтер мен тұғырлардың сыртқы түрін таңдауға дейін жетілдірді. Шампольонның Луврдегі жұмысы, сондай-ақ оның және оның ағасының египеттік заттардың үлкен жинағын алуға жасаған күш-жігері Лувр мұражайының өзіне зор әсер етті, оның мәні көркем өнерге арналған орыннан – түрлі өркениеттер тарихына арналған маңызды галереялары бар, қазіргі мағынасындағы мұражайға айналды.

Франко-Тускан экспедициясы

1827 жылы Флоренцияда 1826 жылы Шампольонмен алғаш рет кездескен Ипполито Розеллини, Шампольонның шифрлау жүйесін шешу әдісі туралы білімін жетілдіру үшін бір жылға Парижге барды. Екі филолог бұл жаңалықтың дұрыстығын растау үшін Мысырға экспедиция ұйымдастыруға шешім қабылдады. Шампольон басшылық еткен және оның алғашқы шәкірті және жақын досы Розеллинидің көмегімен бұл миссия Франко-Тоскана экспедициясы деп аталды және Тоскананың ұлы герцогы Леопольд II мен Карл X-тің қолдауымен іске асырылды. Шампольон мен оның көмекшісі Розеллиниге француз үкіметінің өкілі Карл Ленорман және он бір француз, соның ішінде египтолог және суретші Нестор Л’Оте, итальян суретшісі Джузеппе Анжелелли қосылды. Экспедицияға дайындалу үшін Шампольон француз консулы Бернардино Дроветтиден Мысырдың Хедіві және Осман вице-королі Мұхаммед Әлиден рұқсат алу туралы кеңес сұрады. Дроветти Египеттің антиквариаттарын экспорттаумен айналысқан жеке бизнесін бастаған еді және Шампольонның өз ісіне араласуын қалаған жоқ. Ол саяси жағдайдың тұрақсыздығына байланысты экспедицияның ақылға қонымсыз екенін айтып, экспедицияны тоқтатуға шақырды. Бұл хат экспедиция кетер алдында бірнеше апта бұрын Жак Жозеф Шампольонға жеткен, бірақ ол оны ағасына экспедиция кеткеннен кейін ғана жіберді. 1828 жылғы 21 шілдеде экспедиция Тулондағы «Эгле» кемесіне отырып, Мысырға қарай жол тартты және 18 тамызда Александрияға жетті. Мұнда Шампольон Дроветтимен кездесті, ол саяси жағдай туралы ескертуін жалғастырды, бірақ паша экспедицияға рұқсат беретініне Шампольонды сендірді. 24 тамызда Шампольон, Розеллини және Ленорман пашамен кездесті, ол дереу рұқсат берді. Алайда, бір аптадан астам күткеннен кейін Шампольон Дроветтидің өзіне қарсы жұмыс істеп жатқанына күдіктеніп, француз консулына шағым түсірді. Шағымның нәтижесінде паша экспедицияға үлкен өзен қайығын берді. Экспедиция бес адамға арналған кішкентай қайық сатып алды. Шампольон оларды египеттік құдайлардың есімдерімен – Изида және Атыр деп атады. 19 қыркүйекте олар Каирге келді және 1 қазанға дейін сол жерде тұрып, Мемфис, Саккара және Гизаға сапар шекті. Қазан айында Саккарадағы қабірлердегі мәтіндерді зерттегенде Шампольон «сағат» сөзінің иероглифінде сөздің фонетикалық функциясы жоқ жұлдызды бейнелейтін иероглиф бар екенін түсінді. Ол күнделігінде жұлдыздық белгі «уақыттың барлық бөлістерін анықтайтын» белгі екенін жазды. Шампольон бұл терминді Мысырда болған кезде «типтік белгілер» деген сөз тіркесін алмастырған болуы мүмкін, өйткені ол 1828 жылғы «Прецис» басылымында кездеспеген. Шампольон сондай-ақ Сфинксті көріп, оның кеудесіндегі жазуды бір аптада алып тастауға шамасы келмейтін құммен жабылғанына өкінді. 