Кіріспе
Афанасий Афанасьевич Фет (1820-1892) – орыс әдебиетіндегі лирикалық өлеңнің ең шебер ақыны деп саналатын белгілі орыс ақыны. Қараша айында Шеншиннің Новосёлкидегі үйінен Афанасий Афансьевич Шеншин деген атпен шайылған ұл дүниеге келді. Он төрт жыл өткен соң, Шеншин мен Беккердің Германияда тіркелген некесі Ресейде заңды деп танылмағандықтан, Афанасий тегін Шеншиннен өз әкесі Фётке өзгертуге мәжбүр болды. Татьяна Кузьминскаяның (София Толстаяның қарындасы) айтуынша, Феттің "өміріндегі ең үлкен реніші – ол ағалары сияқты заңды Шеншин емес (олар оны теңдес тұтқан), ал неміс еврейі Фёттің заңнан тыс туған ұлы екендігі. Бірақ ол Фет есімінің Шеншиннен әлдеқайда артығырақ екенін мойындауға келмейтін, және оның өзі поэзиясы арқылы оны осылай жақсырып көрсеткенін, ал Лев Толстой оны мұнда сендіруге тырысқан".
Afanasy Afanasyevich Fet , later known as Shenshin (; 5 December 1820 [O. S. 23 November 1820] – 3 December 1892 [O. S. 21 November 1892]), was a renowned Russian poet regarded as the finest master of lyric verse in Russian literature. In November, at Shenshin's Novosyolky estate, she gave birth to a boy who was christened Afanasy Afansyevich Shenshin. Fourteen years later, as Shenshin and Becker's marriage, registered in Germany, proved to be legally void in Russia, Afanasy had to change his surname from Shenshin to Foeth, that of his biological father. According to Tatyana Kuzminskaya (Sophia Tolstaya's sister), Fet's "greatest grievance in life was the fact that he was not a legitimate Shenshin like his brothers (who treated him as an equal) but the out of wedlock son of Foeth, a German Jew. But he couldn't bring himself to admit that the name Fet was so much superior to that of Shenshin, and that he himself had made it so through his poetry, a fact which Leo Tolstoy tried in vain to convince him of."
Білім және әдебиет
14 жасында Афанасий Шеншин Вурдағы неміс интернатына жіберілді. Сол жерде оған хат арқылы енді бұдан былай оның аты Шеншин емес, Фет болатыны хабарланды, бұл оны, мойындауына сүйенсек, "қожайынын жоғалтқан иттей" сезіндірді. 1837 жылы Афанасий Шеншин өгей ұлын тарихшы Михаил Погодинге қарасты Мәскеудегі интернатқа ауыстырды. 1838 жылдың күзінде Фет Мәскеу университетіне заң және филология мамандықтарын оқуға түсті. Бірінші курста ол өлең жаза бастады, кейін Гёте, Хайне және Языковтың оған әсер еткенін айтты. 1841 жылы "Посейдон" поэмасы "Отечественные Записки" журналында жарияланды; бұл автордың толық атымен жарық көрген алғашқы туындысы болды. Кейінгі зерттеушілер орыс тіліндегі ё әрпінің (фоэ́т) е әрпіне (фет) ауысуын баспагердің қатесі деп болжады. Дегенмен, өмірбаяншы Тарховтың сөзіне қарағанда, "өзгеріс маңызды болды: бір сәтте "Гессен-Дармштадт азаматының" тегі орыс ақынының псевдониміне айналды".
