Кіріспе
Сөздерді үйрену процесі – балалық шақта сөздік қорын қалыптастыру, алғашқы тілдің бір бөлігі ретінде. Сөздік қорын дамыту – адамдардың сөздерді меңгеру процесі. Бала кезеңінде әңгімелеу қабілеті дамып, шамамен бір жасқа келгенде алғашқы сөздерін айта бастайды. Бастапқыда балалар сөздік қорын жайлап толықтырады. 18 айлық шамасында балалар әдетте 50-ге жуық сөзді қолдана алады және сөз тіркестерін құрай бастайды. Сөздік қорын байыту үшін балалар сөздердің мағынасын түсінуі қажет. «Сөздік байланыстыру» мәселесі балалардың сөздерді дұрыс нысандармен қалай байланыстыра білетінін қарастырады. Осы мәселені шешу үшін шектеулер теориясы, жалпылама көзқарас, әлеуметтік-прагматикалық тұжырымдар және эмергенттік коалициялық модель ұсынылған. Балалар өте ерте жастан тілді қарым-қатынас құралы ретінде пайдаланады. Ата-аналар мен отбасы мүшелері балаларға қоғамда қалай мінез-құлық таныту керектігін үйрету үшін тілді қолданады. Тапсырғандастармен араласу арқылы балалар әңгімелесудің ерекше түрлерін танып біледі. Ересектер балаларға сөздердің мағынасын түсінуге көмектесетін ишаралар береді. Оқу жылдарында балалар сөздік қорын одан әрі дамытады. Атап айтқанда, балалар абстрактілі ұғымдарды білдіретін сөздерді үйрене бастайды. 3-5 жасқа келген кезде сөздерді үйрену әңгімелесу және оқу арқылы жүзеге асырылады. Сөздерді үйрену процесінде физикалық жағдай, бұрынғы білім, әлеуметтік орта және семантикалық қолдау маңызды рөл атқарады. Фонемалық тізбек және реттілік қысқа мерзімді жад сөздік дамуында маңызды рөл атқаруы мүмкін.
learning vocabulary during childhood, as part of a first language
Vocabulary development is a process by which people acquire words. Babbling shifts towards meaningful speech as infants grow and produce their first words around the age of one year. In early word learning, infants build their vocabulary slowly. By the age of 18 months, infants can typically produce about 50 words and begin to make word combinations. In order to build their vocabularies, infants must learn about the meanings that words carry. The mapping problem asks how infants correctly learn to attach words to referents. Constraints theories, domain general views, social pragmatic accounts, and an emergentist coalition model have been proposed to account for the mapping problem. From an early age, infants use language to communicate. Caregivers and other family members use language to teach children how to act in society. In their interactions with peers, children have the opportunity to learn about unique conversational roles. Through pragmatic directions, adults often offer children cues for understanding the meaning of words. Throughout their school years, children continue to build their vocabulary. In particular, children begin to learn abstract words. Beginning around age 3–5, word learning takes place both in conversation and through reading. Word learning often involves physical context, builds on prior knowledge, takes place in social context, and includes semantic support. The phonological loop and serial order short term memory may both play an important role in vocabulary development.
Сөздерді ерте үйрену
Сәбилер шамамен 6 айлық болған кезде "ана", "әке", "қолдар" және "аяқтар" сияқты сөздерді түсіне бастайды. Бастапқыда, бұл сөздер олардың өз анасы немесе әкесі, қолдары немесе аяқтарын білдіреді. Сәбилер шамамен бір жасқа келгенде алғашқы сөздерін айта бастайды. Сәбилердің алғашқы сөздері көбінесе олар үшін маңызды нәрселерге, мысалы, заттарға, дене мүшелеріне, адамдарға және олармен байланысты әрекеттерге қатысты болады. Сонымен қатар, сәбилердің айтатын алғашқы сөздері көбінесе бір буынды немесе қайталама бір буынды болады, мысалы, "жоқ" және "dada". 12-18 айлық балалардың сөздік қорында "мысық", "бөтелке", "қуыршақ", "көлік" және "көз" сияқты сөздер кездеседі. Балалар заттар мен адамдардың атауларын, іс-әрекеттер мен қарым-қатынастарды сипаттайтын сөздерді түсінуге дейін түсінеді. "Бір" және "екі" – балалар бір және екі жас арасында үйренетін алғашқы сан сөздері. Сәбилер айналасындағы дыбыстарды ести және ойнай білуі керек, сондай-ақ сөздерді және олардың мағыналарын анықтау үшін түрлі фонетикалық бірліктерді бөліп алуы керек.