16 қарашада Дендераға келген Шампольон Парижде ашылған Зодиакты көріп, қуанды. Мұнда ол автократ ретінде бұрмаланған және жазудың жақында жазылғанына сендірген белгі ескерткіште табылмағанын, бірақ оны Жомардтың көшірмешісі ойлап тапқанын түсінді. Дегенмен, Шампольон басқа дәлелдерге сүйене отырып, кеш датасының дұрыс екенін түсінді. Дендерада бір күн өткізгеннен кейін экспедиция Фиваға қарай жалғасты. Шампольонды Тебадағы маңызды ескерткіштер мен жазулар қатты таң қалдырды және солтүстікке қайтып оралғанда мүмкіндігінше көп уақыт өткізуге шешім қабылдады. Тебаның оңтүстігінде «Изида» кемесі суға толып, суға батып кетуге жаздады. Көптеген азық-түліктерді жоғалтып, бірнеше күн қайықты жөндеуге жұмсағаннан кейін олар оңтүстікке қарай Асуанға қарай кетті, онда қайықтарды қалдыруға тура келді, өйткені олар бірінші катарактадан өте алмады. Олар кішкентай қайықпен және түйемен Элефантина мен Филаға сапар шекті. Филаде Шампольон қиын сапардан кейін пайда болған подаградан бірнеше күн бойы айығып, әйелі мен ағасынан бірнеше ай бұрын жіберілген хаттарды алды. Шампольон олардың кешігуін Дроветтидің қасақаналығына байланысты деп есептеді. Олар 26 қарашада Әбу-Симбелге келді. Бұл жерге 1815 және 1817 жылдары Банкс пен Белцони келген болатын, бірақ олар кіреберісінен тазартқан құм енді қайта оралды. 1829 жылғы 1 қаңтарда олар Вади-Хальфаға жетіп, солтүстікке қайтып оралды. Сол күні Шампольон М. Дасьеге хат жазып, былай деді: «Мен қазір Нилдің ағысын аузынан екінші катарактаға дейін бақылап, сізге біздің «Иероглифтер әліпбиі туралы хатымызда» өзгертуге ештеңе жоқ екенін жариялауға құқылы екендігімді мақтан тұтамын. Алфавитіміз жақсы». Шампольон көне артефакттардың кең талан-таражға түсуі мен ескерткіштердің бұзылуына қатты наразы болғанымен, экспедиция да бұзушылыққа үлес қосты. Атап айтқанда, Патшалар саябасын зерттеген кезде ол Сеті I қабірінің (KV17) дәлізін 2,26 x 1,05 м қабырғалық панелін алып тастап, зақымдады. Британдық саяхатшылар қабірді бұзудан бас тартуға тырысты, бірақ Шампольон Мұхаммед Әли пашаның рұқсаты бар екенін айтып, әрекетін жалғастырды. Шампольон Карнак қабырғасындағы тіреуге өз атын қашап тастады. Пашаға жазған хатында ол туризмді, қазба жұмыстарын және артефакттардың контрабандасын қатаң бақылауға алуды ұсынды. Шампольонның ұсыныстары Мұхаммед Әлидің 1835 жылғы антиквариаттарды экспорттауға тыйым салатын және көне артефакттарды сақтау үшін музей құрылысын тапсыратын жарлығына әкелген болуы мүмкін. Қайтып келе жатқанда, олар наурыз айынан қыркүйек айына дейін Фивада қайта тоқтады, онда олар мұндағы ескерткіштердің көптеген суреттерін және картиналарын жасады. Мұнда, Патшалар саябасында экспедиция Рамзес IV қабіріне (20-шы династия) кірді. Олар Рамзес қабірін де тапты, бірақ ол қатты тоналған еді. Осы жерде Шампольон алғаш рет Янгтың иероглифтерді шешуші