Құтб уд Дин Айбек: Делі Сұлтандығының негізін қалаушы

Кіріспе

Дели сұлтандығының қолбасшысы және билеушісі (1150–1210) (басшылық еткен 1206–1210) Құтб-уд-Дин Айбақ (قطب‌الدین ایبک), (1150–14 қараша 1210) – Гурид императоры Мұхаммед Горидің қолбасшысы. Ол Солтүстік Үндістандағы Гурид территорияларына жауапты болды, ал 1206 жылы Мұхаммед Горидің қазасынан кейін Дели сұлтандығын (1206–1526) құрды және 1290 жылға дейін Сұлтандыққа билік еткен Мамлюк әулетін бастады. Түркістандық Айбақ бала кезінде құлдыққа сатылды. Оны Персияның Нишапур қаласындағы қази сатып алды, онда ол садақ ату және атпен жүру сияқты көптеген дағдыларды үйренді. Кейін ол Газнидегі Мұхаммед Гориге қайта сатылып, патшалық жылқы шаруашылығының офицері лауазымына көтерілді. Хорезм-Гурид соғыстары кезінде Сұлтан Шахтың тыңшылары оны тұтқындады, бірақ Гуридтер жеңіске жеткеннен кейін босатылып, Мұхаммед Горидің үлкен құрметіне ие болды. 1192 жылы Тарайн шайқасының екіншісінде Гуридтер жеңіске жеткеннен кейін Мұхаммед Гори Айбақты үнді территорияларына жауапты етті. Айбақ Шахамана, Гахадавала, Чаулукья, Чандела және басқа да мемлекеттердегі бірнеше жерлерді жаулап алып, Солтүстік Үндістандағы Гурид билігін кеңейтті. 1206 жылғы наурызда Мұхаммед Гори қаза болғаннан кейін Айбақ Солтүстік-Батыс Үндістандағы Гурид территорияларын бақылау үшін тағы бір бұрынғы құл генерал Тадж әл-Дин Йылдызбен күресті. Бұл жорық кезінде ол Газниге дейін жетті, бірақ кейін шегініп, Лахорда астанасын орнатты. Ол Мұхаммед Горидің мұрагері Гиясуддин Махмудтың билігін мойындады, ол оны Үндістанның билеушісі ретінде ресми түрде мойындады. Айбақтың орнына Арам-шах, содан кейін оның бұрынғы құлы және күйеу баласы Илтутмиш келді, ол Үндістанның әлсіз Гурид территорияларын қуатты Дели сұлтандығына айналдырды. Айбақ Делидегі Құтб минарын және Аджмердегі Адхай Дин Ка Джонпраны салуға тапсырыс бергенімен белгілі.

Ерте өмір

Айбақ шамамен 1150 жылы дүниеге келген. Оның есімі әртүрліше "Құтб әл-Дин Айбег", "Құтбұддин Айбек" және "Құтб әл-Дин Айбақ" деп жазылады. Ол Түркістаннан, Айбақ тайпасынан шыққан түркі халқының өкілі болған. "Айбек" сөзі түркі тіліндегі "ай" (ай) және "бегі" (бек) сөздерінен туындаған. Бала кезінде ол отбасысынан айырылып, Нишапур қаласындағы құл сату орынына жеткізілді. Сол жерде, белгілі мұсылман дінтанушысы Әбу Ханифаның ұрпағы Қази Фахруддин Абдул Азиз Куфи оны сатып алды. Айбаққа қазидің үйінде жақсы қарап, оның ұлдарымен бірге тәрбиеленді. Ол садақ ату, атқа мінуден қатар Құранды жаттады. Кейін қази немесе оның ұлдары Айбақты саудагерге сатты, ол да өз кезегінде оны Газнидегі Гурид сұлтаны Мұхаммед Гориге сатты. Сұлтанның құлдарына қабылданғаннан кейін, Айбақтың зиялылығы мен мейірімділігі сұлтанның назарын аударды. Бір күні сұлтан құлдарына сыйлықтар бергенде, Айбақ өзінің үлесін қызметшілерге таратып берді. Осы әрекетіне риза болған сұлтан оны жоғары лауазымға тағайындады. Соңынан Айбақ патшалық аттардың бастығы – Әмір-и-Ахур лауазымына көтерілді. Гуридтер мен Хорезм шахы Сұлтан Шаһ арасындағы қақтығыстар кезінде Айбақ жылқылардың жалпы күтімін, сондай-ақ оларға берілетін жем-шөп пен жабдықтарын ұйымдастырды. Бір күні жылқыға шөп іздеп жүргенде, Сұлтан Шаһтың тыңшылары оны ұстап алып, темір торға қамады. Гуридтер Сұлтан Шаһты жеңгеннен кейін, Мұхаммед Гори ад-Дин оны торда көрді және оның ауыр халiне қатты қайғырды. Босатылғаннан кейін сұлтан оған ерекше құрмет көрсетті. 1191-1192 жылдардағы Тарайн шайқасына дейінгі Айбақтың басқа тапсырмалары туралы мәліметтер жоқ.