Бағаналау
Сөйлеу дамып келе жатқан нәрестелерде әңкілдеу маңызды рөл атқарады, себебі ол сөйлеу дыбыстарын жаттығуға көмектеседі. Әңкілдеу 5-7 айлық шамада басталады. Осы кезеңде сәбилер өздерінің эмоциялық немесе физикалық жағдайларын білдірмейтін дыбыстармен, мысалы, дауыссыз және дауысты дыбыстармен ойнай бастайды. Сәбилер 7-8 ай аралығында "ба ба ба, не не не, ди ди ди" сияқты нақты буынмен әңкілдей бастайды; бұл канондық әңкілдеу деп аталады. Жаргондық әңкілдеу мұндай дыбыстардың тізбегін қамтиды; бұл әңкілдеу түрі интонацияны қолданады, бірақ мағынаны жеткізбейді. Осы кезеңде нәрестелер шығаратын фонемалар мен буын үлгілері нақты тілдерге тән бола бастайды (мысалы, француз және жапон сәбилерінде мұрынды дауыстардың көбеюі), бірақ олардың көптеген дыбыстары ұқсас болады. Сәби өскен сайын әңкілдеуден сөздерді қолдануға көшу жүреді.
Сөздік ағыны
Бала өскен сайын, оның сөздік қорының өсу қарқыны артады. Балалар алғашқы 50 сөзді айтудан бұрын түсінеді. 18 айлық жасқа келгенде, балалар әдетте 50 сөздік қорға ие болады, ал түсіну қабілеті екі-үш есе артық болады. Сөздік қорының бастапқыда баяу өсу кезеңінен кейін қарқынды өсу кезеңіне ауысуы – сөздік қордың күрт өсуі деп аталады. Кішкентай балалар айына бір-үш сөз үйренеді. Сөздік қордың күрт өсуі көбінесе оқуда үдеу кезеңімен бірге жүреді, яғни үйренген сөздердің саны артқан сайын жеделдейді. Балалардың көпшілігі аптасына шамамен 10-20 жаңа сөз үйренеді. 18-24 айлық аралығында балалар екі сөзді біріктіре бастайды, мысалы, "жоқ, қош" және "тағы бер" сияқты тіркестерді қолданады. Баланың көптеген сөздері екі сөзден тұрғанда үш және төрт сөзді тіркестер пайда болады. Бұған қоса, балалар "және" жалғаулышын қолданып, біріктірілген сөйлемдер құра алады. Бұл баланың алғашқы сөзін айтқан сәттен бастап, екі сөзден артық сөздерді және ақырында сөйлемдерді құрай алатын кезеңге дейін сөздік қорының дамуын көрсетеді. Дегенмен, сөздерді меңгеруде күрт өсім бар ма, жоқ па деген пікірталас бар. 38 балаға жасалған бір зерттеуде, балалардың тек бесеуі ғана сөздерді меңгеру қарқынында төртінші дәрежелі өсім көрсетті, ал қалғандары квадраттық өсімді көрсетті.
Ым тілдерінің дамуы
Тілдерді меңгеруге қатысты оқу механизмдері ауызша тілдерге ғана тән емес. Естімейтін және ауызша тілдерді үйренудің даму сатылары көбінесе бірдей болады. Саңырау балалар туғаннан бастап қол тіліне бейімделсе, 10-14 айлық шамасында қолдарымен әрекет етуге бастайды. Ауызша тілдердегідей, қолмен жасалатын әрекеттер буынды құрылымнан тұрады және көбінесе қайталанады. Алғашқы символдық белгі шамамен 1 жаста пайда болады. Кішкентай балалар ересектердің күрделі белгілерін, әсіресе қиын қол пішіндерін жеңілдетіп жасайды. Бұл, әдетте, ұсақ моториканың толық дамымауына байланысты. Белгінің қимылы жиі денеге жақындатылады: бала белгіні денесіне жақын бөлігімен көрсетеді. Мысалы, шынашақты бүгіп жасалатын белгіні иық арқылы жасауы мүмкін. Бұл жеңілдету жүйелі, себебі бұл қателер кездейсоқ емес, болжамды болып келеді. Қол тілінде сөйлейтін адамдар әріптерді саусақтап көрсету арқылы білдіре алады. Балалар 2 жастан бастап саусақтап көрсетуді бастайды. Дегенмен, олар саусақтап көрсету мен әліпби арасындағы байланысты білмейді. 4 жасқа келгенде ғана саусақтап көрсетудің бірліктердің белгілі бір тізбегінен тұратынын түсінеді.
Карталау мәселесі
Сөз үйренуде карталау мәселесі – нәрестелердің тіл формаларын олар әлемде тәжірибелейтін нәрселермен қалай байланыстыратынына қатысты сұрақ. Әлемде сөздерге байланыстыруға болатын шексіз заттар, түсініктер мен әрекеттер бар. Тіл үйренушілердің сөздерді дұрыс нысандарға, ұғымдарға және әрекеттерге қалай сәтті байланыстыратынын түсіндіру үшін көптеген теориялар ұсынылған. Сөз үйренудің салалық ерекшеліктері нәрестелердің сөз мағыналары туралы болжамдарын шектейтін туа біткен шектеулерге тоқтаса, салалық жалпы көзқарастар сөз үйренуді жалпы танымдық процестермен – оқу және жад сияқты, тілге тән емес процестермен түсіндіруге болады. Тағы бір теоретиктер әлеуметтік-прагматикалық тұжырымдамаларды ұсынды, олар сөз үйрену процесінде нәрестелерге бағыт беруде күтімшілердің ролін баса көрсетеді. Дегенмен, кейбір зерттеулер балалардың өздері сөз үйренуге белсенді қатысатынын, бірақ күтімшілердің бұл процесте маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Соңғы кезде сөз үйренуді бір ғана факторға толық жатқызу мүмкін емес екенін көрсету үшін эмергенттік коалициялық модель ұсынылды. Оның орнына, нәрестелер сөздік қорын дамытудың әртүрлі кезеңдерінде маңызды және әлеуметтік белгілерді қоса алғанда, әртүрлі сигналдарды пайдалана алады.
