Кіріспе

Әдеби туынды

Hrafnkels saga (; ) немесе Hrafnkels saga Freysgoða (O. N.: ; Ice. : ) – исландиялық сагалардың бірі. Ол 10 ғасырда Исландияның шығысындағы басшылар мен шаруалар арасындағы күрес туралы баяндайды. Басты кейіпкер Храфнкелл өзінің жолын қатал дуэльші және Фрейр құдайына адал табынушы ретінде бастайды. Жеңіліске ұшырап, қорланғаннан және ғибадатханасы қиратылғаннан кейін, ол дінсіз болады. Оның мінезі өзгереді және ол басқалармен қарым-қатынаста бейбітшіл бола бастайды. Бірнеше жыл бойына өкіметін қайта құрғаннан кейін, ол өзінің жауларынан кек алады және өмірінің қалған бөлігін күшті және құрметті басшы ретінде өткізеді. Сага биліктің нағыз негізі құдайлардың қанатында емес, қол астындағылардың адалдығында екенін түсінген адамның тарихы ретінде түсіндіріледі. Сага бүгінгі күнге дейін кеңінен оқылады және оның логикалық құрылымы, ықтималдығы және жарқын кейіпкерлері үшін бағаланады. Осы себептерге байланысты, ол исланд сагаларының пайда болуы туралы пікір таласында сынақ нысаны ретінде пайдаланылды.