ретінде өзін ақтау және Шампольонның шешімдерін жоққа шығару науқаны туралы хабар алды. Ол бұл хабарды Янг Лондонда қайтыс болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң ғана алды. Экспедиция 1829 жылдың қыркүйек айының соңында Каирге оралды, онда экспедиция министр Рошефукодан 10 000 франкке антиквариаттар сатып алды. Александрияға келгенде, оларды Францияға қайтаратын француз кемесінің кешіккені туралы хабарлады және олар желтоқсанның алтыншы күніне дейін екі ай бойы сол жерде күтуге мәжбүр болды. Александрияға оралғанда, Хедів Мұхаммед Әли паша 1829 жылы Францияға Люксор ғимаратының кіреберісінде тұрған екі обелискіні сыйға тартты, бірақ олардың біреуі ғана Парижге тасымалданды, қазір Конкорд алаңында тұр. Шампольон мен паша жиі әңгімелесіп, пашаның өтініші бойынша Шампольон Мысыр тарихының жоспарын жазды. Мұнда Шампольон исламнан кем дегенде 6000 жыл бұрын пайда болған египеттік өркениеттің тарихын айта отырып, Библияның қысқа мерзімділігіне қарсы шығуға мәжбүр болды. Екеуі де әлеуметтік реформалар туралы сөйлесті, Шампольон төменгі таптардың білім алуын қолдады – бұл екеуі келіспеген мәселе. Марсельге, Лазур жағажайына келген экспедиция мүшелері Парижге қарай жалғаса алмайынша, кемеде бір ай карантинда болуға мәжбүр болды. Экспедиция 1845 жылы жарық көрген «Мысыр және Нубия ескерткіштері» атты еңбектің жазылуына себеп болды.

Өлім

Египетке екінші экспедициядан оралғаннан кейін Шампольон Франция колледжінде Мысыр тарихы мен археология кафедрасына тағайындалды. Бұл кафедра Луи-Филипп I-нің 1831 жылғы 12 наурыздағы жарлығымен оған арнайы құрылған еді. Ол ауруының салдарынан сабақ беруден бас тартуға мәжбүр болғанға дейін үш лекция ғана оқыды. Мысырға ғылыми экспедициясы және одан кейінгі еңбегінен шаршаған Шампольон 1832 жылғы 4 наурызда Парижде 41 жасында инсульттан қайтыс болды. Оның денесі Père Lachaise зиратына жерленді. Оның қабірінде әйелі орнатқан қарапайым обелиск және мына мәтін жазылған тас плита бар: «Бұл жерде Жан Франсуа Шампольон жатыр, 1790 жылғы 23 желтоқсанда Лот департаментінің Фигеак қаласында туған, 1832 жылғы 4 наурызда Парижде қайтыс болған». Шампольонның кейбір еңбектерін Жакоб өңдеп, оның өлімінен кейін жариялады. Оның «Ежелгі Мысыр тілінің грамматикасы мен сөздігі» көбінесе аяқталған күйде қалған еді және 1838 жылы жарық көрді. Өлер алдында ол інісіне: «Оны сақтап ал, болашақта менің визиткам болады деп үміттенемін» деген еді. Онда оның барлық теориясы мен әдісі, белгілердің жіктелуі мен оларды дешифрлеуі, сондай-ақ есімдерді қалай өзгерту және етістіктерді қалай жіктеу керектігі туралы грамматикалық ережелер қамтылған. Алайда, көптеген оқулардың әлі де нақты еместігі және Шампольонның иероглифтерді тікелей копт тілінде оқуға болатынына сенгені оған нұқсан келтірді, ал шындығында олар копт тілінен көп жағынан ерекшеленетін тілдің көне нұсқасын білдірді. Жактың ұлы, Айм Луи (1812–1894), екі бауырдың өмірбаянын жазды, ал ол және оның әпкесі Зоэ Шампольон Гермин Хартлебенмен сұхбаттасты, оның Шампольон туралы маңызды өмірбаяны 1906 жылы жарық көрді. Шампольонның дешифрлеуі тіпті оның өлімінен кейін де даулы болып қала берді. Александр мен Вильгельм фон Гумбольдт ағалар оның дешифрлеуін, сондай-ақ Сильвестр де Сасиді қолдады, бірақ Густав Сейффарт, Юлиус Клапрот және Эдме Франсуа Жомар сияқты басқалар Янгтың жағына шығып, Шампольонды Янгтың талантты еліктеушісі деп санады, тіпті оның грамматикасы жарық көргеннен кейін де. Англияда сэр Джордж Льюис дешифрлеуден 40 жыл өткен соң да Мысыр тілі жойылғандықтан иероглифтерді дешифрлеудің принципиалды түрде мүмкін емес екенін айтты. Льюистің қатал сын-пікіріне жауап ретінде египтолог Реджинальд Пул Шампольонның әдісін қорғап, оны «Янг бастап, Шампольон дамытқан иероглифтерді түсіндіру әдісі» деп сипаттады. Сондай-ақ сэр Питер Ле Пейдж Реноуф Шампольонның әдісін қорғады, бірақ Янгқа деген құрметі азырақ болды. Шампольонның грамматикалық еңбегіне сүйене отырып, оның шәкірті Карл Ричард Лепсиус дешифрлеуді дамытуды жалғастырды және Шампольоннан айырмашылығы, дауысты әріптер жазылмағанын түсінді. Лепсиус Шампольонның еңбегінің ең маңызды жақтаушысы болды. 1866 жылы Лепсиус тапқан Канопус Декреті Шампольонның әдісін қолдану арқылы сәтті дешифрленді, оның иероглифтерді нағыз шешуші ретінде беделін бекітті.

Мұра

Шамполлионның ең маңызды мұрасы – египтология саласында, ол қазір осы ғылымның негізін қалаушысы және әкесі ретінде кеңінен танылады. Оның жазуларды түсіндіруі – оның генийі мен қажырлы еңбегінің нәтижесі. Фигеак қаласы оған американдық суретші Джозеф Косуттың (оң жақтағы суретте) Розетта тасының монументалды көшірмесі – La place des Écritures арқылы құрмет көрсетеді. Жан Франсуа Шампольонға арналған мұражай оның туған жері Фигеак қаласында, Лот аймағында ашылды. Ол 1986 жылдың 19 желтоқсанында президент Франсуа Миттеран мен Жазулар және әдебиет академиясының тұрақты хатшысы Жан Лекланның қатысуымен салтанатты түрде ашылды. Екі жылдық құрылыс және кеңейту жұмыстарынан кейін мұражай 2007 жылы қайта ашылды. Мұражайда Шампольонның өмірі мен жаңалықтарымен қатар, жазу тарихы да баяндалады. Ғимараттың бүкіл фасады әлемнің түпкілікті идеограммаларынан құралған пиктограммалармен жабылған. Гренобль қаласының жанындағы Вифте Шампольон мұражайы Жан Франсуаның інісінің бұрынғы үйінде орналасқан. Шампольон көптеген фильмдер мен деректі фильмдерде бейнеленген: мысалы, 2005 жылы BBC түсірген «Египет» деректі фильмінде оны Эллиот Коуэн сомдады. Оның өмірі мен иероглифтерді шешу процесін 2000 жылы Arte арнасында көрсетілген «Шампольон: Египет үшін жазушы» деректі фильмінде Франсуаза Фабиан мен Жан Хьюз Англад баяндады. Дэвид Балдаччидің ЦРУ-ға қатысты «Жай ғанибет» триллеріндегі «Чамп Поллион» кейіпкері Шампольонның прототипі болды. Қайырда оның атымен аталатын көше Египет мұражайы орналасқан Тахрир алаңына жетеді. Сондай-ақ, Айдың алыс жағындағы Шампольон кратері де оның құрметіне аталған.