Кіріспе
Аналық жатын қабығының төгілуі (адамда)
Етеккір (көбінесе "кезең" деп те аталады) – аналық жатынның ішкі қабығынан қан мен шырышты ұлпаның қынап арқылы үнемі шығуы. Етеккір циклы гормондардың деңгейінің өзгеруімен сипатталады. Етеккір прогестерон деңгейінің төмендеуінен басталады және жүктілік болмағанын көрсетеді. Алғашқы етеккір, яғни менархе, әдетте 12-15 жас аралығында басталады. 8 жастан басталатын етеккір де қалыпты саналады. Бірінші етеккірдің орташа жасы дамып келе жатқан елдерде кешірек, ал дамыған елдерде ертерек болады. Қан кету әдетте 2-7 күнге созылады. Жүктілік кезінде етеккір тоқтатылады және бала емізудің алғашқы айларында әдетте қайта бастаылмайды. Әйелдердің 80%-ы етеккір кезінде немесе етеккірге дейін күндері күнделікті өмірге кедергі келтіретін мәселелерді бастан өткермейді. Етеккір алдындағы белгілер, егер олар қалыпты өмірге әсер етсе, менструация алдындағы синдром (ПМС) деп аталады. Әйелдердің 20-30%-ы ПМС-тан зардап шегеді, ал 3-8%-ы ауыр симптомдарды бастан кешіреді. Оларға безеу, емделуге сезікті көкіректер, ісіну, шаршау, тітіркену және көңіл-күйдің өзгеруі жатады. Кейбір әйелдер ауыртпалы етеккірді, қатты қан кетуді және етеккір циклының кез келген уақытында қалыптан тыс қан кетуді сезінеді. Дегенмен, ол сегіз жастан басталуы мүмкін. АҚШ-та менархе жасы 1950 жылдан бері көп өзгерген жоқ. Етеккір циклының ұзақтығындағы айырмашылық 25 жасқа дейінгі әйелдерде ең жоғары, ал 25-39 жас аралығындағы әйелдерде ең төмен, яғни ең тұрақты. 40-44 жас аралығындағы әйелдерде айырмашылық сәл артады. 45 жасқа дейін климакс басталуы дамысқан елдерде ерте деп есептеледі. Менархе жасы сияқты, климакс жасы да көбінесе мәдени және биологиялық факторларға байланысты. Аурулар, белгілі бір операциялар немесе медициналық емдер климакс басталуын күтілгеннен ертерек тудыруы мүмкін.
menstruation in humans
Menstruation (also known as a period, among other colloquial terms) is the regular discharge of blood and mucosal tissue from the inner lining of the uterus through the vagina. The menstrual cycle is characterized by the rise and fall of hormones. Menstruation is triggered by falling progesterone levels and is a sign that pregnancy has not occurred. The first period, a point in time known as menarche, usually begins between the ages of 12 and 15. Menstruation starting as young as 8 years would still be considered normal. The average age of the first period is generally later in the developing world, and earlier in the developed world. Bleeding usually lasts around 2 to 7 days. Periods stop during pregnancy and typically do not resume during the initial months of breastfeeding. Up to 80% of women do not experience problems sufficient to disrupt daily functioning either during menstruation or in the days leading up to menstruation. Symptoms in advance of menstruation that do interfere with normal life are called premenstrual syndrome (PMS). Some 20 to 30% of women experience PMS, with 3 to 8% experiencing severe symptoms. These include acne, tender breasts, bloating, feeling tired, irritability, and mood changes. Other symptoms some women experience include painful periods and heavy bleeding during menstruation and abnormal bleeding at any time during the menstrual cycle. However, it may occur as early as eight. The average age of menarche has changed little in the United States since the 1950s. The variability of menstrual cycle lengths is highest for women under 25 years of age and is lowest, that is, most regular, for ages 25 to 39 years. The variability increases slightly for women aged 40 to 44 years. Menopause before age 45 is considered premature in industrialized countries. Like the age of menarche, the age of menopause is largely a result of cultural and biological factors. Illnesses, certain surgeries, or medical treatments may cause menopause to occur earlier than it might have otherwise.
Қан кету
Айына бір рет менструация кезінде менструациялық сұйықтықтың орташа көлемі қалыпты деп есептеледі. Көптеген адамдар оны менструациялық қан деп атағанды ұнатады, бірақ ағыстың дұрыс атауы – менструациялық сұйықтық. Менструациялық сұйықтық қызғылт қоңыр түсті, веналық қанға қарағанда сәл қараңғырақ. Көптеген әйелдер мен қыздар менструация кезінде қан ұйыршықтарын байқайды. Олар тіндерге ұқсайтын қандың іріңдей жиналған түйірлері болып көрінеді. Егер түсік болған немесе өлі туған бала болса, микроскоппен қарау арқылы эндометрий тінінің немесе жүктілік тінінің (ұрықтың қалдықтары) төгілгені анықталады. Кейде менструациялық ұйыршықтар немесе эндометрий тінінің түсуі ұрықтың ерте түсігі деп қате түсініледі. Эндометрийде қанның ұюын тежейтін плазмин деп аталатын фермент бар. Көптеген әйелдер үшін менструациялық сұйықтықпен бірге жоғалатын темір мөлшері салыстырмалы түрде аз. Бір зерттеуде темір тапшылығы белгілері бар жастыққа енбеген әйелдерге эндоскопия жасалды. Олардың 86%-ы асқазан-ішек ауруымен ауырған және олардың менструация кезінде болғандықтан қате диагноз қойылу қаупі бар еді. Ай сайын болатын қатты қан кету анемияға алып келуі мүмкін.
Қиындықтар
Көптеген әйелдерде етеккір кезінде гормондар деңгейінің өзгеруі түрлі физиологиялық өзгерістерге алып келеді. Осыған байланысты жатырдың бұлшық еттерінің жиырылуы (етеккір ауыруы) менструацияға дейін немесе оның кезінде пайда болуы мүмкін. Көптеген әйелдер менструация кезінде ауырулы спазмдарды, яғни дисменореяны бастан кешіреді. Ересек әйелдердің тек 2%-28% ғана ауырсыну салдарынан күнделікті қызметтеріне кедеріс келтіреді. Бұл симптомдар әйелдердің шағын бөлігінде жұмыста, оқуда және күнделікті іс-әрекеттерде олардың өнімділігіне әсер етуі мүмкін. Етеккір ауыруларын емдеудің ең көп қолданылатын тәсілі – стероид емес қабынуға қарсы препараттар (НҚҚП). НҚҚП орташа және күшті ауырсынуды азайтуға көмектеседі және олардың барлығы бірдей тиімді. Әйелдердің шамамен 5-тен 1-і НҚҚП-ға жауап бермейді және қарапайым анальгетиктер немесе жылулық компрес сияқты басқа емдерді қажет етеді. Ауырсынуды басқаруға арналған басқа да препараттарға аспирин немесе парацетамол және комбинирленген оральды контрацептивтер жатады. Комбинирленген оральды контрацептивтер қолданылуы мүмкін болғанымен, жатыр ішіндегі прогестогендердің тиімділігін анықтауға жеткілікті мәліметтер жоқ. Тағы бір шолу бойынша, олардың әсерін анықтау үшін де жеткілікті дәлелдер табылған жоқ.
Жыныстық қатынас
Етеккір циклі кезінде жыныстық сезімдер мен мінез-құлық өзгеріп отырады. Овуляцияға дейін және оның кезінде эстроген мен андрогеннің жоғары деңгейі әйелдердің жыныстық белсенділікке деген қызығушылығын арттырады, ал етеккір алдында және етеккір кезінде қызығушылық төмендейді. Басқа сүтқоректілерден өзгеше, әйелдер өнімділікке қарамастан, етеккір циклінің барлық күндері жыныстық белсенділікке қызығушылық таныта алады. Медициналық тұрғыдан етеккір кезінде жыныстық қатынастан аулақ болуға кеңес беретін сенімді ғылыми дәлелдер жоқ.
Ұрықтық аспектілері
Тұқым қуалаудың ең жоғары деңгейі (жыныстық қатынас кезінде жүктілік пайда болу ықтималдығы ең жоғары кезең) циклдің небары бірнеше күнінде ғана болады: әдетте овуляция күніне екі күн бұрын және екі күн соң. Бұл 28 күндік циклдегі екінші және үшінші аптаның басына сәйкес келеді. Бұл құнарлы кезең әйелден әйелге өзгеше, сондай-ақ овуляция күнінің де бір әйелдің циклінен екіншісіне жиі өзгеріп отыруы мүмкін. Жеке әйелдерге циклдегі салыстырмалы түрде құнарлы және құнарсыз күндерді анықтауға көмектесетін түрлі әдістер жасалған; осы жүйелер тұқым қуалау туралы хабардар болу деп аталады.