Қысқаша мазмұны

Біз 900 жылы он бес жасар ұлы Храфнкеллмен бірге Исландияның шығыс жағалауына келген норвег Хальфредр туралы білеміз. Храфнкеллдің амбициясы бар және көп ұзамай – әкесінің рұқсатымен – өзінің қонысын құрып алады. Ол қожалығын тұрғызу үшін адам тұрмайтын аңғарды таңдап, оны Aðalból (Асыл үй) деп атайды. Кейіннен аңғар Hrafnkelsdalr (Храфнкелл аңғары) деп аталады. Храфнкелл үлкен ғибадатхана салдырып, онда жомарт құрбандықтар шалады. Ол өзінің сүйікті аты Фрейфаксиді өзінің қадағалаушысы Фрейрге, сондай-ақ өзінің ең жақсы мал-мүлігіне бағыштайды. Фрейфаксиге рұқсатсыз мініп алғандарды өлтіремін деп ант етеді. Оның діни іс-әрекеттерінен Храфнкелл Фрейсгоди (Фрейрдің годи) деп танылады. Храфнкелл билікке құмар және жақын маңдағы аңғарлардағы адамдарды қорқытып, өзін тез арада басшы ретінде орнықтырады. Ол жекпе-жекке бейім және өлтіргендері үшін ешқашан өтемақы төлемейді. Енді сағада Храфнкеллдің қойшысы Эйнар енгізіледі. Бір күні Эйнарға өз міндетін орындау үшін атқа отыру қажет болады, бірақ ол жақындаған әрбір жылқы одан қашады, Фрейфаксиден басқа. Содан кейін ол Фрейфаксиге мініп, күні бойы айдап жүреді. Бірақ ат мінілгеннен кейін үйге, Aðalból-ға жүгіріп келіп, ыңғырлай бастайды. Атының лас және терлі екенін көрген Храфнкелл не болғанын түсінеді. Ол балтасын алып, Эйнарды өлтіріп, ант бергенін орындайды. Эйнардың әкесі Торбьёрн ұлының өліміне ашуланып, Храфнкеллге өтемақы сұрауға барады. Храфнкелл оған ешкім үшін ақша төлемейтінін айтады. Дегенмен, ол бұл кісі өлтіруді жасаған ең жаман ісінің бірі деп санайды және кейбір түзетулер жасауға дайын. Ол Торбьорнға өмірінің соңына дейін оған қамқорлық ету туралы жақсы ұсыныс жасайды. Бірақ Торбьёрн теңдер арасындағы ресми келісімнен басқа ештеңе қаламайды. Храфнкеллдің бұл ұсынысты қабылдамауынан кейін Торбьёрн қанағаттанудың жолдарын іздеуді бастайды. Бірақ орталық билік болмағандықтан, қарапайым адамның годиді қудалауы қиын. Ол әдетте басқа годидің қолдауына мұқтаж болады, бұл күрделі заңдық маневрлер үшін де, жиналыста сәтті болған жағдайда, үкімді орындау үшін де қажет. Торбьёрн ағасы Бьярнидің қолдауына ие болуға тырысады, бірақ соңғысы күшті Храфнкеллмен дауға араласпайды. Содан кейін Торбьёрн Бьярнидің ұлы Самрға барады. Ол, өз кезегінде, алдымен Храфнкеллдің ұсынысын қабылдауға кеңес береді, бірақ Торбьёрн қатал болып қалады. Самр қақтығысқа қосылуға ниеттенбейді, бірақ ағасы эмоционалды күйге түскеннен кейін, ол қарсылық білдірмей келіседі. Самр Торбьорнның ісіне ресми түрде қол қояды, сондықтан ол іс жүзінде талапкер болады. Самр Храфнкеллге қарсы істі дайындауға кіріседі және келесі жазда оны Альтингке шақырады. Храфнкелл бұл әрекетті күлкілі деп санайды. Самр мен Торбьёрн Тингвеллирдегі жиналысқа жеткенде, бірден ешбір үлкен басшының оларға көмектескісі келмейтінін біледі. Эмоционалды Торбьёрн енді бас тартуға дайын, бірақ Самр олар бір жолмен немесе басқа жолмен жүру керектігін айтады. Самр мен Торбьёрн кездейсоқ Вестфирдтерден келген жас авантюрист Торкелл Тёстарссонмен кездеседі. Ол олардың мүддесін қолдайды және оларға өзінің бауыры, қуатты басшы Торгейрдің қолдауына қол жеткізуге көмектеседі. Торгейрдің қолдауымен Самр істі құзыретті түрде жүргізеді. Заң бойынша Храфнкелл кінәлі деп танылады және ол үйіне, Aðalból-ға қайта оралады. Самрдың қазір Храфнкеллді өлтіріп, оның мүлкін тартып алуға құқығы бар. Бір таңертең Самр, Торгейр және Торкелл қолдауымен Aðalból-ға келіп, Храфнкеллді ұйықтап жатқанда таңғалдырып тұтқынға алады. Самр Храфнкеллге екі нұсқаны ұсынады: біріншіден, орындау; екіншісі, Самрдың бағыныстысы ретінде өмір сүру, оның құрметі мен мүлкінің көп бөлігінен айырылып қалу. Храфнкелл өмір сүруді таңдайды. Торкелл Самрді сақтайды, ол Храфнкеллдің өмірін аяғаны үшін өкінетін болады. Самр кейіннен Aðalból-да тұрып, жергілікті тұрғындарды тойға шақырады. Олар оны жаңа басшы ретінде қабылдауға келіседі. Храфнкелл басқа аңғарда жаңа үй салады. Оның рух-жігері мен ұмтылысы бұзылмайды, бірнеше жыл қажырлы еңбек еткеннен кейін ол өзін қайтадан құрметке лайық басшы ретінде орнықтырады. Торкелл мен Торгейр Фрейфаксиді "иесіне қайтаруға" шешім қабылдап, оны жардан сүртіп тастайды. Олар Храфнкеллдің ғибадатханасына да от қояды. Осыны естіген Храфнкелл: "Менің ойымша, құдайларға сену ақымақтық", – дейді және енді ешқандай құрбандық шалмайды. Оның мінезі жақсарады және ол бағыныстыларымен әлдеқайда мейірімді болады. Осылайша, ол халықтың сүйіспеншілігі мен адалдығын жеңіп алады. Алты жылғы бейбітшілікке толы өмірден кейін Храфнкелл кек алу уақыты келді деп шешеді. Ол Самрдың інісі Эйвиндрдің бірнеше серіктерімен бірге жақын жерде саяхаттап бара жатқаны туралы хабар алады. Ол өзінің адамдарын жинап, оларға шабуыл жасауға барады. Самр шайқас туралы хабарды алып, бірден інісіне көмектесу үшін шағын күшпен аттанады. Олар кешігіп келеді. Ертесі күні Храфнкелл Самрды ұйықтап жатқанда таңқалдырып, алты жыл бұрын алған сияқты таңдау ұсынады, Эйвиндр үшін өтемақы төленбейді. Храфнкелл сияқты Самр да өмір сүруді таңдайды. Храфнкелл содан кейін Aðalból-да, ескі үйінде тұрып, басшының міндеттерін қайтадан орындайды. Самр батысқа аттанып, Торкелл мен Торгейрден қайтадан қолдау сұрайды, бірақ олар оның бақытсыздығына өзінің кінәсі бар дейді. Ол Храфнкеллді өлтіруге мүмкіндігі болғанда, өлтіруі керек еді. Олар Самрға Храфнкеллмен тағы бір күреске қолдау көрсетпейді, бірақ оған олардың аймағына көшіп баруды ұсынады. Ол бас тартады және үйіне қайтады. Самр Храфнкеллдің бағыныстысы ретінде өмірінің соңына дейін өмір сүреді, ешқашан кек алуға жете алмайды. Храфнкелл, керісінше, құрметті басшы ретінде өмір сүреді және бейбіт өлімге ие болады. Оның ұлдары одан кейін басшылар болады.