Жалпы салалық көзқарастар
Сөздік дамуының жалпы көзқарастары балалардың сөздік әлемінің карталарын сәтті жасау үшін ешқандай қағидалар мен шектеулердің қажет емес екенін көрсетеді. Оның орнына, сөздерді үйренуді ерекшелік, қауымдастыру және жиілік сияқты жалпы оқу механизмдері арқылы түсіндіруге болады. Балалар контекстте ең көп назар аударатын объектілерді, әрекеттерді немесе оқиғаларды байқайды деп есептеледі, содан кейін оларды олардың қасында ең көп қолданылатын сөздермен байланыстырады. Сөздерді үйрену жөніндегі зерттеулер сонымен қатар жылдам карталаудың – балалардың жаңа ақпаратты бір рет кездесуден кейін тез үйрену қабілетінің – сөздерді үйренуге ғана тән емес екенін көрсетеді. Балалар жаңа фактіге тап болғанда да жылдам карталауды қолдана алады, кейіннен уақыт өткен соң сөздерді де, фактілерді де есте сақтайды. Жалпы домендік көзқарастар балалардың көптеген мүмкін сілтемелер болғанда қате карталаудан қалай сақталуын толық түсіндірмейтіні үшін сынға ұшырады, яғни объектілер, әрекеттер немесе оқиғалар ненің орнына көрсетуі мүмкін. Мысалы, егер бейімділіктер туғаннан бері болмаса, неге нәрестелер атауларды осы объектілердің айқын бөліктері емес, бүтін объектілер деп қабылдайды? Дегенмен, жалпы перспективалар бейімділіктер туралы ұғымды жоққа шығармайды. Керісінше, олар бейімділіктердің шектеулер ретінде тума емес, оқу стратегиялары арқылы дамығанын ұсынады. Мысалы, бүтін объектіге бейімділікті адамдардың әлем туралы ойлау стратегиясы ретінде қарастыруға болады; мүмкін біз қоршаған ортамызды бүтін объектілер тұрғысынан қарастыруға бейімбіз, және бұл стратегия тілдік доменге тән емес. Сонымен қатар, балалар сөздерді үйрену процесінің басында пішін бойынша жіктеумен байланысты белгілерге тап болуы мүмкін, бұл олардың назарын жаңа объектілер мен таңбалар ұсынылған кезде пішінге аударады. Осылайша, қарапайым оқу пішінге бейімділіктің пайда болуына әкелуі мүмкін.
Әлеуметтік прагматикалық теориялар
Әлеуметтік-прагматикалық теориялар, шектеулер көзқарасына қарама-қарсы, нәресте қатысқан әлеуметтік контекстке назар аударады. Осы көзқарас бойынша, ортаның ықпалы сөз үйрену жағдайының түсініксіздігін жояды. Күтушінің көзқарасы, дене тілі, ишараттары мен күлімсіреуі нәрестеге сөздердің мағынасын түсінуге көмектеседі. Әлеуметтік-прагматикалық теориялар күтушінің рөлін баса көрсетеді, ол нәресте назар аударып отырған заттар, әрекеттер немесе оқиғалар туралы сөйлейді. Бірлескен назар – балалардың сөздерді әлеммен байланыстыруына және керісінше, мүмкіндік беретін маңызды механизм. Ересектер әдетте балаға бірдеңе айтудан бұрын онымен бірлескен назарды орнатуға тырысады. Бірлескен назар көбінесе физикалық қатар болумен байланысты, себебі балалар көбінесе өздерінің жақын айналасындағы нәрселерге назар аударады. Сонымен қатар, әңгімелесу арқылы да бірлескен назар туындауы мүмкін; күтуші мен бала әдетте бірлескен назар ортасында болып жатқан жағдай туралы бірге сөйлеседі. Әлеуметтік-прагматикалық көзқарас көбінесе балаларды ковариацияны анықтаушылар ретінде қарастырады, олар естіген сөздерді бір уақытта әлемде қандай да бір нәрсеге назар аударып жатқандарымен байланыстырады. Бірлескен назардың ковариацияны анықтау моделі кейбір күтушілердің сөздері нәрестелердің назарын бірден тартып алмайтындықтан, мәселілі болып көрінеді. Мысалы, Жаңа Гвинеяда тұратын Калули тайпасының өкілдері, өздерінің анықтамалықтарының контекстінде сирек белгілер ұсынады. Ковариацияны