Кіріспе

Галапагос аралдарына ендемик ұшуға қабілетсіз құс түрі.

Ұшуға қабілетсіз баклан (Nannopterum harrisi), сондай-ақ Галапагос бакланы деп белгілі, Галапагос аралдарына ендемик баклан және ондағы өте ерекше фаунаның мысалы. Ол ұшу қабілетін жоғалтқан жалғыз баклан түрі болып ерекшеленеді. Алғашқыда жеке туысқа, Nannopterum-ға жатқызылған, бірақ кейіннен көптеген басқа баклан түрлерімен бірге Phalacrocorax туысына қосылған. 2014 жылғы зерттеу оны және тағы екі американдық баклан түрін Nannopterum туысына қайта жіктеуді қолдады. Халықаралық орнитологтар конгресі (IOC) 2021 жылы осы жіктемені қабылдады.

Сипаттама

Ұшуға қабілетсіз корморан – ұзындығы және салмағы бойынша өз отбасының ең ірі өкілі, ал қанаттары оның дене пропорциясына сай ұшу үшін қажетті өлшемнің үштен бірін құрайды. Құстардың ұшуға қажетті үлкен бұлшық еттерін бекітетін кеуде сүйегінің кілті де айтарлықтай кішірейген. Барлық корморандар сияқты, бұл құстың да қанатты аяқтары мен күшті аяқтары бар, олар оны су ішінде жылдам қозғалып, балық, кішкентай осьминогтер және басқа да ұсақ теңіз жануарларын іздеуге көмектеседі. Бұл түр теңіз түбіне жақын және жағалаудан 200 метрден аспайтын жерлерде қоректенеді. Ұшуға қабілетсіз корморан қанаттары қысқа болғандықтан, көбінесе қазға ұқсайды. Жоғарғы жағы қара, ал төменгі жағы қоңыр түсті. Ұзын мүсізі ұшында иілген, ал көзі – түркіз түсті. Корморандар тұқымдасының барлық өкілдері сияқты, оның төрт бармағы да терімен біріккен. Еркектер мен ұрғашылар сыртқы түрі жағынан ұқсас, бірақ еркектері ірілеу және шамамен 35%-ға ауыр. Жастар әдетте ересектерге ұқсайды, бірақ олардың түсі жалтыраған қара болып, көзі қара болады. Ересек құстар төменгі үнмен өңкейген дыбыстар шығарады. Басқа корморандар сияқты, бұл құстың қауырсыны су өткізбейді, сондықтан әр суға батқаннан кейін олар кішкентай қанаттарын күн сәулесінде кептіруге уақыт жұмсайды. Оның ұшу және контурлық қауырсындары басқа корморандардың қауырсындарына ұқсас, бірақ дене қауырсындары әлдеқайда қалың, жұмсақ, тығыз және түкке ұқсас. Олар май безінен өте аз май шығарады, себебі тығыз қауырсындарына сіңген ауа оларды суға батып кетуден сақтайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл ерекше шағала Галапагос аралдарында (Эквадор) қоныстанды, онда оның таралған аймағы өте шектеулі. Ол тек екі аралда ғана кездеседі: Фернандина және Изабеланың солтүстік және батыс жағалауларында. Таралуы шығысқа қарай ағып жатқан Экваторлық астыңғы тоқсан (немесе Кромвель тоқыны) маусымдық көтерілуімен байланысты, ол архипелагтың батыс аралдарына суық, қоректік заттарға толы су жеткізеді. Халық саны күрт өзгерістерге ұшырады; 1983 жылы Эль-Ниньоның оңтүстік осцилляциясы (ENSO) салдарынан халықтың саны 50%-ға төмендеп, 400 жеке тұлғаға дейін азайды. Дегенмен, популяция тез жаңғырды және 1999 жылға қарай 900 жеке тұлғаға жуық болды деп есептелді. Бұл түр вулкандық аралдардың тасты жағалауларында мекендейді. Ол жағалаудың беткі суларында, соның ішінде шығанақтар мен бұғаздарда азықтанады. Қанатсыз шағалалар өте жайлы, өмірінің көп бөлігін немесе барлығын, сондай-ақ көбейеді, бірнеше жүз метрлік жағалау участаларында өткізеді. Олардың жайлы өмір салты негізгі колониялар арасындағы, әсіресе Фернандина және Изабела аралдары арасындағы генетикалық айырмашылықтарда көрінеді.