Сақтау

"Храфнкел" сағасының авторы әлі күнге дейін толық анықталмаған. Мәтінде оның аты аталмайды, басқа да қолжетімді деректерде де аты жоқ. Дегенмен, ол әрине исландиялық болған және сағада оқиғалар өрбуіне орын болған аймаққа жақын жерде өмір сүрген. Сигурд Нордал оны басшы жазған деп ойлады. Герман Палссон христиандық катехизистің іздерін анықтады және оның дін қызметкерінің еңбегі екеніне сенімді болды. Сағаның басылымын жариялаған Йон Хельгасон екі ерекше "тарау" бар деп санады: парқша тобы және қағаз қолжазбалар тобы, бірақ Эйнар Олафур Свейнссон: "Олардың арасында айқын айырмашылықтар болмаса да, кейбір ерекшеліктер бар" деді. Басқа ғылыми басылымдардың ішінде Якоб Якобсеннің 1902–1903 жылдардағы, Йон Йоханнессонның 1950 жылғы және Йон Хельгасонның да 1950 жылғы басылымдары бар. Саға көптеген танымал басылымдарда жарық көрді және көптеген тілдерге аударылды. 1942 жылы Халлдор Лакснесс жариялаған танымал басылым, жаңадан қабылданған заң бойынша талап етілген рұқсатсыз, ескі исланд тіліндегі мәтінге қазіргі исланд тіліндегі жазуды қолданғаны үшін шу тудырды. Бұл басылымның қарсыластары осы тәсілді түпнұсқа мәтіннің бұрмалануы деп қарастырды. Оның қолдаушылары стандартталған көне норвег тілінің орфографиясын жасанды құрылым ретінде бейнеледі – ол қазіргі орфографиядан нақты қолжазбаларға жақын емес және кездейсоқ оқырман үшін қажетсіз ауыртпалық. Соңғы көзқарас жеңіске жетті және сағалар содан бері қазіргі орфографиялық нормаларды қолдана отырып жиі жарық көреді. Бұл көзқарас шамамен 1940 жылға қарай академиялық ортада сәннен шықты. Көптеген адамдар "Храфнкел" сағасын ауызша тарихтың дәл сақталған мысалы деп санайды. Олар сағаның кейіпкерлерінің логикалық мотивациялары бар және олардың іс-әрекеттерінің нәтижелері реалистік болғандықтан оны сенімді деп санайды. Мәтінде мистикалық элементтер аз. Ол ауызша сақталуы үшін жеткілікті қысқа және біртұтас. Шындығында, орташа заманауи оқырман оқиғаны екі-үш рет оқығаннан кейін дәл қайта айта алады. Бірақ тарихи интерпретация бірнеше мәселелерге тап болды. Осы кезеңге қатысты басқа дереккөздермен, әсіресе "Ланднамабокпен" салыстырғанда, қарама-қайшылықтар пайда болады. Мысалы, "Ланднамабок" Храфнкелдің Храфн есімді әкесі болғанын айтады, ал сағада ол Халлфредр деп аталады. Сағадағы сол кездегі заңдарға қатысты түсініктер де, "Грагас" заң кодексі сияқты сенімді дереккөздермен сәйкес келмейді. Нордал сағада географиялық фактілерге дұрыс емес қарау қабылданғанын айтады. Ол оқиғаның орын алған жері ретінде пайдаланылған аңғарлар сағада айтылғандай үлкен халыққа орналасуға ешқашан мүмкіндік бермейтінін мәлімдейді. Ол сондай-ақ Фрейфаксинің өлтірілген жері деп саналатын Адальбол маңындағы тік жардың жоқ екенін айтады. Нордал сағаның сенімді баяндауын және кейіпкерлерін бір ғана дарынды автор оны құрастырғанының дәлелі деп санайды. Нордалдың пікірінше, автор тарихи дәлдікке көп мән бермеген, және ол жазбаша тарихи дереккөздерді қолданған болса да, оларды өзінің қалауынша, жазғысы келген повестің сюжетіне сәйкес өзгерткен.

