Кіріспе
Ашерман синдромы (АС) – жатырдың ішінде және/немесе жатыр мойнындағы талшықты тінінің (жабысулардың) қалыптасуы салдарынан пайда болатын, кейіннен дамыған жатыр жағдайы. Ол жатыр қуысының ішінде әртүрлі деңгейдегі жарақаттармен сипатталады, көп жағдайларда жатырдың алдыңғы және артқы қабырғалары біріне-бірі жабысып қалады. АС етеккірдің бұзылуына, сүйексіздікке және плацентаның қалыптан тыс дамуына себеп болуы мүмкін. Жатыр ішіндегі жабысудың алғашқы жағдайы 1894 жылы Генрих Фричпен жарияланған, бірақ Ашерман синдромын толық сипаттауды 54 жылдан кейін Джозеф Ашерман жүргізді. Бұл жағдайды және оған байланысты жағдайларды сипаттау үшін тағы да бірнеше терминдер қолданылды, олардың ішінде: жатыр/жатыр мойны атрезиясы, жарақаттанған жатыр атрофиясы, склерозды эндометрий және эндометрий склерозы. АС әйелге жатырға операция жасалмаған, жарақат алмаған немесе жүкті болмаған жағдайда да дамуы мүмкін. Солтүстік Америка және Еуропа елдерінде сирек кездеседі, бірақ жыныстық туберкулез басқа елдерде, мысалы, Үндістанда Ашерман синдромының себебі болуы мүмкін.
Тарих
Бұл жағдайды алғаш рет 1894 жылы Генрих Фрич (Фрич, 1894) сипаттады, ал 1948 жылы израильдік гинеколог Джозеф Ашерман (1889–1968) оны толығырақ сипаттады. Ол Фрич синдромы немесе Фрич-Ашерман синдромы деп те аталады.
Белгілері мен симптомдары
Бұл көбінесе қан кету мөлшерінің және ұзақтығының төмендеуімен (айыздың тоқтауы, аз қан кету немесе сирек айыз келу) және сүйексіздікпен сипатталады. Етеккір бұзылыстары көбінесе, бірақ әрқашан емес, ауырлығымен байланысты болады: жатыр мойнына немесе жатырдың төменгі бөлігіне ғана шектелген жабысулар етеккірді тоқтатуы мүмкін. Кейде етеккір кезінде және овуляцияда ауыру сезімі туындауы мүмкін, бұл бұғауларға байланысты болуы мүмкін. Дәлелдерге сәйкес, AS жағдайларының 88% жүктілік болған жатырда D&C (диагностикалық қабылдау және скрапинг) жасалғаннан кейін, түсік тасталмаған немесе толық емес түсік, босандыру немесе жоспарлы түсік (аборт) кезінде, жүктіліктің қалдықтарын жою үшін пайда болады.
Себептер
Аналық қуыс эндометриймен қапталған. Бұл қабықша екі қабаттан тұрады: функционалдық қабат (жатыр қуысына жақын орналасқан) менструация кезінде түсіріледі, ал оның астындағы базалық қабат (миометрийге жақын орналасқан) функционалдық қабатты жаңару үшін қажет. Базалық қабаттың зақымдануы, әдетте түсік, босану немесе аборттан кейін жасалған кеңейту және кюреткадан (D&C) кейін, жатыр ішіндегі тыртықтардың пайда болуына алып келуі мүмкін, бұл жатыр қуысын әртүрлі деңгейде бітеуіне әкеледі. Ең ауыр жағдайда, бүкіл қуыс тыртықталып, жабылуы мүмкін. Тіпті аздаған тыртықтар болған жағдайда да эндометрий эстрогенге жауап бермей қалуы мүмкін. Ашерман синдромы барлық нәсіл мен жастағы әйелдерге бірдей әсер етеді, бұл оның дамуына генетикалық бейімділік жоқ екенін көрсетеді. АС басқа да кіші кезең операцияларынан, соның ішінде кесарево кесуден, фиброидтық ісіктерді алып тастаудан (миомэктомия), сондай-ақ спиральдардан (ЖКС), кіші кезеңге сәулеленуден, шистосомоз бен жыныс туберкулезінен де туындауы мүмкін. Жыныс туберкулезінен туындаған созылмалы эндометрит дамып келе жатқан елдерде жатыр ішіндегі ауыр жабысулардың (ІЖА) маңызды себебі болып табылады, бұл жатыр қуысының толық жабылуына әкеп соқтырады, оны емдеу қиын. Эндометрийді абляциялау арқылы жасалатын хирургиялық араласу, аналық қан кетуі көп әйелдерде гистерэктомияға орнына қолданылатын АС-тің жасанды түрін тудыруы мүмкін.