Шахаманаларға қарсы жорық

Айбақ – Үндістандағы Тарайн шайқасының бірінші кезінде Шахамана билеушісі Притвираджа III әскерімен жеңілген Гурид әскерінің генералдарының бірі болды. Тарайн шайқасының екінші кезінде, гуридтер жеңіске жеткенде, ол Гурид әскерінің жалпы орналасуын басқарды және өзін әскердің ортасына орналастырған Мұхаммед Гори сұлтанға жақын болды. Тарайндегі жеңісінен кейін Мұхаммед Гори бұрынғы Шахамана жерін Айбаққа берді, ол Кухрамға (қазіргі Үндістанның Пәнджаб штатындағы Гурам) орналастырылды. Бұл тапсырманың нақты мәні белгісіз: Минхадж оны "иқта" деп сипаттайды, Фахр и Мудаббир оны "басшылық" (сипахалари) деп атайды, ал Хасан Низами Айбақты Кухрам мен Самананың әкімі (айалат) етіп тағайындағанын айтады. Притвираджа қайтыс болғаннан кейін Айбақ оның ұлы Говиндраджа IV-ті Гуридтердің қарауысына алды. Біраз уақыттан кейін Притвираджаның інісі Харираджа, Айбақтың бағыныштысы Қауамул Мулкке тапсырған Рантамбор бекінісіне шабуыл жасады. Айбақ Рантамборға жорық жасады, осылайша Харираджаны Рантамбордан және бұрынғы Шахамана астанасы Аджмерден шегінуге мәжбүр етті.

Джатуанға қарсы науқан

1192 жылдың қыркүйегінде Джатуан есімді бүлікші бұрынғы Чахамана аймағындағы Нусрат уд-диннің басшылығындағы Ханси бекінісін қоршады. Айбақ Хансиге жорық жасады, бұл Джатуанды Багарға шегінуге мәжбүр етті, онда бүлікші жеңіліп, шайқаста қаза тапты. Джатуанның көтерілісі туралы аталған мәліметтер замандас жазушы Хасан Низамидан алынған. Фиришта (17 ғасыр), алайда, көтерілісті 1203 жылға жатқызып, Джатуанның жеңілгеннен кейін Гуджарат шекарасына шегінгенін айтады. Кейіннен ол Чалъкья патшасы Бхима II-нің бағыныштысы ретінде, Айбақтың Гуджаратқа шабуыл жасаған кезде қаза тапты. Тарихшы Дашарата Шарманың пікірінше, Фиришта Джатуанның қаза болған Багар аймағын Бансвара мен Дунгарпур маңындағы Гуджарат шекарасына жақын, Багар деп аталатын басқа бір аймақпен шатастырған болуы мүмкін. Тарихшы А. К. Мажумдар Фириштаның Чалъкья билеушісі Бхиманы Бхима Симхамен шатастырған болуы мүмкін екенін қосты. Осылайша, Джатуан Бхима Симханың генералы болған және әміршісінің тапсырмасымен бекіністі қайтаруға тырысқан болуы мүмкін. Генри Миерс Эллиот Джатуанды джаттардың басшысы деп есептеді, бұл пікірді кейінгі жазушылар да қайталады. Низами мұны айтпайды, ал Эллиоттың болжамы «Джатуан» және «Джат» сөздерінің ұқсастығы мен көтеріліс болған жерге байланысты болуы мүмкін, себебі сол жерде джаттарды кездестіруге болады. С. Х. Ходиваланың сөзіне сүйенсек, «Джатуан» – қолжазбадағы «Чахван» сөзінің қате жазылуы, ал бүлікші, әлдебір Притхивраджаның бағыныштысы, Чахамана (Чаухан немесе Chauhan) болған. Рима Худжаның пікірінше, бұл «Джайтра» есімінің бұрмаланған түрі болуы мүмкін.

Доабтағы алғашқы жаулап алулар

Жатванды жеңгеннен кейін ол Кухрамға оралып, Ганг-Ямуна Доабын басып алуға дайындық жасады. 1192 жылы ол Мереут пен Баранды (қазіргі Буландшахр) бағындырды, содан кейін Гахадавала мемлекетіне қарсы шабуылдар жасады. Ол 1192 жылы Делиді де бағындырды, онда бастапқыда жергілікті Томара билеушісін қарастырылған тәуелді билеуші ретінде қалдырды. 1193 жылы ол Томара билеушісін опасыздық жасады деген айыппен биліктен шеттетуге мәжбүр болды және Делиді тікелей басқаруға кірісті.

Газниде болу

1193 жылы Мұхаммед Гори солтүстіктегі Гуридтердің астанасы Газниге Айбақты шақырды. Оның дер кезіндегі замандасы Минхадж мұның себебін толыққанды түсіндірмейді, бірақ 14 ғасырдағы Исами кейбір адамдардың солтанға Айбақтың адалдығына күмән тудырғанын айтады. Тарихшы К. А. Низами Исамидің мәлімдемесіне сенімсіздікпен қарайды және солтанның Үндістандағы Гуридтердің одан әрі кеңеюін жоспарлауда Айбақтың көмегін іздеген болуы мүмкін деген болжам айтады.

Үндістанға оралу

Айбақ Газниде шамамен алты ай болды. 1194 жылы Үндістанға қайтқаннан кейін ол Ямуна өзенін кешіп, Дор Раджпуттарынан Койлді (қазіргі Алигарх) жаулап алды. Осы уақытта Айбақтың Үндістанда болмауынан пайдаланып, Харираджа бұрынғы Чахамана жерінің бір бөлігін қайта бақылауға алды. Делиге оралған соң Айбақ Харираджаға қарсы әскер жіберді, ол сөзсіз жеңіліске ұшырар екенін сезіп, өз-өзіне қол жұмсады. Содан кейін Айбақ Аджмерді мұсылман басшылығына берді және Говиндражаны Рантамборға көшірді.