Фольклорлық

Сагалардың шығу тегіне қатысты 20-ғасырдың екінші жартысында кең таралған тағы бір ойлау мектебі, фольклор элементтеріне және аңыздардың ұзақ мерзімге ауызша сақталуына баса назар аударады. Бұл, белгілі бір жағдайларда, саганың ауызша сақталған әңгіменің дәл түзеуі деген ескі көзқарастың қайта жаңғыруын білдіреді. Бұл көзқарас Фрейпроза немесе "freeprosist" позициясы деп аталады. Бірақ бұрынғы freeprosist-терден өзгеше, қазіргі жақтаушылар осы әңгімені фольклор деп есептейді, сондықтан олар қатаң тарихи дәлдікке тоқталмайды. Олар, әңгіменің қай элементтерінің ұзақ сақталуы мүмкін екенін, ал қайсысының уақытша екенін анықтау үшін қазіргі заманғы зерттеулерді қолданады. Теория бойынша, сагалардың негізгі сюжеттік желілері ауызша элементтерді ұзақ уақыт бойы сақтайды, ал екінші дәрежелі кейіпкерлердің аттары сияқты егжей-тегжейлі мәліметтер ғасырлар бойы өзгеріп отыруы мүмкін. Исландиялық ғалым Оскар Холдорссон, Сигурд Нордалдың бұрынғы еңбегін сынаған "Храфнкел сагасы" туралы қысқаша кітап жазды. Оскардың пікірінше, Храфнкелдің әкесінің дұрыс емес аты сияқты егжей-тегжейлі мәліметтер, саганы 13-ғасырдың ойдан шығарылған туындысы деп қарастыруға негіз болмайды. Керісінше, Оскар мұны Храфнкел туралы әңгіме Исландияның шығысында "Ланднамабок" жазылғаннан кейін ұзақ уақыттан бері өз бетінше сақталып, маңызды емес бөлшектерде өзгергенін растау ретінде қарастырады. Оскар Фрейфакси туралы әңгімені Үнді-Еуропа халықтарының жылқыға табынуымен байланыстырады, және оның пікірінше, мұндай мифтік немесе фольклорлық тақырыптар Храфнкел сагасының элементтерінің ежелгі дәуірден бері ауызша сақталуын нығайтады.

Соңғы көріністер

Храфнкел сағасы туралы пікір таласы әлі де шешілмеген күйде. 1988 жылғы кітабында Герман Палссон ауызша дәстүр туралы идеяны толығымен жоққа шығарып, сағаның бастауын орта ғасырлық еуропалық ой-пікірлерде іздейді. Алдыңғы зерттеулерден өзгешелік ретінде, Герман Палссон өз зерттеулерін сағаның толық нұсқасына негіздеді. 2000 жылы жарық көрген саға туралы кітабында Йон Хнефилл Адалстейнссон оның ескі діни элементтерін баса көрсетеді. Оқиғаның көп бөлігі 13 ғасырдағы ойдан туған шығарма екенін мойындағанмен, Йон Хнефилл Храфнкелдің құрбандықтары және Фрейфаксидің мінез-құлқы сияқты оқиғаның кейбір аспектілерінде ауызша дәстүрдің белгілерін анықтайды. 1988 жылғы сағалар туралы еңбегінде Йонас Кристианссон Храфнкел сағасы жөніндегі пікір таласын қорытындылап, оған деген үлкен қызығушылық "басқа мәтіндерді жан-жақты қарастыруға мүмкіндік берді. Бұл қарапайым ауызша әңгімелеушілер мен білімді, көп оқыған авторлар арасындағы қарым-қатынасты талқылаудағы, сондай-ақ дәстүрлі прагматикалық көзқарастар мен сырттан келген христиандық этика арасындағы классикалық үлгіге айналды".

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.