анықтау моделі мағына жасау процесінде күтушінің рөлін баса көрсеткенмен, кейбір теоретиктер нәрестелердің өздерінің сөз үйренуде маңызды рөл атқаратынын, қателерді белсенді түрде болдырмауға тырысатынын айтады. Нәрестелердің назары сөйлеушінің назарынан өзгеше болған жағдайларда, олар сөйлеушінің назары туралы ақпарат іздейді, содан кейін осы ақпаратты дұрыс сөз-анықтама байланысын орнату үшін пайдаланады. Бірлескен назарды сөйлеушінің ниеті туралы ақпарат жинауға тырысу үшін нәрестелік белсенділік арқылы құруға болады. Балалар тілдің қарым-қатынас үшін жасалғанын ертеден-ақ түсінеді. Нәрестелер қарым-қатынасты өзара іс-қимыл ретінде қарастырады. Атап айтқанда, нәрестелер конвенция және қарама-қайшылық принциптерін сақтайды. Конвенцияға сәйкес, нәрестелер белгілі бір мағынаны жеткізгісі келгенде, қауымдастықтағы әркім қолдануын күтетін терминнің бар екенін сендіреді. Қарама-қайшылыққа сәйкес, нәрестелер форманың айырмашылықтары мағынаның айырмашылықтарын көрсетеді деген тұжырым бойынша әрекет етеді. Балалардың конвенция мен қарама-қайшылыққа назар аударуы тіл қолдануларында, тіпті 2 жасқа толмаған кезде де байқалады; олар ерте сөздерін ересектерге бағыттайды, мүмкін болса, қате айтылуын тез түзетеді, айналасындағы әлеммен байланысты сөздерді сұрайды және өз сөздерін қолдануда қарама-қайшылықты сақтайды.
Эмерджентистік коалиция моделі
Эмергентистік коалиция моделі балалардың жаңа нысанға жаңа атауды сәтті тағайындау үшін бірнеше меңзеулерді пайдаланатынын көрсетеді. Сөз үйрену жағдайы нәрестеге әлеуметтік, сезімдік, когнитивтік және тілдік меңзеулердің жиынтығын ұсынуы мүмкін. Сөз үйренудің бастапқы кезеңінде көптеген меңзеулер қол жетімді болғанымен, нәресте сөз үйрену процесін бастағанда олардың барлығын пайдаланбауы мүмкін. Кішкентай балалар шектеулі сандағы меңзеулерді ғана анықтай алады, ал үлкен, тәжірибелі сөз үйренушілер кең ауқымдағы меңзеулерді пайдалана алады. Мысалы, кішкентай балалар негізінен сезімдік айқындыққа назар аударады, бірақ үлкен балалар күтушілердің көздеріне назар аударады және сөздерді тағайындау үшін күтушілердің назарын пайдаланады. Сондықтан, бұл модель принциптер немесе меңзеулер сөз үйренудің басынан-ақ болуы мүмкін, бірақ кең ауқымдағы меңзеулерді пайдалану уақыт өте дамиды деп санайды. Эмергентистік коалиция моделінің қолдаушылары бұл модельдің гибридтік екенін, және ол жекелеген бағытқа назар аударатын модельдерде көрінбейтін, сөз үйренудің толыққанды түсіндірмесіне ұмтылатынын айтады. Мысалы, шектеулер теориясы әдетте шектеулер/принциптер балаларға сөз үйренудің бастапқы кезеңінен-ақ қолжетімді екенін көрсетеді, бірақ балалар шектеулермен шектелмейтін сарапшы сөйлеушілерге қалай дамитынын түсіндірмейді. Сонымен қатар, кейбіреулер домендік жалпы көзқарастар балалардың көптеген потенциалды анықтамаларды дұрыс іріктеу үшін қалай сұрыптайтыны туралы мәселені толыққанды шешпейді деп санайды. Соңында, әлеуметтік-прагматикалық теориялар әлеуметтік қарым-қатынастар сөз үйренуді басқарады деп мәлімдейді. Бұл теориялар балалардың сөздерді қалай үйренетінін сипаттаса да, олардың сөз үйренудің бастапқы кезеңіндегі қабілеттері туралы көп нәрсе айтпайды. Оның қолдаушыларының айтуынша, эмергентистік коалиция моделі шектеулер/принциптерді қамтиды, бірақ уақыт өте келе осы принциптердің дамуын және өзгеруін көрсетеді, сонымен қатар сөз үйренудің әлеуметтік аспектілерін, сондай-ақ айқындық сияқты басқа меңзеулермен бірге ескереді.