Әскери қызмет және "Современник" жылдары
1844 жылы Фет университетті бітірді. Сол жылы анасынан қатерлі ісікке байланысты айырылды. 1845 жылдың басында Новосельский мүлігін тастап, Херсонға кетті. Шеншин отбасы дәстүріне сәйкес, сәуір айында императорлық қара бие полкіне кіші офицер болып қабылданып, ақсүйектерге тән барлық құқықтары мен атағын қайтару мүмкіндігіне үміттенеді. 1848 жылдың күзінде Фет 20 жасар Мария Лазихке ғашық болды. Ол білімді және зиялы қыз еді, оны өзі де жақсы көреді. Фет кедей херсондық жер иесінің қызына үйленуге шамасы келмейтінін түсініп, оны тастап кетті. 1851 жылы Мария киіміне от тұтанып қайтыс болды. Кейбіреулер бұл жағдайдың кездейсоқ болғанын айтса, енді біреулер оны "сүйген адамы болмағандықтан өмірдің мәнісіздігіне көз жеткізген мақтанқор және отбасынан қол үзген қыздың" соңғы әрекеті деп санайды. Мария күйік салдарынан төрт күннен кейін көз жұмды, соңғы сөзі: "Оны кінәламаңыздар" болған деседі. 1840 жылдардың соңында, бірнеше жыл үнсіздіктен кейін, Фет қайтадан жазуға кірісті. 1850 жылы А. Феттің "Өлеңдер" жинағы орыс әдебиетіне сәтті оралуын қабарлады. Жазушы және естеліктер авторы Авдотия Панаеваның айтуынша, Фет Некрасов пен Тургеневке осы антологияны құрастыруда толық еркіндік берген. Бірақ Некрасов кең ауқымды редакциялауға қарсы болса, Тургенев қатаң қысқартулар талап етті, соңында оның пікірі басым болды. Некрасов кітабының алғы сөзінде: "Пушкиннен кейін ешбір ақын поэзияны түсіне білетін және оған бойымен сезімталдықпен ашылатын жандарға Феттей қуаныш сыйлай алмады. Бұл екеуінің тең екенін білдірмейді, жай ғана Фет өзінің саласында Пушкиндей, бірақ одан да кең және алуан түрлі өрісте керемет еді". 1858 жылы Фет әскерден зейнетке шығып, Мәскеуге оралды. Бұл оқиға Михаил Салтыков-Щедриннің және басқалардың қызу сын-ескертпесін тудырды. Он бір жыл (1867–1877) Фет жергілікті бейбіт сот судьясы болып қызмет етті және шаруалар мен жер иелері арасында зор құрметке ие болды. Алайда, Толстой сияқты жақсырақ еңбек жағдайын іздеп елге кеткеннен өзгеше, Фет мүлдем жазуды тоқтатты. "Ол агрономға айналды, "нашар жағдайдағы жер иесі", сақалын өсірді, тіпті құлағының артында да ешқандай қисықтар болмасын қалады, әдебиет туралы естігісі келмейді және барлық мерзімді басылымдарды ашумен қарғып-айдайды", - деп Тургенев 1861 жылдың мамыр айында Полонскийге жазған хатында хабарлады. "Кейде мен кедей, полк адъютанты болдым, енді, Құдайға шүкір, мен Орел, Курск және Воронеж жер иесімін, және саябағы бар әдемі үйімде тұрамын. Мұның бәріне мен арамдықтарға емес, қажырлы еңбекпен жеттім", - деп Фет әскери досы Ревелиоттиге жазған хатында мәлімдеді.
Кейінгі жылдар
1860 жылдары Фет «Энеида» мен Артур Шопенгауэрдің «Әлем ерік және бейне ретінде» атты еңбегін аударды. Дегенмен, 1859 жылы жарық көрген Шекспирдің «Юлий Цезарь» пьесасының аудармасына «Современник» журналы теріс пікір білдірді. «Менде драматургиялық талант жоқ» деп мойындады Фет кейін. «Ауыл» және «Азаматтық еңбек туралы жазбалар» атты екі мақала жинағы, 1862–1871 жылдары «Русский вестник», «Литературная библиотека» және «Заря» журналдарында жарияланды. Онда жазылған бірнеше көркем повесть мен әңгімелер өте жақсы деңгейде болды. Кері көзқарамен қарағанда, Феттің прозасының ең жақсы үлгісі – 1870 жылы жарық көрген «Гольцтер отбасы» атты повесі болып саналады. Онда алкоголизмге ұшыраған ауылдық дәрігердің әлеуметтік және рухани құлдырауының трагедиялық оқиғасы баяндалған. Сол жылдары Фет Лев Толстоймен тығыз қарым-қатынаста болды және оны жиі Ясная Полянада қонаққа шақыратын. Енді ресми түрде Шеншин атанған ақын, Фетті псевдоним ретінде сақтап қалды. 