Диагностика
Жүктілік оқиғасы, одан кейін D&C жасалуына байланысты екіншілік аменорея немесе гипоменорея жиі кездеседі. Гистероскопия – диагностиканың алтын стандарты болып табылады. Бұл әдіс 1993 жылдан бері ұсынылып келеді. Мизопростолдың артықшылығы – оны түсік болғаннан кейін ғана емес, сондай-ақ босанудан кейін де, плацента тоқталып қалғанда немесе қан кету кезінде эвакуация үшін қолдануға болады. Балама ретінде, D&C ультрадыбыс бақылауымен, соқыр процедура ретінде емес, жасалуы мүмкін. Бұл хирургқа барлық қалған тіндер алынғаннан кейін қабыршақты сыпыруды тоқтатып, жарақаттарды болдырмауға мүмкіндік береді. Жүктіліктің ерте кезеңдерінде түсік тану үшін мониторинг жүргізу, AS дамуын немесе оның қайталануын болдырмауға көмектеседі, себебі D&C жасалғаннан кейін ұрықтың өлімінен кейін уақыт соғұрлым ұзақ болса, соғуының пайда болу ықтималдығы соғұрлым жоғары. Жатыр ішілік соғуы миомектомия, полипектомия немесе жатыр қуысының бөлігін алып тастау сияқты гистероскопиялық операциялардан кейін де пайда болуы мүмкін. Womed Leaf сияқты механикалық тосқауылдар.
Емдеу
Тұқым қуалаушылық, бастапқы жарақаттың ауырлығына және пациенттің басқа да жеке факторларына байланысты, кейбір жағдайларда жабысуларды алып тастау арқылы қалпына келтірілуі мүмкін. Операциялық гистероскопия жабысуды дисекциялау (адхезиолиз) кезінде жатыр қуысының көзбен қарап тексеру үшін қолданылады. Дегенмен, гистероскопия әлі күнге дейін кең таралған гинекологиялық процедураға айналмады және АҚШ гинекологтарының тек 15%-ы ғана кабинеттік гистероскопия жасайды. Жабысуды дисекциялау техникалық тұрғыдан қиын болуы мүмкін және жаңа шабыттардың пайда болуын болдырмау үшін, жағдайды нашарлатпау үшін мұқият орындалуы керек. Ауыр жағдайларда, жатырдың тесілуіне қарсы сақтандыру шарасы ретінде, гистероскопиямен бірге лапароскопия сияқты қосымша шаралар қолданылады. Жабысуларды кесу үшін әдетте микроқақаштар қолданылады. Электрокоагуляция ұсынылмайды. ІУА операциядан кейін жиі қайта пайда болатындықтан, жабысудың қайталануын болдырмау үшін әдістер әзірленді. Жабысудың қайта құрылуын болдырмау әдістеріне механикалық кедергілерді (Фоли катетері, тұзды сумен толтырылған жатыр стенттері, гельдік кедергілер (Seprafilm, Spraygel, автокресткоссылкалы гиалурон қышқылы гелі Hyalobarrier) және механикалық кедергі пленкасын (Womed Leaf) қолдану кіреді, олар жазылу кезінде қарама-қарсы қабырғаларды бөліп ұстауға және жабысудың қайта пайда болуын болдырмауға көмектеседі. Механикалық кедергілердің болуында, мүмкін болатын инфекциялардың қаупін азайту үшін антибиотиктерді профилактикалық түрде қолдану қажет. Жабысудың қайта құрылуын болдырмау үшін жиі қолданылатын фармакологиялық әдіс – эндометрийдің өсуін ынталандыру және қарама-қарсы қабырғалардың бірігуін болдырмау