Гахадавалаларға қарсы соғыс

1194 жылы Мұхаммед Гори Үндістанға қайта оралып, 50 000 атты әскерімен Ямуна өзенін кешіп, Чандавар шайқасында Гахадавала патшасы Джаячандраның әскерін жеңді, ол шайқас барысында қаза тапты. Шайқас аяқталған соң Мұхаммед Гори Айбек бастаған әскерімен шығысқа қарай жорысын жалғастырды. Банарес (Каши) қаласы жаулап алынып, толығымен қиратылды, ал "мың храмдағы сүмдер" бұзылды. Сол кезде буддалық Сарнат қаласы да қиратылған болуы мүмкін деп есептеледі. Гурідтер Гахадавала патшалығын толық бағындыра алмаса да, бұл жеңіс оларға аймақта көптеген әскери бекеттер құруға мүмкіндік берді.

Басқа науқандар

Чандавардағы жеңістен кейін Айбақ назарын Коилдегі өзінің беделін нығайтуға бұрды. Мұхаммед Гори Газниге қайтып келді, бірақ 1195 жылы Баянның бхати билеушісі Кумарапаланы жеңген соң Үндістанға оралды. Одан кейін ол Гвалиорға бет түзеді, ондағы жергілікті Парихара билеушісі Саллаханапала ұзақ қоршаудан кейін оның үстемдігін мойындады. Осы уақытта Әжмер маңында тұратын Мхер тайпасы Гурид билігіне қарсы көтерілді. Оңтүстік Гужаратты билеген Чаулюкиялардың қолдауымен Мхерлер Айбақтың аймаққа бақылауын күрт қауіпке тілді. Айбақ оларға қарсы жорыққа шықты, бірақ Әжмерге шегінуге мәжбүр болды. Мхерлер Гурід астанасы Газниден келген қосымша күштердің көмегімен кері шегінді. 1197 жылы Айбақ Абу тауында Чаулюкия әскерін жеңіп, Мұхаммед Горидің шамамен екі он жыл бұрын Касарада шайқасында жеңілгенінің құнын өтеді. Айбақтың әскері содан кейін Чаулюкия астанасы Анхильвараға бет алды: қорғаныстағы патша Бхима II қаладан қашып кетті, ал оны жаулап алушылар тонады. Минхадж Айбақтың Анхильвараға жасаған шабуылын «Гуджаратты бағындыру» деп сипаттайды, бірақ бұл Гуджаратты Гурид империясына қосуға әкелмеді. 16 ғасыр тарихшысы Фиришта Айбақтың аймақтағы Гурид билігін нығайту үшін мұсылман офицерін тағайындағанын, ал Ибн Асир Айбақтың жаңадан басып алған аумақты индус вассалдарына тапсырғанын айтады. Қалай болғанда да, Гуридтердің аймақтағы билігі ұзаққа соқпады, ал Чаулюкиялар көп ұзамай өздерінің астанасын қайтадан бақылауға алды. 1197–98 жылдары Айбақ қазіргі Уттар-Прадеш штатындағы Будаунды басып алды, сондай-ақ Гуридтерден шығып кеткен бұрынғы Гахадавала астанасы Варанасиді қайтадан бақылауға алды. 1198–99 жылдары ол Чантарвалды (танылмаған, мүмкін Чандавармен бірдей) және Каннауджді басып алды. Кейін ол Сирохты (мүмкін, қазіргі Раджастхандағы Сирохи) басып алды. Парсы жылнамашысы Фахр и Мудаббирдің (1157–1236 жж.) айтуынша, Айбақ 1199–1200 жж. қазіргі Мадхья-Прадеш штатындағы Малваны да бағындырған. Алайда басқа ешбір тарихшы мұндай бағындыру туралы айтқан жоқ, сондықтан Айбақ Малваға тек шабуыл жасаған болуы мүмкін. Осы уақытта Баха аль-Дин Тогрил (бахауддин Тугрил деп те аударылады), тағы бір көрнекті Гурид құл генералы, Гвалиор бекінісін қоршап алды. Қоршаудағылар қиын жағдайға түскен соң, олар Айбаққа жүгініп, бекіністі Айбаққа тапсырды. 1202 жылы Айбақ Орталық Үндістанның Чандела патшалығындағы маңызды бекініс Калинжарды қоршап алды. Чандела билеушісі Парамарди Айбақпен келіссөздер бастады, бірақ келісімге қол жеткізбей қайтыс болды. Чанделаның бас министрі Аджядева жауынгерлік қимылдарды қайта бастады, бірақ Гуридтер бекініске су жеткізуді тоқтатқаннан кейін келіссөздерге келуге мәжбүр болды. Келісім шарты бойынша Чанделалар Аджаигархқа көшірілді. Олардың бұрынғы бекіністері Калинджар, Махоба және Хаджурахо Гуридтердің бақылауына өтті, оларды Хасан Арнал басқарды. Осы уақытта Гурид қолбасшысы Бахтияр Халджи Шығыс Уттар-Прадеш және Бихар аймағындағы қарапайым Гахадавала басшыларын бағындырды. Бихардағы жорығында буддалық монастырларды қиратуға ұшыраған Халджи Калинжардағы сәтті жорығын аяқтаған Айбақты қарсы алу үшін Бадаунға келді. 1203 жылдың 23 наурызында Халджи Айбаққа 20 тұтқынға алынған піл, зергерлік бұйымдар мен ақшаны сыйлады. Айбақ Халджиге құрмет көрсетті, ол шығыстағы Бенгал аймағының бір бөлігін бағындырды. Бахтияр тәуелсіз әрекет етті және 1206 жылы қайтыс болған кезде Айбақтың бағыныстысы болған жоқ. 1204 жылы Мұхаммед Гори Андхуд шайқасында Хорезмдіктер мен олардың одақтастарына қарсы жеңіліске ұшырады, содан кейін оның билігіне бірнеше сын-қатерлер туды. Айбақ оған Лахор аймағындағы Хохар басшыларының көтерілісін басуға көмектесті, содан кейін Делиге оралды. 1206 жылдың 15 наурызында Мұхаммед Гори қаза тапты: әртүрлі дереккөздер бұл әрекетті Хохарларға немесе Исмаилилерге жатқызады.