Мезгіл ауытқулары
Сирек немесе нашар овуляция олигоовуляция деп аталады. Овуляцияның болмауы ановуляция деп аталады. Етеккірдің қалыпты ағыны оған дейін овуляция болмайынша жүруі мүмкін: ановуляторлық цикл. Кейбір циклдарда фолликуланың дамуы басталуы мүмкін, бірақ толық аяқталмайды; дегенмен, эстрогендер түзіліп, жатырдың ішкі қабығын (эндометрийді) ынталандырады. Ұзаққа созылған, жоғары эстроген деңгейінен туындаған өте қалың эндометрийдің нәтижесінде пайда болатын ановуляторлық қан кету эстрогендік жарылымды қан кету деп аталады. Эстроген деңгейінің күрт төмендеуінен туындаған ановуляторлық қан кетуді тоқтату қан кетуі деп атайды. Ановуляторлық циклдар көбінесе менопаузаға (перменопаузаға) дейін және поликистоздық жұмыртқалық синдромы бар әйелдерде кездеседі. Ағыны өте аз (10 мл-ден кем) болса, гипоменорея деп аталады. 21 күн немесе одан аз аралықтағы үнемі циклдар полименорея болып табылады; жиі, бірақ ретсіз етеккір метроррагия деп аталады. Кенеттен күшті қан кету немесе 80 мл-ден астам мөлшердегі қан кету меноррагия деп аталады. Жиі және ретсіз болатын күшті етеккір менометроррагия деп аталады. 35 күннен астам аралықтағы циклдар олигоменорея деп аталады. Аменорея – үш айдан астам уақыт бойы етеккірдің тоқтауы. Көңіл күйдің өте ауыр бұзылулары немесе депрессияның күшеюі етеккір алдындағы дисфориялық бұзылыстың (PMDD) белгілері болуы мүмкін, бұл депрессиялық ауру. Дисфункционалды жатыр қан кетуі – гормоналдық себептерден туындаған қан кетудің бұзылысы. Дисфункционалды жатыр қан кетуі көбінесе овуляциясы қалыпты жүрмейтін (яғни ановуляторлық) жастық шақтағы әйелдерде кездеседі. Бұл қан кетудің барлық бұзылыстарына медициналық көмек қажет; олар гормоналдық теңсіздіктерді, жатырдың иілімді бұлшықетін (миомасын) немесе басқа да проблемаларды көрсетуі мүмкін. Жүкті әйелдерде де қан кету болуы мүмкін болғандықтан, жүктілік тесті аномальдық қан кетуді бағалаудың маңызды бөлігі болып табылады. Африканың кейбір аймақтарында кең таралған әйелдер жыныс мүшелерін кесу (әсіресе III типті инфибуляция) процедурасын жасаған әйелдерде менструациялық проблемаларға ұшырауы мүмкін, мысалы, баяу және ауыр етеккір, бұл кіндік безінің жартылай немесе толық жабылуынан туындайды.
Гормоналды контрацепциядан
Прогестерон немесе прогестиндерді қолдану арқылы етеккірді кешіктіруге болады. Гормоналды контрацепция менструацияның жиілігіне, ұзақтығына, ауырлығына, мөлшеріне және тұрақтылығына, сондай-ақ менструациялық симптомдарға әсер етеді. Гормоналды контрацепцияның ең көп таралған түрі – құрамында эстроген мен прогестоген бар біріктірілген контрацепциялық таблетка. Таблетканың негізгі функциясы жүктіліктің алдын алу болғанымен, ол поликистоздық жұмыртқалар синдромы (ПЖС), эндометриоз, аденомиоз, аменорея, етеккір ауыруы, етеккір мигрені, меноррагия (қатты етеккір қан кетуі), етеккірге байланысты немесе фиброидтық анемия және дисменорея (ауыр етеккір) сияқты менструацияға байланысты белгілі бір синдромдарды жақсарту үшін де қолданылуы мүмкін, бұл менструациялық циклдарды тұрақтандыру және жалпы қан ағынын азайту арқылы жүзеге асырылады. Біріктірілген контрацепциялық таблетканы қолдану арқылы әйелдер етеккірді кешіктіре немесе тоқтатуға мүмкіндік алады, бұл практика етеккірді жою деп аталады. Кейбір әйелдер бұл процедураны жай ғана ыңғайлы болу үшін қысқа мерзімде жасайды, ал басқалары мүмкіндігі болса, етеккірден толығымен құтылуды қалайды. Бұл плацебо таблеткаларын қабылдамау арқылы немесе 2000 жылдардың басында АҚШ-та қолданысқа енген, ұзартылған циклді біріктірілген оральдық контрацепциялық таблетканы қолдану арқылы іске асырылуы мүмкін. Плацебосыз белсенді таблеткаларды үздіксіз қабылдау пайдаланушылардың 80%-ында 1 жыл ішінде аменореяға әкелуі мүмкін.
