Дэвид Ролдың ежегіткі көне Шығыс хронологиясының жаңа нұсқасы

Кіріспе

Дэвид Роль әзірлеген ежелгі Таяу Шығыстың баламалы хронологиясы – «Жаңа хронология». Бұл ағылшын египтологы Дэвид Роль және басқа зерттеушілердің 1995 жылы жариялаған «Уақыттың сынағы: Мифтен тарихқа дейін, Киелі кітап» еңбегінен бастау алған ежелгі Таяу Шығыстың баламалы хронологиясы. Ол египеттік хронологияны қайта қарастыруды ұсынатындықтан, қалыптасқан египеттанудың бағытына қайшы келеді. Әсіресе, Мысыр патшаларының он тоғызыншыдан жиырма бесінші династияларына қатысты жаңа мерзімдерді ұсынады, бұл дәстүрлі есептеуді 350 жылға дейін жылжытады. Рольдің сөзіне сүйенсек, «Жаңа хронология» оған Еврей Киелі кітабындағы кейіпкерлерді археологиялық қазбалардан табылған есімдермен сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Қалыптасқан хронологияның бірнеше түбегейлі түзетулерінің бірі болған «Жаңа хронология» академиялық египеттануда қабылданбады, онда дәстүрлі хронология немесе оның шағын өзгерістері стандарт ретінде сақталады. Лондон университетінің колледжіндегі Ежелгі Таяу Шығыс тарихының жетекшісі Амели Курт, пәннің стандартты анықтамалық еңбегінде былай деп жазады: «Көптеген ғалымдар қазіргі хронологиялық құрылымдағы кемшіліктерді сынға алады [ ], бірақ көптеген археологтар мен ежелгі тарихшылар ұсынылған радикалды түзетулердің жан-жақты тексеруге шыдамайтынына көз жеткізбеді». Рольдің ең белсенді сыншысы – Кеннет Китчен, Киелі кітап тарихының маңызды сарапшыларының бірі және Мысырдың үшінші аралық кезеңінің дәстүрлі хронологиясы бойынша стандартты еңбектің авторы. Осы кезең «Жаңа хронологияның» он тоғызыншыдан жиырма бесінші династияларын қайта мерзімдеуінен тікелей әсер көрді.

Ұсынылған дәлелдемелер

Рол өзінің қайта қарастырылған хронологиясын (Жаңа хронология) Мысырдағы көптеген археологиялық жағдайлар мен шежірелік жазбаларды интерпретациялауға негіздейді. Мысалы:

Рол Саққара Серапеумының Кіші бөлмелерінде жиырма бірінші және жиырма екінші династия кезеңінде Апис бұқаларының жерленгені туралы ешқандай жазбалардың жоқ екенін атап өтеді. Ол сондай-ақ, Жаңа Мемлекет перғауларының мумияларын Корольдік сақтау орнында (TT 320) қайта жерлеу тізбегі осы екі династияның бір уақытта болғанын көрсетеді (соның салдарынан, бұл кезең үшін Апис жерлеулерінің өте аз болуын түсіндіреді). Рол Танис қаласындағы патшалық бейіттерінде 22-ші династиядан Осоркон II қабірінің 21-ші династиядан Псусеннес I қабірінен бұрын салынғанын анықтады; Ролдың пікірінше, мұны екі династияның бір уақытта болғандығымен ғана түсіндіруге болады. Рол үш патша емес шежірелерді тізімдейтін жазуларды ұсынады, олар бір ұрпаққа 20-дан 23 жылға дейін есептегенде, Ролдың сөзіне сәйкес, Рамзес II б.з.д. 10 ғасырында өмір сүргенін көрсетеді. Дәстүрлі хронология бойынша, үш шежіренің ішінде жеті ұрпақ жоқ болар еді. Ол сондай-ақ, Рамзес II-нің б.з.д. 13 ғасырындағы дәстүрлі мерзімін растайтын ешқандай шежіренің жоқ екенін айтады. Ролдың әдістерінің бірі – археоастрономияны қолдану, ол оны Акхенатон патшалығы кезінде болған күн батуға жақын күн тұтылуының күнін анықтау үшін пайдаланады және ол Угарит қаласынан байқалған. Компьютерлік астрономия бағдарламаларын қолданып есептеулер жасаған Рол, бұл тұтылудың б.з.д. екінші мыңжылдықта тек 9 мамыр 1012 ж. ғана болуы мүмкін екенін мәлімдейді. Бұл Акхенатонның дәстүрлі мерзімінен (б.з.д. 1353-1334 жж.) шамамен 350 жылға кешіккен. Ролдың 12-ші династиядан Аменемхат III-нің б.з.д. 17 ғасырындағы мерзімі астроном Дэвид Лаппиннің жұмысында қолдау тапты, оның зерттеулері 12-ші династия келісімшарттарында тіркелген 39 айдың ішінде 37 айдың ұзындығына сәйкес келеді; дәстүрлі хронологияда ең жақсы жағдайда 21-ге ғана сәйкес келеді. Лаппиннің пікірінше, бұл үлгі Ролдың хронологиясын "таң қалдыратын" деңгейде қолдайды.