After the victory at Chandawar, Aibak turned his attention towards consolidating his position in Koil. Muhammad Ghori returned to Ghazni but came back to India in 1195 96 when he defeated Kumarapala, the Bhati ruler of Bayana. He then marched towards Gwalior, where the local Parihara ruler Sallakhanapala acknowledged his suzerainty after a long siege. Meanwhile, the Mher tribals, who lived near Ajmer, rebelled against the Ghurid rule. Supported by the Chaulukyas, who ruled Gujarat in the south, the Mhers posed a serious threat to Aibak's control of the region. Aibak marched against them but was forced to retreat to Ajmer. The Mhers were forced to retreat after reinforcements from the Ghurid capital of Ghazni arrived in Ajmer. In 1197, Aibak defeated the Chaulukya army at Mount Abu, thus avenging Muhammad Ghori's defeat at the Battle of Kasahrada nearly two decades earlier. Aibak's army then marched to the Chaulukya capital Anhilwara: the defending king Bhima II fled the city, which was plundered by the invaders. Minhaj characterizes Aibak's raid of Anhilwara as the "conquest of Gujarat", but it did not result in the annexation of Gujarat to the Ghurid Empire. The 16th century historian Firishta states that Aibak appointed a Muslim officer to consolidate Ghurid power in the region, while Ibn i Asir states that Aibak placed the newly captured territory under Hindu vassals. Whatever the case, Ghurid control of the region did not last long, and the Chaulukyas regained control of their capital soon after. In 1197–98, Aibak conquered Budaun in present day Uttar Pradesh, and also re took control of the former Gahadavala capital Varanasi, which had slipped out of Ghurid control. In 1198–99, he captured Chantarwal (unidentified, possibly the same as Chandawar) and Kannauj. Later, he captured Siroh (possibly modern Sirohi in Rajasthan). According to the Persian chronicler Fakhr i Mudabbir (c. 1157–1236), Aibak also conquered Malwa in present day Madhya Pradesh, in 1199–1200. However, no other historian refers to such a conquest; therefore, it is likely that Aibak merely raided Malwa. Meanwhile, Baha' al Din Toghril (also transliterated as Bahauddin Tughril) another prominent Ghurid slave general besieged the Gwalior Fort. After being reduced to a dire situation, the defenders approached Aibak and surrendered the fort to Aibak. In 1202, Aibak besieged Kalinjar, an important fort in the Chandela kingdom of central India. The Chandela ruler Paramardi initiated negotiations with Aibak but died before a treaty could be finalized. The Chandela chief minister Ajayadeva resumed hostilities but was forced to seek negotiations when the Ghurids cut off the water supply to the fort. As part of the truce, the Chandelas were forced to move to Ajaigarh. Their former strongholds of Kalinjar, Mahoba, and Khajuraho came under Ghurid control, governed by Hasan Arnal. Meanwhile, the Ghurid commander Bakhtiyar Khalji subjugated the petty Gahadavala chiefs in eastern Uttar Pradesh and the Bihar region. After his Bihar campaign, which involved the destruction of Buddhist monasteries, Khalji arrived in Badaun to greet Aibak, who had just concluded his successful campaign at Kalinjar. On 23 March 1203, Khalji presented Aibak with war booty, including 20 captured elephants, jewels, and cash. Aibak honoured Khalji, who went on to conquer a part of the Bengal region in the east. Bakhtiyar acted independently, and at the time of his death in 1206, was not a subordinate of Aibak. In 1204, Muhammad Ghori suffered a defeat against the Khwarazmians and their allies at the Battle of Andkhud, followed by several challenges to his authority. Aibak helped him suppress a rebellion by the Khokhar chiefs of the Lahore region, and then returned to Delhi. On 15 March 1206, Muhammad Ghori was assassinated: different sources variously attribute the act to Khokhars or Ismailis.

Мұхаммед Ғоридің өлімінен кейін

Минхадждың "Табақат и Насири" еңбегінде Айбақтың оңтүстікке қарай Уджайн шекарасына дейін аумақтарды жаулап алғаны айтылады. Минхадж 1206 жылы Мұхаммед Гори сұлтан қайтыс болғанда, Гурилер Үндістандағы келесі аймақтарды бақылағанын мәлімдейді:

Дегенмен, Гурилердің бақылауы осы аймақтардың бәрінде де бірдей күшті болған жоқ. Гвалиор және Калинджар сияқты кейбір жерлерде Гурилердің билігі әлсіреп, тіпті тоқтатылған.