Прагматикалық даму
Лингвистикалық және әлеуметтік-мәдени факторлар сөздік даму қарқынына әсер етеді. Балалар әлеуметтік жағдайларда сөздерін тиімді және стратегиялық түрде қолдануды үйренуі керек. Олардың икемді және күшті әлеуметтік-когнитивтік дағдылары бар, олар әртүрлі өзара әрекеттесу жағдайларында басқалардың коммуникативтік ниеттерін түсінуге мүмкіндік береді. Балалар жаңа сөздерді коммуникативтік жағдайларда үйренеді. Балалар кең ауқымды сөздіктерді дамыту үшін прагматикалық дағдыларды пайдаланады. Прагматикалық мінез-құлықтың кейбір аспектілері кейінгі сауаттылық және математикалық жетістіктерді болжауға болады, себебі прагматикалық дағдылары жақсы дамыған балалар мектепте жақсы орындайды. Мұндай балалар көбінесе ұнатылады. Балалар заттарды, кеңістіктік қатынастарды және іс-әрекеттерді сипаттау үшін сөздерді әртүрлі қолданады. Бір жастан үш жасқа дейінгі балалар белгілі бір заттарды көрсету үшін жиі қолмен нұсқау жасап, «мұнда», «сонда» немесе «қара» сияқты жалпы мақсаттағы деиктикалық сөздерді қолданады. Балалар сондай-ақ бұрыннан белгілі немесе жартылай белгілі сөздерді түпнұсқасына ұқсас басқа заттарды атау үшін кеңейтеді. Бұл сөздерді шамадан тыс қолдануға немесе сөздерді қате пайдалануға әкелуі мүмкін. Сөздерді шамадан тыс қолдану балалардың әртүрлі нысандар арасындағы ұқсастықтарды байқауымен реттеледі. Сөздерді қате пайдалану балалардың белгілі бір сөздерге қандай мағына бергенін анықтауға көмектеседі. Балалар кеңістіктік қатынастармен қарым-қатынас жасайтын кезде, бір нысанның екіншісіне қатысты орналасуы туралы айтады. Олар орналасқан нысанды атайды және орналасуын көрсету үшін «мұнда» немесе «сонда» сияқты деиктикалық сөзді қолданады, немесе орналасқан нысанды және оның орналасуын атайды. Олар сондай-ақ орналасу сөзіне байланысты тілде қолданылатын препозиция, постпозиция немесе жұрнақ сияқты жалпы мақсаттағы локативтік маркерді қолдана алады. Балалардың іс-әрекеттерді сипаттауға арналған алғашқы сөздері әдетте іс-әрекеттің өзін және оның нәтижесін көрсетеді. Балалар шектеулі ресурстарға ие болғандықтан, әртүрлі іс-әрекеттерді сипаттау үшін «жасау» және «создау» сияқты аз ғана жалпы мақсаттағы етістіктерді қолданады. Екінші тілді меңгерген балалар да іс-әрекеттерді сипаттау үшін ұқсас өндірістік стратегияларды қолданады. Кейде балалар жалпы мақсаттағы етістіктің орнына нақты етістікті қолданады. Екі жағдайда да балалар өзінің ойын жеткізу үшін қолда бар ресурстарын тиімді пайдаланады. Сәбилер өмірінің алғашқы кезеңдерінде коммуникация үшін сөздерді қолданады және олардың коммуникативтік дағдылары өскен сайын дамиды. Коммуникативтік дағдылар сөздерді үйренуге көмектеседі. Сәбилер ересектермен сөйлескенде кезекпен сөйлесуді үйренеді. Мектепке дейінгі балалар уақытты дәл бағалай алмайды және сөйлеушінің анық белгілеріне сүйенеді, ал үлкен балалар уақытты дәлірек бағалайды және ұзақ үзілістер жасамайды. Балалар өскен сайын әңгіме бастау және оны жалғастыру қабілеті жақсарады. Кішкентай балалар мен мектепке дейінгі балалар әңгімені жалғастыру үшін серіктерінің сөздерін қайталау және өңдеу сияқты стратегияларды қолданады. Үлкен балалар әңгімеге жаңа, маңызды ақпарат қосады. «Содан кейін», «олай болса» және «себебі» сияқты байланыс сөздері балалар өскен сайын жиі қолданылады. Кері байланыс беру және оған жауап беру кезінде мектепке дейінгі балалар тұрақсыз болады, бірақ алты жасқа келгенде балалар түзетулерді сөз тіркестерімен және бас қимылдарымен көрсете алады, бұл олардың назар аударып отырғанын көрсетеді. Балалар өскен сайын тыңдаушыларға конструктивті түсініктемелер береді, бұл әңгімелесуді ынталандыруға көмектеседі.