Шишак

Көптеген египтологтар Шишақты Шошенк I-нің тағы бір аты деп қабылдайды. Роль Шошенктің әскери әрекеттері Шишақ туралы библиялық әңгімеге сәйкес келмейді деп талас-тартыс тудырады, себебі екі патшаның жорықтары мүлдем өзгеше, ал Иерусалим Шошенк жазуында бағындырылған қала ретінде көрсетілмеген. Ол сондай-ақ Рамзес Израильге қарсы жорық жасағанын және Палестинада қолданылған өзінің толық атының қысқартылған түрін пайдаланғанын атап көрсетеді. Бұл ат Sysw болған, ал ерте еврей алфавиті S және SH әріптерін ажыратпағандықтан, Киелі кітаптағы ат бастапқыда Sysq болған болуы мүмкін. Роль сонымен қатар, qoph әрпінің соңындағы жазу 10 ғасырдағы waw белгісінің 7 ғасырдағы qoph белгісімен шатастырылып, кейін қате түсірілген болуы мүмкін деп санайды. Осылайша, 7 ғасырлық Sysq 10 ғасырлық Sysw-тың қате оқылуы болуы мүмкін. Рамзес II (қысқартылған аты Sysa) Шошенк I емес, Киелі кітаптағы Шишақпен теңестірілуі керек деген пікір кеңінен қабылданбаған. Кевин Уилсон Дэвид Рольмен толық келіспейді. Уилсон Шошенк I-нің жеңіс туралы бейнесі мен Киелі кітаптағы Шишақ патшаның сипаттамасы арасындағы айырмашылықты мойындайды. Дегенмен, ол бұл қарама-қайшылық Шошенк I-нің Киелі кітаптағы Шишақ патшаға сәйкес келеді деген күмәнді тудыруға жеткілікті себеп емес деп есептейді. Уилсон Шошенк жазуы туралы: «Бұрынғы зерттеулерде рельеф оның Палестинадағы жорығын тойлау ретінде түсіндірілгеніне қарамастан, жеңіс рельефінің өзі де, оның бөліктері де сол жорық туралы тарихи мәліметтердің көзі ретінде қолданыла алмайды. Өкінішке орай, жеңіс рельефі Шошенк жорығын қайта құруда ешқандай рөл атқара алмайды», – деп жазады. Уилсонның пікірін Кеннет Китчен қолдамайды. Ол былай дейді: «Шошенк I-нің Карнактағы кең топографиялық тізімі оның Яһуда мен Израильге қарсы жорығының тарихы мен мәні үшін ең құнды құжат екендігі дәлелденді. Дегенмен, тізімнің құрамын және мағынасын одан әрі зерттеу және түсіндіру қажет». Бұл жазуды зерттеген басқа да көрнекті ғалымдар оның бұрынғы белгілі фараонның жорығын көшірме емес, бағындырылған қалалардың ерекше тізімі екенін көрсетеді. Бұл ерекшелік оның Шошенк I-нің әскери әрекеттері нәтижесінде Мысырдың бақылауына өткен қалалар мен аймақтардың шынайы суреті болуы ықтималдығын арттырады.