үшін эстрогенмен басталатын және одан кейін прогестинмен жалғасатын кезекті гормоналды терапия. Сонымен қатар, диагностикалық ауырлық пен нәтижелер әртүрлі критерийлерге сәйкес бағаланады (мысалы, менструальдік цикл, жабысудың қайталану деңгейі, жүктілік деңгейі, тірі туылғандар деңгейі). Әрине, репродуктивті нәтижелерді жүйелі түрде талдау үшін салыстырмалы зерттеулер қажет. Жабысулардың қайта пайда болмағанын тексеру үшін бақылау сынақтары (HSG, гистероскопия немесе SHG) қажет. Жатыр қуысының қалыпты күйіне келтіру үшін қосымша хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. 61 науқас арасында жүргізілген соңғы зерттеуге сәйкес, жабысудың жалпы қайталану көрсеткіші 27,9%-ды құрады, ал ауыр жағдайларда – 41,9%-ды. Тағы бір зерттеуде операциядан кейінгі жабысулар ауыр жағдайларда 50%-ға жуық, ал орташа ауыр жағдайларда 21,6%-да қайта пайда болатыны анықталды. Егер емделмесе, жабысулардың салдарынан менструальдік қан ағынының бұзылуы кейбір жағдайларда эндометриозға әкелуі мүмкін. IUA-мен емделген пациенттер жүктілік кезінде плацентаның бұзылу қаупіне, оның ішінде плацента аккретасына (плацентаның жатыр қабырғасына терең енуіне) ұшырауы мүмкін, бұл босанғаннан кейін плацентаның бөлінуіне байланысты асқынуларға әкеледі. Босанудың ерте басталуы, жүктіліктің екінші триместрінде жоғалуы және жатырдың жарылуы басқа да мүмкін асқынулар. Сондай-ақ, жатыр мойнының жетілмегендігі дамуы мүмкін, онда жатыр мойны ұрықтың өсетін салмағын көтере алмайды, қысым плацентаның жарылуына және ананың ерте босануына әкеледі. Серклаж – қажет болған жағдайда жатыр мойнын қолдауға көмектесетін хирургиялық тігіс. АС-ті емдеуден кейін бала тудыру қабілетінің нәтижесіне жас та әсер етеді. Ауыр жабысулар үшін емделген 35 жасқа дейінгі әйелдерде жүктілік деңгейі 66,6%-ды құрады, ал 35 жастан асқан әйелдерде – 23,5%-ды, түсіксіз түсік үшін 30,9%-ға дейін және толық түсіксіз түсік үшін 6,4%-ға дейін. Басқа бір зерттеуде жүктілік жоғалған немесе плацента сақталған кезде қайталап D&C жасаған пациенттердің 40%-ында АС пайда болды. Түсіксіз түсік жағдайында, ұрықтың өлімі мен кюретка жасау арасындағы уақыт қалған тіндердің фибробластық белсенділігіне байланысты жабысудың пайда болу ықтималдығын арттыруы мүмкін. Сондай-ақ, процедуралардың санымен АС қаупі де артады: бір зерттеуде бір D&C-ден кейін қауіп 16%-ға, ал үш немесе одан да көп D&C-ден кейін 32%-ға тең деп бағаланды. Алайда, көбінесе жағдайдың себебі бір рет жасалған кюретка болып табылады. Жалпы халық арасында АС таралуын бағалауға тырысқанда, ол гистеросальпингография (HSG) жасаған әйелдердің 1,5%-ында және қайталап түсік жасаған әйелдердің 5-39%-ында анықталды. Түсік жасағаннан кейін, зерттеулер АС таралуы шамамен 20% (95% сенімділік аралығы: 13-28%) тең деп бағалады.