Прагматикалық әсерлер
Күтімшілер балалардың қоғам мен мәдениеттің құзыретті мүшелері болуына көмектесу үшін тілді пайдаланады. Дүниеге келген сәттен бастап нәрестелер прагматикалық ақпарат алады. Олар әңгімелердің құрылымын күтімшілермен ертеден басталатын өзара әрекеттесулер арқылы үйренеді. Ойындардағы іс-әрекеттер мен сөздер балаларға сөздер мен тіркестер туралы ақпарат береді. Күтімшілер нәрестелердің өзара әрекеттесуіне және жауап беруіне көмектесудің көптеген жолын табады. Балалар өсіп, өзара әрекеттесуге белсенді қатысқанда, күтімшілер өз өзара әрекеттесуін сәйкестендіреді. Сондай-ақ күтімшілер балаларды дұрыс прагматикалық мінез-құлық жасауға итермелейді. Олар балалардың не айту керектігін, қалай сөйлеу керектігін, қашан сөйлеу керектігін және тақырыптан қалай шығуға болмайтынын көрсетеді. Күтімшілер дұрыс мінез-құлықты үлгі етіп көрсетуі мүмкін, ауызша мақтау айтуы, гипотетикалық жағдай ұсынуы, балалардың пікірлерін ескеруі немесе басқа адамды бағалауы мүмкін. Отбасы мүшелері прагматикалық дамуға әртүрлі жолдармен үлес қосады. Әкелер көбінесе қосалқы күтімшілер рөлін атқарады және баламен осыншалықты жақсы таныс болмауы мүмкін. Үлкен бауырлар баланың қажеттіліктерін сезіну қабілетінен кем болуы мүмкін. Осының салдарынан әкелер де, бауырлар да балаларды анықтап сөйлеуге мәжбүрлеуі мүмкін. Олар балаларды қарым-қатынас дағдыларын жақсартуға шақырады, осылайша оларды бейтаныс адамдармен таныс емес тақырыптар туралы сөйлесуге дайындайды. Әкелер нәрестелермен сөйлескенде көбірек тоқтап қалады және нәрестелер сияқты бір затқа немесе әрекетке ұзақ уақыт назар аудармайды. Аға-інілер нәрестелерге көбірек нұсқау береді және оларға аз жауап береді, бұл нәрестелерді үлкен аға-інілерімен сөйлесуге ынталандырады. Әкелер мен аға-інілердің әсерін зерттеуде шектеулер бар, өйткені көптеген зерттеулер сипаттамалық және корреляциялық сипатта болады. Шындығында, отбасылық құрылымның көптеген түрлері бар және ата-ананың мінез-құлқына ата-ананың жынысынан гөрі контекст көбірек әсер етеді. Бұл саладағы зерттеулердің көп бөлігі ана мен бала жұптарымен жүргізіледі. Теңдестер балаларды көп тарапты әңгімелерге тартуға көмектеседі. Бұл балаларға әртүрлі сөйлеу үлгілерін естуге және әртүрлі әңгімелесу рөлдерін байқауға мүмкіндік береді. Теңдестермен сөйлесу ересектермен сөйлесуден өзгеше болуы мүмкін, бірақ балалар өз теңдестерін түзетуі мүмкін. Теңдестермен өзара әрекеттесу балаларға ерекше әзіл-қалжың, келіспеушіліктер мен әңгіме тақырыбына толы ерекше тәжірибе сыйлайды. Нәрестелердің тілдік ортасындағы мәдениет пен контекст олардың сөздік қорын қалыптастырады. Ағылшын тілін үйренушілер жаңа атауларды мандарин тілін үйренушілерге қарағанда іс-әрекеттерге қарағанда заттарға сенімдірек бейімдейді. Ағылшын тілін үйренушілердің ерте есімдікке бейімділігі ағылшын тілін меңгерген күтімшілердің маңызды көлемде көрнекі таңбалаумен және сурет кітаптарын оқу сияқты есімдікке қолайлы іс-әрекеттермен айналысуының мәдени тұрғыдан күшейтілген тенденциясымен байланысты. Ересектердің сөйлеуі балаларға грамматикалық үлгі береді. Мандарин және кантон тілдерінде грамматикалық функция сөзі деп аталатын зат есімдерді жіктеуші категориясы бар, ол генетикалық жағынан байланыссыз көптеген шығыс азиялық тілдерде де кең таралған. Кантон тілінде жіктеуіштер мандарин тіліндегіге қарағанда көбірек жағдайларда міндетті және нақты. Бұл мандарин тілінде сөйлейтін балалардың кантон тілінде сөйлейтін балалардан сөздік қорының көлемі бойынша оқшаулауы туралы зерттеулерге түсіндіру береді.
Прагматикалық бағыттар
Прагматикалық көрсетімдер балаларға сөйлеушінің ниет еткен мағынасы туралы қосымша ақпарат ұсынады. Балалардың жаңа сөздердің мағыналарын үйренуі ересектердің ұсыныстарымен, мысалы, сөздердің мағыналарына тікелей сілтемелер арқылы бағытталады. Ересектер кішкентай балаларға сөздердің бір-бірімен қалай байланысты екендігі туралы ақпарат береді, мысалы, "бұл бөлігі", "бұл түрі", "қатысты" немесе "қолданылады" сияқты байланыстар арқылы. Бұл прагматикалық көрсетімдер балаларға тіл туралы маңызды ақпаратты ұсынады, оларға бейтаныс сөздердің мүмкін мағыналары туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Бұл сондай-ақ инклюзия деп аталады. Балаларға инклюзия арқылы байланысты екі сөз ұсынылса, олар бұл ақпаратты есте сақтайды. Балалар ересек адамның қате сөз айтқанын естіп, кейін қатесін түзеп, дұрыс сөзді айтса, екі сөздің мағынасын анықтағанда түзетуді ескереді.