Most Egyptologists accept Shishaq as an alternative name for Shoshenq I. Rohl disputes that Shoshenq's military activity fits the biblical account of Shishaq on the grounds that the two kings' campaigns are completely different and Jerusalem does not appear in the Shoshenq inscription as a subjected town. He also points out that Ramesses did campaign against Israel and that he had a short form of his formal name which was in use in Palestine. That name was Sysw, whilst the early Hebrew alphabet did not distinguish between S and SH, so the biblical name may have originally been Sysq. Rohl has also argued that the qoph ending may be a later misreading of the early sign for waw which in the 10th century was identical to the 7th century sign for qoph. Thus 7th century Sysq may have been a mistaken later reading of 10th century Sysw. The theory that Ramesses II (hypocoristicon Sysa), rather than Shoshenq I, should be identified with the biblical Shishak is not widely accepted. Kevin Wilson agrees only partially with David Rohl. Wilson accepts that there is a mismatch between the triumphal relief of Shoshenq I and the biblical description of King Shishak. However, he does not think that this discrepancy gives sufficient reason for doubting the identification of Shoshenq I with King Shishak of the Bible. Wilson writes about Shoshenq's inscription, "Contrary to previous studies, which have interpreted the relief as a celebration of his Palestine campaign, neither the triumphal relief nor any of its elements can be utilized as a source for historical data about that campaign. the triumphal relief can unfortunately play no role in the reconstruction of Shoshenq’s campaign." Wilson's view is not supported by Kenneth Kitchen who states: "That the great topographical list of Shoshenq I at Karnak is a document of the greatest possible value for the history and nature of his campaign against Judah and Israel is now clearly established beyond all dispute, thanks to the labours expended on that list by a series of scholars. However, the composition and interpretation of the list still require further examination and clarification". Other leading scholars who have studied the campaign relief point out that it is indeed a unique list of subjected towns and not a copy of an earlier campaign by a more celebrated pharaoh. This originality makes it far more likely that it is a true representation of cities and locations brought under Egyptian control by the military activities of Shoshenq I.

Жаңа хронологияның әсері

Рол және басқа ревизионисттер ұсынған дәстүрлі Мысыр тарихын күрт өзгертудің салдары күрделі және кең ауқымды. Жаңа тарих Ескі өсиет зерттеулері, Левант археологиясы, Эгей және Анатолия археологиясы, сондай-ақ классикалық тану сияқты тарихи салаларға әсер етеді және Месопотамия тарихының, оның Мысыр мен Анатолиямен байланысының маңызды мәселелерін тудырады.

Мысыр мен оның көршілес елдеріне әсері

Рамсес II билігін қалыпты хронологиядан үш ғасырға кейінге жылжыту Кадеш шайқасының күнін өзгертіп, хеттік тарихтың байланысты хронологиясын қайта қарауға және б.з.д. 911 жылға дейінгі ассирия тарихының хронологиясын түзетуге әкелер еді. Хеттік хронологияның египеттік хронологияға тәуелділігін ескере отырып, египеттік мерзімдерді төмендету хеттік жаңа мемлекеттің соңының төмендеуіне және Анатолияның қараңғы дәуірінің қысқаруына (немесе толық жойылуына) себеп болар еді. Амарна кезеңінде Египет пен Ассирия арасындағы хронологиялық үйлесім Фараон Ахенатон мен Ашшурбалит патшаның хат алмасуы арқылы куәландырылған. Қалыпты хронология бойынша, бұл Ашшурбалит ерте Орта Ассирия империясының Ашур-убаллит I-ге теңестіріледі, бірақ Жаңа хронология Орта Ассирияның «қараңғы дәуірінде» бұрын белгісіз Ашшурбалит «II» патшасын Амарна хаттарының авторы ретінде қосуды ұсынады. Ашшурбалит I мен Ахенатон арасындағы синхронизм соңғы жылдары Египет және Месопотамия тарихының арасындағы маңызды байланысқа айналғандықтан, бұл мәселе басты назар және дау-жанжал тудыратын сала болып табылады.