Шығыс Үндістан

Сұлтан Мұхаммед Горидің билігі кезінде Шығыс Үндістандағы Бихар мен Бенгал аймағының бір бөлігін Гхурид әскербасы Бахтияр Халджи бастаған Халжи тайпасы жаулап алды. Бахтияр 1206 жылы Девкотта өзінің бағыныштысы Әли Мардан Халджимен өлтірілді, осыған шамамен Сұлтан Мұхаммед Гори де қаза тапты. Соңынан Бахтиярдың тағы бір бағыныштысы Мұхаммед Ширан Халджи Әли Марданды тұтқындап, Шығыс Үндістандағы Халжилердің басшысы болды. Әли Мардан Делиге қашып, Айбақты Халжи істеріне араласуға көндірді. Халжилер Мұхаммед Горидің құлы болмағандықтан, Айбақтың бұл мәселеде заңдық құқығы болмады. Дегенмен, ол өзінің қарамағындағы Авадх әкімі Қайымаз Румиге Бенгалдағы Лакхнаутиге жорық жасап, Халжи әмірлеріне лайықты иқталар беруді бұйырды. Қайымаз Руми Бахтиярдың тағы бір бағыныштысы Хусамуддин Иваз Халджиге Девкот иқтасын берді. Мұхаммед Ширан және басқа Халжи әмірлері бұл шешімге қарсы шығып, Девкотқа беттеді. Бірақ Руми оларды жеңіске ұшыратып, Ширан кейін қақтығыста қаза тапты. Кейін Айбақ Лакхнаутиді Әли Марданға (қараңыз төмен) тапсырды.

Солтүстік Үндістанның билеушісі ретінде танылу

Хасан Низамидің қазіргі заманғы "Таджул Маасир" хроникасында Мұхаммед Гори Тарайндағы жеңісінен кейін Айбақты Үндістандағы өкілі етіп тағайындағанын айтады. Хасан Низами Кухрам мен Саманның иалаты (губернаторлығы) Айбаққа сеніп тапсырылғанын мәлімдейді. Фахр и Мудаббир, тағы бір замандас хроникашы, Мұхаммед Гори 1206 жылы Хохар көтерілісін басудан кейін Газниге қайтып келгенде Айбақты өзінің үнді аумақтарының вице-падишасы етіп тағайындағанын хабарлайды. Бұл хроникаға сәйкес, Айбақ малик дәрежесіне көтеріліп, Сұлтанның Үндістан аумақтарының мұрагері (вали әл-ахд) болып тағайындалды. Тарихшы К. А. Низами Сұлтан Мұхаммед Горидің ешқашан Айбақты өзінің Индиядағы мұрагері етіп тағайындамағанын жорамалдайды: құл генерал бұл лауазымға Сұлтанның өлімінен кейін дипломатия мен әскери күшті пайдалану арқылы қол жеткізді. Сұлтанның күтпеген өлімі оның үш негізгі құл генералы – Айбақ, Тадж әл Дин Йылдыз және Насир ад Дин Қабашаны билікке жеткізді. Сол кездегі патшаның отбасына және басшыларына деген сенімінен айырылып, ол тек құлдарын ғана ұлдары мен мұрагерлері деп санады. Сұлтан қайтыс болған кезде Айбақтың штаб-пәтері Делиде орналасқан еді. Лахор азаматтары оның өлімінен кейін егемен билікті өз мойнына алуын сұрады, сондықтан ол үкіметін Лахорға көшірді. 1206 жылдың 25 маусымында ол таққа бейресми түрде отырды, бірақ оның егемен билеуші ретінде ресми түрде танылуы көп ұзамай, 1208–1209 жылдары болды. Осы уақытта Газниде және оның төңірегінде Сұлтанның құлдары оның ақсүйектерімен Гурид империясын басқару үшін күресті және оның немере інісі Гиясуддин Махмудқа таққа көтерілуге көмектесті. Махмуд өзінің билігін нығайтқаннан кейін Айбақ және басқа құлдар оның сарайына елшілерді жіберіп, әртүрлі Гурид аумақтарын басқару үшін босату және инвеститура туралы жарлықтар іздеді. Минхадж айтуынша, Айбақ (Йылдыздан айырмашылығы) хутбаны сақтап, Махмудтың атына монеталар соқты. Айбақтың қайын атасы Йылдыз Үндістандағы Гурид аумақтарын бақылауға ұмтылды. Сұлтан Махмуд оны Газни билеушісі ретінде растап, босатып жібергеннен кейін Йылдыз аймақты бақылауға ниеттеніп, Пәнджабқа аттанды. Айбақ оған қарсы шабуыл жасап, оны Кохистанға шегінуге мәжбүр етіп, Газниді өзінің бақылауына алды. Содан кейін Айбақ өзінің өкілі Низамуддин Мұхаммедті Махмудтың Фируз-Кухтағы штаб-пәтеріне жіберіп, инвеститура туралы өтінішін жеделдетуге тырысты. 1208–1209 жылдары Махмуд Айбаққа шатыр (салтанатты шатыр) сыйлап, оны Хиндустанның билеушісі ретінде мойындаған инвеститура жарлығын шығарды. Ол сондай-ақ Айбақты босату туралы жарлық шығарған болуы мүмкін. Минхадждың "Табақат и Насири" кітабында Махмуд Айбақты "Сұлтан" деп атаған; хроникашы Хасан Низами да оны "Сұлтан" деп атайды. Низами хутба оқылғанын және Айбақтың атынан монеталар соғылғанын мәлімдейді, бірақ басқа ешбір дерек бұл мәлімдемені растамайды. Оның шығарған монеталары табылған жоқ, сондай-ақ оны "Сұлтан" деп сипаттаған монеталар да жоқ. Минхадж айтуынша, Айбақ жайбажайлыққа беріліп, Газниде ләззат пен ойын-сауыққа уақытын арнады. Газни халқы Йылдызды оны қаладан қууға шақырды. Йылдыз Газниге жақындағанда Айбақ қорқып, Санг-и-Сурх деп аталатын таулы жол арқылы Үндістанға қашып кетті. Кейіннен Айбақ өзінің астанасын Лахорға көшіріп, Йылдыздан өз аумақтарын қорғауға кірісті. Айбақпен бірге Газниге келген Әли Мардан Халджиді Йылдыз тұтқындап, түрмеге қамады. Ол бір жолмен босатылып, Үндістанға оралды. Айбақ оны Бенгалиядағы Лакхнаутиге жіберді, онда Хусамуддин Иваз оның бағыныштысы болуға келісті. Осылайша Әли Мардан Шығыс Үндістандағы Айбақтың аймақтарының әкімшісі болды және бүкіл аймақты өзінің бақылауына алды.