Мектеп жасындағы балаларда
Мектеп жылдарында сөздік қорының дамуы баланың бұрыннан білетін нәрсесіне сүйенетін болып, бала осы білімін сөздік қорын кеңейту үшін пайдаланады. Бала белгілі бір деңгейде сөздік біліміне ие болғаннан кейін, жаңа сөздерді таныс, яғни "ескі" сөздер арқылы түсіндіру арқылы үйренеді. Бұл екі жолмен жүзеге асырылады: жаңа сөзді ескі сөздерді пайдаланып анықтау арқылы немесе жаңа сөздің мағынасын шектеу үшін оны ескі сөздердің контекстіне енгізу арқылы. Бала мектеп жасына жеткенде, контекст пен жасырын оқыту олардың сөздік қорын дамытудың ең көп таралған тәсілдері болып табылады. Осы кезде балалар жаңа сөздерді көбінесе әңгімелесу және оқу арқылы үйренеді. Оқу кезеңі мен ересек өмірде сөйлесу мен оқу сөздік қорын дамытудың басты жолдары болып қалады. Адам мектепті бітіргеннен кейін бұл өсім әдетте баяулайды, себебі ол күнделікті сөйлесуде және оқу материалдарында қолданылатын сөздік қорын қалыптастырып алған болады және әдетте қосымша сөздік дамытуды талап ететін іс-әрекеттерге қатыспайды. Өмірдің алғашқы жылдарында балалар "көлік", "бөтелке", "ит", "мысық" сияқты нақты сөздерді меңгереді. 3 жасқа келгенде, балалар осы нақты сөздерді визуалды анықтамасыз үйренуге қабілетті, сондықтан осы жаста сөз үйрену үдеп өседі. Бала мектеп жасына жеткенде, абстрактілі сөздерді (мысалы, "махаббат", "еркіндік", "сәттілік") үйренеді. Бұл балалардың үйрене алатын сөздік қорын кеңейтеді, бұл мектеп жасында сөздерді үйренудің артуын түсіндіруге көмектеседі. 5 жасқа келгенде балалардың сөздік қоры 2100–2200 сөзді құрайды. 6 жасқа келгенде, олардың сөздік қоры шамамен 2600 сөзден тұрады және түсінетін сөздік қоры 20000–24000 сөзді құрайды. Кейбір мамандар балалардың сөздерді үйренуде күрт үдеуге ие екенін, күніне 20 сөзден астам үйренетінін айтады, бірақ көбінесе бұл үдеріс одан да біртіндеп жүреді. 6 жастан 8 жасқа дейінгі бала мектепте күніне 6–7 сөз, ал 8 жастан 10 жасқа дейінгі бала шамамен 12 сөз үйренеді.
Орталығы
Мектеп жасындағы балалардың әңгімелерді тыңдауы және басқалармен әңгімелесуі сөздік қорын дамытуға көмектеседі. Жедел сіңіру – бұл жаңа ұғымды бір рет кездесуде үйрену процесі және оны нәрестелер мен кішкентай балалар ғана емес, мектепке дейінгі балалар мен ересектер де сөздерді үйренуде пайдаланады. Бұл қағидат әңгімелесу ортасында сөздерді үйрену үшін өте пайдалы, себебі әңгімеде сөздер нақты түсіндірілмейді, бірақ әңгіме бойы жиі айтылуы мүмкін. Оқу мектеп жасындағы балалардың сөздік қорын дамытудың маңызды элементі саналады. Балалар өздері оқуға үйренгенше, басқалар оларға оқып береді. Осы тәжірибелерден сөздік қорын дамыту контекстті пайдалануды, сондай-ақ әңгіменің сөздері мен/немесе оқиғаларының нақты түсіндірмелерін қамтиды. Бұл кітаптағы иллюстрацияларды түсіндіруге және визуальдық сілтеме немесе салыстыру жасауға, әдетте, бұрынғы білім мен өмірлік тәжірибеге сүйенуге мүмкіндік береді. Ересектер мен балалардың араласуы көбінесе баланың жаңа сөзді ересекке қайталауын қамтиды. Бала оқуға үйрене бастағанда, оның жазбаша және ауызша сөздік қоры бірдей болады, себебі балалар сөздердің мағынасын жазбаша формаларымен сәйкестендіреді. Бұл екі түрдегі сөздік қоры әдетте 3-сыныпқа дейін шамалас болады. Жазбаша тіл сөйлеу тілінен әлдеқайда байырғы болғандықтан, жазбаша сөздік қоры ауызша сөздік қорынан асып түсе бастайды. 10 жасқа келгенде, балалардың оқу арқылы сөздік қорын дамытуы нақты сөздерді үйренуден абстрактілі сөздерді үйренуге қарай өзгереді. Әдетте, әңгімелесу мен оқу сөздерді үйрену және сөздік қорын дамыту үшін қолданылатын төрт контекст принципінің кем дегенде біреуін қамтиды: физикалық контекст, бұрынғы білім, әлеуметтік контекст және семантикалық қолдау.