Киелі кітапқа қатысты түсініктер

Жоғарыда түсіндірілгендей, Жаңа хронология Шошенк I-ді Киелі кітаптағы Шишақпен сәйкестендіруді қабылдамайды және оның орнына Рамсес II (сондай-ақ "Сыса" деген лақап атымен белгілі) Шишақ туралы айтылымдағы нақты тарихи тұлға ретінде ұсынады. Роль Амарна хаттарында құжатталған Қанаанның жергілікті билеушісі Лабаяны Саулмен, ал Дауытты Дадуа ("Тадуа") деп, ол да EA256 Амарна хатында есімдері жиі кездеседі, теңестіреді. Саул мен Лабаяның тағдыры бірдей – "екісі де жағалау жазығындағы немесе Гилбоа тауының маңындағы қала-мемлекеттер коалициясына қарсы шайқаста қаза тапты, бәрі де сатқындық салдарынан". Ең маңыздысы, сол кезде қамалмен нығайтылған Ерихо қаласы қиратылып, тастап кетілді. Алайда, Кейінгі қола дәуірінің соңында Ерихо қаласы болған жоқ, бұл Уильям Деверді "Ешуа тіпті болмаған қаланы қиратты" деген қорытындыға әкелді. Рольдің сөзіне қарағанда, осылайша, Кейінгі қола дәуіріндегі Киелі кітаптағы оқиғаларды растайтын археологиялық дәлелдердің жетіспеуі, Еврей Киелі кітаптарының сенімділігіне қатысты қазіргі ғалымдардың күмәніне себеп болып отыр. Ол Израиль археологы, профессор Зеев Герцогтың мысалын келтіреді, ол Израильде де, шетелде де қызу пікір-таластарға себеп болды, өйткені ол әріптестері арасында "жайылған" көзқарасқа дауыс берді: "Мысырдан шығу болған жоқ, Ешуаның басып кіруі болған жоқ және израильдіктер баяу дамыды, бастапқыда олар қанаандықтар болды", соның нәтижесінде, "Шығу, Мысырдан кету және жаулау – ешқашан болмаған тарих". Роль бойынша, Вавилон мұнарасы ежелгі Сумер қаласы Эридуда салынған. Ежелгі Содом қаласы "Өлі теңіздің бетінен 100 метрден аспайтын тереңдікте", Эн-Гедиден оңтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан. Патша Саул жеңген амалектіктер Негевте және/немесе Синайда емес, осы халықтың солтүстік тармағы "Ефрем аймағында, Амалек тауларында" немесе "Ефрем жерінде, Амалек тауларында" (Соттар 12:15) өмір сүрген. Бұл туралы "Саул амалектіктерді жойғаннан кейін Кармелге барып, ескерткіш орнатты" (1 Самуил 15:12) деген хабарламада айтылған. Саул Негев пен Синайдан алысқаннан кейін, "Киелі кітапта сипатталған Саулдың патшалығы дәл сол аймаққа сай келеді, ол Лабая билеген, оның туралы мәліметтер әл-Амарна хаттарында бар".