Tajul Ma'asir, a contemporary chronicle by Hasan Nizami, suggests that Muhammad Ghori appointed Aibak as his representative in India after his victory at Tarain. Hasan Nizami also states that the iyalat (governorship) of Kuhram and Samana was entrusted to Aibak. Fakhr i Mudabbir, another contemporary chronicler, states that Muhammad Ghori formally appointed Aibak as the viceroy of his Indian territories only in 1206 when he was returning to Ghazni after suppressing the Khokhar rebellion. According to this chronicler, Aibak was promoted to the rank of malik and appointed heir apparent (wali al ahd) of the Sultan's Indian territories. Historian K. A. Nizami theorizes that Sultan Muhammad Ghori never appointed Aibak as his successor in India: the slave general acquired this position after the Sultan's death through the use of diplomacy and military power. The Sultan's unexpected death left three of his main slave generals Aibak, Taj al Din Yildiz, and Nasir ad Din Qabacha in positions of power. During his last years, the Sultan was disappointed in his family and his chiefs and trusted only his slaves, whom he thought of as his sons and successors. At the time of the Sultan's death, Aibak had his headquarters at Delhi. The citizens of Lahore requested him to assume sovereign power after the Sultan's death, and he moved his government to Lahore. He informally ascended the throne on 25 June 1206, but his formal recognition as a sovereign ruler happened much later, in 1208–1209. Meanwhile, in and around Ghazni, the Sultan's slaves fought with his nobles for control of the Ghurid Empire and helped his nephew Ghiyasuddin Mahmud ascend the throne. When Mahmud had consolidated his rule, Aibak and other slaves sent messengers to his court, seeking deeds of manumission and investiture for ruling over the various Ghurid territories. According to Minhaj, Aibak (unlike Yildiz) maintained the khutba and stuck's coins in Mahmud's name. Yildiz, who was Aibak's father in law, sought to control the Ghurid territories in India. After Sultan Mahmud confirmed him as the ruler of Ghazni and manumitted him, Yildiz marched to Punjab, intending to take control of the region. Aibak marched against him, forced him to retreat to Kohistan, and took control of Ghazni. Aibak then sent his representative Nizamuddin Muhammad to Mahmud's headquarters at Firuz Kuh, seeking to expedite his request for the investiture. In 1208–1209, Mahmud conferred a chatr (ceremonial parasol) on Aibak, and issued a deed of investiture recognizing him as the ruler of Hindustan. He may have also issued a deed of manumission for Aibak at this time. According to Minhaj's Tabaqat i Nasiri, Mahmud styled Aibak as a "Sultan"; chronicler Hasan Nizami also calls him a "Sultan". Nizami states that the khutba was read and coins were struck in Aibak's name, but no other source corroborates this claim. No coins issued by him have been found, and no extant coins describe him as a "Sultan". According to Minhaj, Aibak became complacent and devoted his time to pleasures and amusements in Ghazni. The people of Ghazni invited Yildiz to evict him from the city, and when Yildiz arrived in the vicinity of Ghazni, Aibak panicked and escaped to India via a narrow mountain pass called Sang i Surkh. Subsequently, Aibak moved his capital to Lahore to safeguard his territories against Yildiz. Ali Mardan Khalji, who had accompanied Aibak to Ghazni, was captured and imprisoned by Yildiz. He somehow secured his release and returned to India. Aibak dispatched him to Lakhnauti in Bengal, where Husamuddin Iwaz agreed to be his subordinate. Ali Mardan thus became the governor of Aibak's territories in eastern India and brought the whole region under his control.