Экология

Ұя салу сәуір-қазан айларында, теңіз бетінің температурасы ең төмен болатын кезде, теңіз азығының көп болуына және балапандардың қызу стресіне ұшырау қаупінің азаюына байланысты жүзеге асырылады. Осы кезеңде 12 жұпқа дейін көтерілетін ұялап көбейетін топтар құрылады. Бұл түрдің көбейісу мінез-құлқы теңізде басталады; аталық және аналық бір-бірінің айналасында мойындары жылан сияқты иілген күйде жүзеді. Содан кейін олар құрлыққа көшеді. Аталық теңіз шөптерін (сондай-ақ, арқан сындықтары сияқты қалқып жүзетін заттарды) әкеліп, аналыққа сыйлық ретінде ұсынады, ол оларды толғақ ұяның жоғары су белгісінен сәл жоғары орналасқан жерінде тоқуға пайдаланады. Аналық әдетте бір клачқа үш ақшыл жұмыртқа салады, бірақ көбінесе бір ғана балапан тірі қалады. Инкубацияға аталық және аналық екі жақ та теңдей қатысады. Жұмыртқалардан балапандар шыққаннан кейін, екі ата-ана да балапандарды қорғау (оларды ыстық пен суықтан және жыртқыштардан қорғау) және оларды тамақтандыру жауапкершілігін бөліседі, бірақ аналық серігіне қарағанда 40-50% көбірек тамақ береді. 70 күндік жасқа жеткенде және азық-түлік жеткілікті болса, аналық балапандарды тастап кетеді, ал аталық олардың одан әрі күтімін өз мойнына алады, ал аналық жаңа серік тауып, қайтадан көбейеді. Осылайша, әйелдер, бірақ еркектер емес, бір маусымда бірнеше балапанды өсіре алады, бірақ он жылдық зерттеулер көрсеткендей, осыған жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін экологиялық жағдайлар сирек кездеседі. Көбейіп өсу арқылы популяцияға жаңа мүшелердің қосылуы тұрақты популяцияны сақтауға жеткілікті.

Қорғау

Бұл құсқұрттар жыртқыштар жоқ аралдық ортада дамыған. Жаулары болмағандықтан, негіздік түрде азық-түлігі мол жағалау бойымен суға шомылып азықтанатын және көбею орындарына қатынайтын қажеттілігі болмаған құс, ақырында ұшу қабілетін жоғалтқан. Шындығында, ұшу қанаттарындағы ауа қармауы, беткейден суға түсетін құсқұрттар үшін кемсітуші фактор болған болуы мүмкін. Алайда, адамдар оларды ашқаннан бері аралдар енді жыртқыштардан азат емес: жылдар бойы мысықтар, иттілер және шошқалар аралдарға әкелінді. Сонымен қатар, бұл құстар адамдардан қорқа алмайды және оларды оңай жақындатып, қолға алуға болады. Бұрын, Исабела аралындағы жабайы иттілер түр үшін үлкен қауіп төндірген, бірақ олар аралдан жойылған. Фернандинаға егеуқұйрықтар мен мысықтардың енгізілуі түрге үлкен қауіп төндіреді. Торлармен балық аулау түрге қазіргі уақытта қауіп тудырады; бұл құсқұрттардың азығының мөлшерін ғана емес, сонымен қатар құстардың торға түсіп, өлтірілуіне де себеп болады. Маусымдық суық су ұшпайтын құсқұрттардың көбею стратегиясын қалыптастырған, бұл климаттың өзгеруімен байланысты болуы мүмкін. Үлкен мұнай төгілуі де қауіпті. Дегенмен, ұшпайтын құсқұрттардың популяциясы шағын және олардың ареалы шектеулі болса да, түрдің жылдам көбейе алу қабілеті, популяция белгілі бір деңгейден жоғары болса, апаттан кейін қалпына келуіне мүмкіндік береді. Ұшпайтын құсқұрт – әлемдегі ең сирек кездесетін құстардың бірі. Чарльз Дарвин зерттеу станциясының 2004 жылы жүргізген зерттеуіне сәйкес, түрдің саны шамамен 1500 жеке құстан тұрады. 2009 жылы BirdLife International ұшпайтын құсқұрттардың санын 900 жеке құсқа бағалаған, бірақ 2011 жылғы жаңаша бағалау 1679 жеке құстан көрсеткен. Бұрын IUCN оны "Қауіп төменде" деп жіктеген, бірақ соңғы зерттеулер оның бұрынғыдай сирек еместігін және оның популяциясы тұрақталғанын көрсетті. Осының салдарынан, 2011 жылы оның статусы "Көмекке мұқтаж" деңгейіне төмендетілді. Шындығында, Nannopterum harrisi түрін 1897 жылға дейін осы түрдің құрметіне аталған табиғатты зерттеуші Чарльз Миллер Харрис, Уолтер Ротшильдтің демеушілігімен өткен экспедицияда ресми түрде ашқан жоқ, ол осы атауды таңдады.