Емшек сүтімен емізуден
Емшек сүтімен емізу гонадотропин босатқыш гормонның (GnRH) және лютеинизациялау гормонының (LH) импульстік секрециясына теріс кері байланыс тудырады. Териc кері байланыстың күшіне қарай, бала емізетін әйелдерде фолликулалық дамудың толыққанды тоқтауы, фолликулалық дамудың болуы бірақ овуляцияның болмауы, немесе қалыпты менструальді циклдар қайта басталуы мүмкін. Овуляцияның басылуы, емізу жиірек болғанда ықтимал. Емізуге жауап ретінде пролактин өндірісі лактациялық аменореяны сақтауда маңызды рөл атқарады. Орташа есеп бойынша, толыққанды емізетін және баласы жиі еміп жүрген әйелдерде менструация шамамен он төрт жарым айдан кейін қайта басталады. Дегенмен, әрбір емізетін әйелдің реакциясы әртүрлі, кейбіреулері екі айда қайта бастаса, ал басқалары босанғаннан кейін 42 айға дейін аменореямен жүреді.
Этимологиясы мен терминологиясы
Этимологиялық тұрғыдан алғанда, "менструация" сөзі айға байланысты. "Менструация" және "менструалды қан кету" терминдері латын тіліндегі *mensis* сөзінен туындаған, ол өз кезегінде ежелгі грек тіліндегі *mene* сөзімен және ағылшын тіліндегі *month* және *moon* сөздерінің түбірімен байланысты. Кейбір ұйымдар "менструацияны басынан өткеруші адамдар" терминін "менструацияны басынан өткеруші әйелдер" дегенінің орнына қолдана бастады, бұл термин кем дегенде 2010 жылдан бері қолданылып келеді. Белсенділер мен ғалымдар "менструацияны басынан өткермейтін әйелдерге, менструацияны басынан өткеруші трансгендер ерлерге, интерсексуал және гендерлік сұйық (гендерлік бейтарап) адамдарға қолдау білдіру үшін" "менструацияны басынан өткеруші адамдар" терминін пайдаланады.
Дәстүрлер, табулар және білім
Көптеген діндерде менструациямен байланысты дәстүрлер бар, мысалы: Исламда Құранның 2-тарауында менструация кезінде әйелдермен жыныстық қатынасқа тыйым салынған. Кейбір ғалымдар менструация кезіндегі әйелдердің уду жасауға шамасы жетпейтінін, сондықтан оларға Құранның арабша нұсқасына қол тигізуге тыйым салынатынын айтады. Құсу, қан кету, жыныстық қатынас және дәретханаға бару сияқты басқа да биологиялық және еріксіз функциялар да удуды жояды. Яһуди дінінде менструация кезіндегі әйел "нидда" деп аталады және оған белгілі бір іс-әрекеттерге тыйым салынуы мүмкін. Мысалы, яһудилердің Тауратында менструация кезіндегі әйелмен жыныстық қатынасқа түсуге тыйым салынған. Индуизмде менструация кезіндегі әйелдер дәстүрлі түрде діни тұрғыдан таза емес деп есептеледі және оларға ережелер беріледі. Батыс елдерінде менструация туралы білім беру жиі мектепте жыныстық тәрбиемен бірге жүргізіледі, бірақ қыздар менструация мен жасөспірімдік кезең туралы ақпараттың негізгі көзі ретінде аналарын таңдауға бейім. Ақпаратты достарымен және құрдастарымен бөлісу оларға жасөспірімдік кезеңге оң көзқараспен қарауға көмектеседі. Қоғамдағы менструация туралы білімнің сапасы адамдардың осы процесті қаншалықты дұрыс түсінетінін анықтайды. Көптеген батыс елдерінде менструация тақырыбы ұятқа толы саналады, сондықтан қыздар менструация кезінде екенін жасыруға тырысып, оның белгілерін көрсетпеуге күш салады. Әріптестері немесе үшінші тараптар ұйымдастырған бағдарламалар да қолданылуы мүмкін.