As explained above, the New Chronology rejects the identification of Shoshenq I with the biblical Shishaq, and instead offers Ramesses II (also known by his nickname "Sysa") as the real historical figure behind the Shishaq narrative. Rohl identifies Labaya, a local ruler in Canaan whose activities are documented in the Amarna Letters, with Saul, and identifies David with Dadua ("Tadua"), also mentioned in Amarna Letter EA256. Saul and Labaya share the same demise "both die in battle against a coalition of city states from the coastal plain on or near Mount Gilboa, both as a result of betrayal." Most importantly, the heavily fortified city of Jericho was destroyed and abandoned at this time. On the other hand, there was no city of Jericho in existence at the end of the Late Bronze Age, drawing William Dever to conclude that "Joshua destroyed a city that wasn’t even there". Rohl claims that it is this lack of archaeological evidence to confirm biblical events in the Late Bronze Age which lies behind modern scholarly skepticism over the reliability of the Hebrew Bible narratives before the Divided Monarchy period. He gives the example of Israeli professor of archaeology, Ze'ev Herzog, who caused an uproar in Israel and abroad when he gave voice to the "fairly widespread" view held among his colleagues that "there had been no Exodus from Egypt, no invasion by Joshua and that the Israelites had developed slowly and were originally Canaanites," concluding that the Sojourn, Exodus and Conquest was “a history that never happened.”
The Tower of Babel, according to Rohl, was built in the ancient Sumerian capital of Eridu. The site of the ancient city of Sodom is "a little over 100 metres beneath the surface of the Dead Sea," a few kilometers south by southeast from En Gedi. The Amalekites defeated by King Saul were not the ones living in the Negev and/or the Sinai, but a northern branch of this people, "in the territory of Ephraim, on the highlands of Amalek" or, in an alternative translation "in the Land of Ephraim, the mountains of the Amalekites" (Judges 12:15). This is supported by the report that, immediately following his destruction of the Amalekites, "Saul went to Carmel and set up a monument" (I Samuel 15:12). Once Saul is removed from the Negev and the Sinai, "Saul's kingdom as described in the Bible is precisely the area ruled over by Labaya according to the el Amarna letters."

Халықтық ақпарат құралдарында

1995 жылы Роль өзінің "Жаңа хронология" нұсқасын "Время сынағы" атты бестселлер кітабында жариялады, сонымен қатар 1995 жылы Channel 4 телеарнасында "Фараондар мен патшалар: Киелі ізденіс" атты үш бөлімдік телесериалмен бірге шықты. "Время сынағы" кітабы Жақып ұсынған жалпы сценарийді дамытады, 1991 жылы қамтылмаған көптеген мәліметтерді, соның ішінде Киелі кітап хронологиясына қатысты "маңызды нәтижелерді" қосады. "Жаңа хронология" академиялық қауымдастықта кеңінен қабылданбаса да, 1990 жылдардан бері Рольдің бестселлерлік кітаптары және 1995 жылғы Channel 4 теледидары арқылы, 1996 жылы АҚШ-та The Learning Channel арнасында көрсетілген теледокументальды фильм арқылы көпшілікке кеңінен таралды. Бертхуд (2008) Рольдің теорияларын Египтологияда "бір ауыздан" қабылдамауын, оның кітаптары мен телесериалдың біріктірілген әсерінен туған "сенсациялық эффектімен" салыстырады. Кейбір жетекші ғалымдардың реакциясы өте теріс болды. Кеннет Китчен "Таймс" әдеби қосымшасында "Қараңғылық ғасырлары" кітабына "аса қатал сын" жариялады, ал Британдық мұражай "Время сынағы" кітабын өз дүкенінен алып тастады.

Евангелистердің

1999 жылдың желтоқсан айында голланд тіліндегі интернет-журнал Bijbel, Geschiedenis en Archeologie (Библия, тарих және археология) Рольдің жаңа хронологиясы жөніндегі пікірталасқа арналды. Журнал редакторы, евангелистік ғалым Дж. Г. ван дер Ландтың пікірінше, Рольдің уақыт сызығы ежелгі Египетке қатысты кейбір археологиялық аномалияларды шешеді, бірақ оны қолдауға болмайтын басқа да мәселелерді тудырады. Оның аргументтеріне Питер ван дер Вен мен Роберт Портер қарсы шықты. Басылымның соңғы мақаласында ван дер Ланд ассириялық хаттардағы жақындағы жаңа жаңалыстарға байланысты Рольдің хронологиясындағы жаңа мәселелерді анықтады.