Өлім және мұра

Үндістанның билеушісі ретінде танылғаннан кейін Айбақ жаңа аумақтарды жаулап алудың орнына, өзінің бақылауындағы аумақтарда билігін нығайтуға назар аударды. 1210 жылы Лахорда шоған (ат үстіндегі полоның бір түрі) ойнап жатқанда, аттан құлап, сәлденің тұмсығы оның қабырғаларын тесіп кеткен кезде бірден қайтыс болды. Қазіргі заманның барлық дереккөздері Айбақты адал, жомарт, батыл және әділ адам ретінде мақтайды. Минхаджтың айтуынша, оның жомарттығы оған лахх бахш деген лақап берді, яғни «лахтар (мыс монеталар немесе джиталдар) беруші». Фахр и Мудаббирдің айтуынша, Айбақтың «түрік, гурид, хурасани, халжи және индустани» әскерлері шаруалардан тіпті бір тал шөпті немесе бір түйір тамақты да күшпен алуға батылдары бармады. 16 ғасырдағы моғол дереккөздері Әбу'л Фазл Газнаның Махмудын «әділ қан төккені» үшін сынға алады, бірақ Айбақты «жақсы және ұлы нәрселерге қол жеткізді» деп мақтайды. Хроник Фириштаның айтуынша, XVII ғасырда да жомарт адамдарды «сол кездегі Айбақ» деп атаған. Айбақтың жеңістеріне көптеген адамдарды құл етіп әкелу кірді. Хасан Низамидың айтуынша, оның Гуджараттағы жорығы 20 000 адамды құлдыққа түсірді, ал Калинджардағы жорығы 50 000 адамды құлдыққа түсірді. Ирфан Хабибтің айтуынша, Низамидың шығармалары риторика мен гиперболаға толы, сондықтан бұл сандар асыра айтылған сияқты, алайда жиналған құлдардың саны шынымен де өте көп болған және уақыт өте келе өскен болуы керек. Айбақ күтпеген жерден қайтыс болып, мұрагерін тағайындамаған. Оның өлімінен кейін Лахорда орналасқан түркі офицерлері (маликтер мен әмірлер) Арам Шаһты оның мұрагері етіп тағайындады. Арамшахтың таққа отырғызатын кезінен бұрынғы өмірі туралы мәлімет жоқ. Бір теорияға сәйкес, ол Айбақтың ұлы болған, бірақ бұл мүмкін емес (жеке өмір бөліміне қараңыз). Арамшах сегіз айдан аспайтын уақыт билік жүргізді, оның ішінде әртүрлі провинциялық губернаторлар тәуелсіздікті нығайта бастады. Кейбір түрік әміршілері Айбақтың бұрынғы құлы, әйгілі генерал Илтутмишті патшалықты өз қолдарына алуға шақырды. Айбақ 1197 жылы Анхильвараны жаулап алғаннан кейін Илтутмишті сатып алған. Минхадждың айтуынша, Айбақ Илтутмишті келесі билеуші ретінде қарастырды: ол Илтутмишті өзінің ұлы деп атайтын және оған Бадаунның иктасын берген. Нәтижесінде ақсүйектер Илтутмишті Арамшахтың мұрагері етіп тағайындады және Айбақтың қызын оған үйленді. Арам Шах Илтутмиштің таққа деген талабын таластырды, бірақ әскери қақтығыстан кейін жеңілді және өлтірілді. Илтутмиш бүлікші губернаторларды бағындырып, Үндістанның гуридтер иеленген аумақтарын күшті Дели сұлтанына айналдырды. Ілтұтмиштің орнын оның отбасы мүшелері, содан кейін оның құлы Гияс уддин Балбан басқарды. Бұл патшалар шежіресі мамлюк немесе құл әулеті деп аталады, бірақ бұл термин дұрыс емес. Тек Айбақ, Илтутмиш және Балбан құл болған, олар таққа отырғызу алдында босатылған көрінеді. Бұл тармақтағы басқа билеушілер өмірінің бір сәтінде құл болған жоқ. Қазіргі таңда оның қабірі Лахордың Анарқали қаласында орналасқан. Мұражай қазіргі түрінде 1970 жылдары Археология және мұражайлар департаменті (Пакистан) арқылы Сұлтандық дәуірінің сәулетімен салыстыруға тырысты. Қазіргі заманғы құрылысқа дейін Сұлтанның қабірі қарапайым түрде болған және тұрғын үйлермен қоршалған. Тарихшылар оның үстінде дұрыс қабір болған-болмағанына дау көтеріп отыр (кейбір тарихшылар мармар күмбездің үстінде тұрған, бірақ оны сикхтер жойған деп мәлімдейді).