Етеккір кезінде оқшаулану
Кейбір мәдениеттерде әйелдер менструация кезінде айырбастау үшін бөлек тұрды. Себебі олар таза емес, қауіпті немесе оларды кездестіргендерге бақытсыздық әкеледі деп саналады. Бұл тәжірибелер Оңтүстік Азияның, соның ішінде Үндістанның кейбір аймақтарында кең таралған. 1983 жылғы бір есепте әйелдердің осы кезеңде үй шаруасынан бас тартқаны анықталды. Чхаупади – Непалдың батыс бөлігінде индуист әйелдері арасында кездесетін әлеуметтік практика, ол әйелге менструация кезінде күнделікті іс-әрекеттерге қатысуға тыйым салады. Бұл уақытта әйелдер таза емес деп есептеледі және оларды үйден шығарып, сарайда тұруға мәжбүр етеді. 2005 жылы Непалдың Жоғарғы соты Чхаупадини заңсыз деп жарияласа да, бұл дәстүр өзгеріске ақырын келеді. Мұндай оқшаулауды ұстанатын мәдениеттердегі әйелдер мен қыздар көбінесе менструация сарайларына қамалады, бұл күшті менструалды табулары бар мәдениеттерде оқшаулау үшін пайдаланылатын орындар. Бұл тәжірибе соңғы кезде осыған байланысты болған өлім-жітімдерге байланысты сынға ұшырады. Непал 2017 жылы ұзақ оқшаулау кезеңдерінен кейін болған өлім жағдайларын тіркегеннен кейін бұл тәжірибені қылмыстық деп жариялады, бірақ "менструация кезіндегі әйелдер мен қыздарды оқшаулау практикасы жалғасуда". Барлық мәдениеттерде менструацияны жамандамайды, Батыс Африканың Бенг халқы менструалды қанды қасиетті деп санайды және оның көбеюдегі маңыздылығын мойындайды.
Айдың әсері
Адамның орташа менструалды циклының ұзақтығы ай циклына ұқсас болғанымен, қазіргі адамдарда олардың арасында ешқандай байланыс жоқ. Бұл байланыс кездейсоқ деп саналады. Жарыққа ұшырау адамның менструалды циклына әсер ететіндей көрінбейді. 1996 жылғы зерттеулердің мета-талдауы адам менструалды циклы мен ай циклы арасындағы корреляцияны көрсетпеді, сондай-ақ 1,5 миллион әйелдің 7,5 миллион менструалды циклы туралы деректерді талдаған Clue қосымшасы да оны растамады; алайда, ай циклы мен орташа менструалды циклдің ұзақтығы шамамен бірдей екені анықталды.
Бірге тұру
1971 жылдан бастап кейбір зерттеулер, бірге тұратын әйелдердің менструалдық циклдары үйлеседі (менструалдық синхрония) деген пікірді қолдады. Кейінгі зерттеулер бұл гипотезаны күмәндандырды. 2013 жылғы шолу менструалдық синхронияның, көбінесе, жоқ екенін көрсетті.
Жұмыс
Кейбір елдерде, әсіресе Азияда, әйелдерге менструация кезінде еңбекке уақытша босатылуға мүмкіндік беретін, жалақысы төленетін немесе төленбейтін демалыс қарастырылған. Мұндай саясатты қолданатын елдерге Жапония, Тайвань, Индонезия және Оңтүстік Корея жатады. Бұл практика әйелдерді әлсіз, өнімсіз қызметкерлер ретінде бейнелеуге және гендерлік стереотиптерді күшейтуге, сондай-ақ менструацияны медициналық проблема ретінде қарастыруға ықпал етеді деген алаңдаушылықтарға байланысты даулы болып табылады.