21 қараша күні таңертең Фет кенеттен шампан сұрады. Әйелі қарсылық білдірді, бірақ ол қатты алаңдағандықтан және асығысқандықтан көрінді. «Келіп, мүмкіндігінше тез қайт» деді ол бұйрықтап. Мария кетіп бара жатқанда Фет хатшысына (кейін Ф. ханым деп аталды) былай деді: «Маған кел, мен сенің диктант жасаймын». – «Хат па?» деді ол сұрап. – «Жоқ», деді ол жауап ретінде. Хатшысы оның ізінен еріп, төмендегідей жазды: «Мен өз азабымды артық созудың қажеті жоқ деп санаймын. Мен қалай болса солай болатын нәрсені ерікті түрде жасадым». Ол «21 қараша. Фет (Шеншин)» деп қол қойды, «өлім аузында жатқан адамның қолы емес, нық қолмен» дегенді айтқандай, биограф Борис Садовский жазды. Чайковский: «Фет – ерекше құбылыс. Оны басқа бірінші қатарлы ақындармен салыстырудың, Пушкин, Лермонтов, А. Толстой және Тютчевтің ұқсастығын іздеудің қажеті жоқ. Өйткені, өзінің ең жақсы сәттерінде Фет поэзия шегінен шығып, біздің саламызға батыл кіріседі. Сондықтан мен Фет туралы ойлағанда, Бетховен есіме келеді. Бетховен сияқты, ол біздің жанымыздың сол тартылған ішектерін сезінуге қабілетті, оларға тек сөздерге сүйенетін, қаншалықты күшті болса да, ақындардың қолы жетпейді. Ол ақын емес, музыкант-ақын. Мұның бір себебі оның «заман рухына» сәйкес өзгеруге құштар болмауы болуы мүмкін. «Жаратылыс рухын кемелді түрде бейнелеген, үнемі ағыммен жүретін Некрасовтан айырмашылығы, Фет «лираның ішектерін қайтадан тартудан» бас тартты», - деп мәлімдеді кеңес ғалымы Дмитрий Благой. Феттің «үй шаруашылығына табынуы» «азаматтық еңбек» жоғары идеал ретінде бағаланды. Ол үшін еңбекке деген «табиғи» көзқарас махаббатқа ұқсас болды, ол табиғатпен байланыс құрады және оны жоғалтқан қоғамға үйлесімділікті қайтаруға мүмкіндік берді. Феттің «еңбек философиясына» романтикалық бостандық ұғымы енгізілді. Ол адамның мінезінің еркін дамуын жақтады және әлеуметтік өмірді тым көп реттеуге қарсы еді.
Тұлға
Яков Полонский досының мінезінің екі жақтылығына жиі таңғалады және ол өзінің қарапайым болмысына толыққанды қарсы келетінтей өнер әлемін қалай құрғанын бағалайтын. Ешқашан ашық адам болмаған Фет жылдар өте келе одан да жасырын және өзімшіл болып кетті. "Менің есімде болған ешбір сәтте ол ешқандай адамның ішкі әлеміне қызығушылық танытқан емес", - деп жазды Лев Толстойдың қарындасы Татьяна Кузьминская, оған Фет өзінің ең әдемі өлеңдерінің бірін ("Түн жарқырап тұрды, ағаштар ай сәулесіне толы") арнаған. Сергей Толстойдың сөзіне қарағанда, Фетті Петр Ильич Чайковский "ақыннан гөрі музыкант" деп есептеген, оны Бетховенмен салыстырған. Толстойдың балалары оны жағымсыз және мұңды деп санаса, ал Ясная Полянаның ұлы шебері Фетті өте жақсы көрген. "Біздің бір-бірімізге құрмет танытуымыздың себебі – біз екеуміз де, сіздің сөзіңізбен айтқанда, "жүрекпен ойлауға" қабілеттіміз, "мимен ойлауға" емес", - деп Толстой 1867 жылдың 28 маусымындағы хатында жазды. "Сіз зиялылық тұрғысынан маған айналасындағы барлық адамнан жоғарысыз. Менің санатымды осы "ерекше нанмен" тойдыра алатын жалғыз сіз ғанасыз", - деп ол бір кезде мойындады. "Сіз менің өмірімде кездескен, өмірге толығымен рационалды көзқараспен қарап, әрқашан оның шегінде тұрып, нирванаға үңілетін азаматтардың санатынансыз. [Сендер сияқты адамдар] уақыттың шегінен асып, өмірді анық көреді, себебі осылайша олар өздерінің [жердегі] көзқарастарын күшейтеді", - деп Толстой 1876 жылдың сәуір айындағы хатында жазды.
Dismissed as unpleasant and dour by Tolstoy's children, Fet was adored by the master of Yasnaya Polyana himself. " The reason why we admire each other is that we two are the kind of men who are capable of thinking with, to use your own expression, 'heart's mind' as opposed to 'brain's mind'," Tolstoy wrote in a 28 June 1867 letter. "Intellectually you are superior to everybody else who's around me. You're the only one who can give [my mind] this 'different kind of bread' for it to be satiated with," he confessed on another occasion. "You are one of the very few people I came to know in my lifetime who, while retaining totally rational attitude to life, have always stood on its edge, staring into nirvana. [People like you] see life clearer for peering into timelessness, for it is this way they greatly strengthen their [earthly] vision," wrote Tolstoy in an April 1876 letter.