After being recognized as the ruler of India, Aibak focused on consolidating his rule in the territories already under his control, rather than conquering new territories. In 1210, he fell down from a horse while playing chaugan (a form of polo on horseback) in Lahore, and died instantly when the pommel of the saddle pierced his ribs. All contemporary chroniclers praise Aibak as a loyal, generous, courageous, and just man. According to Minhaj, his generosity earned him the epithet lakh bakhsh, literally "giver of lakhs [of copper coins or jitals]". Fakhr i Mudabbir states that Aibak's soldiers who included "Turks, Ghurids, Khurasanis, Khaljis, and Hindustanis" did not dare to forcibly take even a blade of grass or a morsel of food from the peasants. The 16th century Mughal chronicler Abu'l Fazl criticizes Mahmud of Ghazna for "shedding innocent blood", but praises Aibak stating that "he achieved things, good and great". As late as the 17th century, the term "Aibak of the time" was used to describe generous people, as attested by the chronicler Firishta. Aibak's conquests involved the large scale capture of people as slaves. According to Hasan Nizami, his Gujarat campaign resulted in the enslavement of 20,000 people; and his Kalinjar campaign resulted in the enslavement of 50,000 people. According to Irfan Habib, Nizami's work is full of rhetoric and hyperbole, so these numbers seem to be exaggerated, however, the number of slaves collected must indeed have been vast and grew over time. Aibak, who died unexpectedly, had not appointed an heir apparent. After his death, the Turkic officers (maliks and amirs) stationed at Lahore appointed Aram Shah as his successor. No details about Aram Shah's life are available before his ascension to the throne. According to one theory, he was a son of Aibak, but this is unlikely (see personal life section). Aram Shah ruled for no more than eight months, during which various provincial governors started asserting independence. Some Turkic officers then invited Aibak's former slave Iltutmish, a distinguished general, to take over the kingdom. Aibak had purchased Iltutmish sometime after the conquest of Anhilwara in 1197. According to Minhaj, Aibak looked upon Iltutmish as the next ruler: he used to call Iltutmish his son and had granted him the iqta' of Badaun. Consequently, the nobles appointed Iltutmish as Aram Shah's successor and married Aibak's daughter to him. Aram Shah challenged Iltutmish's claim to the throne but was decisively defeated and killed after a military conflict. Iltutmish subjugated the rebel governors and transformed the loosely held Ghurid territories of India into the powerful Delhi Sultanate. Iltutmish was succeeded by his family members, and then by his slave Ghiyas ud din Balban. This line of kings is called Mamluk or Slave dynasty; however, this term is a misnomer. Only Aibak, Iltutmish, and Balban were slaves, and seem to have been manumitted before their ascension to the throne. The other rulers in this line were not slaves at any point in their life. Today his tomb is located in Anarkali, Lahore. The tomb was built, in its present form, during the 1970s by the Department of Archaeology and Museums (Pakistan) which tried to emulate the Sultanate era architecture. Before the modern construction, the Sultan's grave existed in a simple form and was enclosed by residential houses. Historians dispute whether a proper tomb ever existed over it (some historians claim that a marble dome did stand over it but was destroyed by the Sikhs).

Жеке өмір

Кейбір "Табақат и Насири" қолжазбаларында Арам Шахтың ізбасары Айымбек есіміне "бин Айбақ" ("Айбақтың ұлы") деген сөздер қосылған. Дегенмен, бұл абайсызда жазған көшірушінің қатесі болуы мүмкін, себебі Алауддин Ата Малик и Джувейнидің "Тарих и Джахан Гуша" жылнамасында Айбақтың ұлы болмағаны нақты айтылған. Керісінше, 14 ғасыр тарихшысы Абдул Малик Исами Арам Шаһты Айбақтың нағыз ұлы деп көрсеткен. Минхадж Айбақтың үш қызынан хабар береді. Бірінші қызы Мултанның Гурид әкімі Насыр ад-Дин Қабашаға үйленген. Оның қайтысынан кейін екінші қызы да Қабашаға берілді. Ал үшінші қызы Арам Шаһтың орнын басып, Дели тағына отырған Айбақтың құлы Илтутмишке үйленді.

Дін

Хроникашы Хасан Низами, Айбақтың билігі тұсында Нишапурдан Делиге көшіп келген, Айбақты "әлілдікті түбірден жойған" және Кухрамдағы "ғибадатханаларды қиратқан" берілген мұсылман ретінде сипаттайды. Ол сондай-ақ Айбақ тұсында Мерут және Калинджардағы индуист ғибадатханалары мешіттерге айналдырылғанын, олардың ішінде Делидегі "мың ғибадатхана" болғанын айтады. Низами Айбақтың бүкіл Көл (Алигарх) аймағын сұңғыладан және әлілдікке табынудан босатқанын да мәлімдейді. Низаминың қиратылған индуист ғибадатханаларының қалдықтары мешіттер салуға қолданылғаны туралы айғағын архитектуралық ескерткіштер, мысалы, Делидегі Құтб-Минар кешені мен Аджмердегі Адхай Дин Ка Жонпра растайды. Дегенмен, Айбақтың Көлді сұңғыладан босатқаны сияқты оның басқа да мәлімдемелері күмәнді. Бір кезде Айбақтың әскері индуист сарбаздарын қабылдай бастады. Оның Мерутты қоршауындағы (1192) әскеріне индуист сарбаздары кіргені белгілі. Сол сияқты, 1206 жылы оны Газниге ертіп келген "Хиндустан күштері" (Хашам и Хиндустан) құрамында индуист басшылары ("раналар" және "такурлар") болды.

Мәдениет саласы

Делидегі Құтб минарының құрылысы Айбақтың билік кезінде басталды. Айбақ әдебиетті де қолдады. "Адаб әл Харб" – соғыс әдептері – кітабын жазған Фахри Мудаббир өзінің шежіре кітабын Айбаққа арнады. Илтұтмиш билік кезінде аяқталған Хасан Низамидің "Тәжіл маасир" еңбегінің жазылуы Айбақтың билік кезінде басталған болуы мүмкін.