Физикалық контекст
Физикалық контекст – әңгіме тақырыбы болып табылатын заттың немесе іс-қимылдың болуын қамтиды. Физикалық контекстті пайдалану арқылы бала сөздермен қатар сол сөздің көрінетін бейнесімен де танысады. Бұл әдіс көбінесе нәрестелер мен кішкентай балалар үшін қолданылады, бірақ мектеп жасындағы балаларға да, әсіресе сирек немесе аз қолданылатын сөздерді үйрену кезінде өте пайдалы болуы мүмкін. Физикалық контекстке ойыншықтардағыдай керек-жарақтар да кіруі мүмкін. Ересекпен ойнаған кезде баланың сөздік қоры ойыншықтарды талқылау арқылы дамиды, мысалы, затты атау (мысалы, "динозавр") немесе сирек кездесетін сөзбен белгілеу (мысалы, стегозавр) арқылы. Осындай әрекеттесулер балаға күнделікті сөйлесуде кездеспейтін сөздерді таныстырады.
Алдын ала білімі
Әңгіме кезінде бұрынғы тәжірибелер мен жалпы білім жиі қолданылады, сондықтан балалар үшін сөздерді үйренуге бұл өте пайдалы жағдай. Бұрынғы оқиғаларды еске түсіру балаға жеке визуалды, сезімдік, ауызша және/немесе естілу арқылы алған тәжірибесіне сүйенуге мүмкіндік береді. Мысалы, егер бала бірде хайуанаттар бағына барып, пілді көрген, бірақ «піл» деген сөзді білмеген болса, ересек адам кейін балаға сол оқиғаны еске түсіріп, жануардың мөлшері мен түсі, құлақтарының үлкендігі, сондай-ақ оның мүңкісі мен дыбысын сипаттап, одан кейін жануарды атау үшін «піл» сөзін қолдануға болады. Бұрынғы білімге жүгіну әңгімелерде ғана емес, кітап оқу кезінде де жиі қолданылады, бұл баланың өзінің тәжірибесімен байланыстырып, оқиғада не болып жатқанын түсінуге көмектеседі.
Әлеуметтік жағдай
Әлеуметтік контекст әлеуметтік нормаларды және осы нормаларды бұзуды көрсетуді қамтиды. Мұндай контекст ең көп кездесетін орта – әңгімелесу, ал оқу немесе басқа сөздерді үйрену орталарынан өзгеше. Баланың әлеуметтік нормаларды түсінуі, әңгіме барысында кездесетін сөздердің мағынасын болжауға көмектеседі. Ағылшын тілінде "өтініш" және "рахмет" сөздері балаларға өте ерте жастан үйретіледі, сондықтан мектепке барар шаққа дейін бала оларға жақсы таныс болады. Мысалы, егер адамдар тобы баланың қатысуымен тамақтанып отырса, біреуі "Маған нан бер" десе, екіншісі "Бұл әдепсіздік. Қайтадан қалай сөйлейсің?" десе, бала "әдепсіздік" сөзінің мағынасын білмесе де, әлеуметтік жағдай арқылы оның мағынасын және "өтініш" деудің қажеттілігін түсіне алады.
Семантикалық қолдау
Семантикалық қолдау – мектеп жасындағы балалардың сөздік қорын дамытудың ең айқын тәсілі. Ол сөздің мағынасын тікелей ауызша түсіндіруді қамтиды. Балалар мектепке келген кезде, олар әңгімелерге белсенді қатысып, түсінбеген сөздері немесе ұғымдары болғанда сұрақ қоюға қабілетті және ынталы болады. Мысалы, бала зебраны алғаш рет көріп, «Бұл не?» деп сұрайды, ал ата-анасы «Бұл зебра. Ол жолақты жабайы жылқы, оған мінуге болмайды» деп жауап береді. Немесе бала алғаш рет минивэн көріп, «Бұл не?» деп сұрайды, ал ата-анасы «Бұл минивэн. Ол ішінде қосымша орындықтары бар көлік» дейді.
Жады
Жады сөздік дамуында маңызды рөл атқарады, бірақ оның нақты қандай рөл атқаратыны әдебиетте даулы мәселе болып табылады. Атап айтқанда, көптеген зерттеушілер қысқа мерзімді жадтың қабілеті мен оның сөздік дамуымен қалай байланысатынына күмән келтіреді. Сөздердің фонетикасы балалар мектепке келген кезде сөздік қорын дамытуға көмектесетіні дәлелденген. Балалар сөздік қорын қалыптастырғаннан кейін, жаңа сөздерді үйрену үшін олар бұрыннан білетін дыбыстарды пайдаланады. Фонемалық цикл сөйлеу ақпаратын кодтайды, сақтайды және өңдейді. Бұл ақпарат қысқа мерзімді жадтың бір бөлігі болып табылатын фонемалық жадта сақталады. Зерттеулер көрсеткендей, 4-5 жастағы балалардың фонемалық жад қабілеті олардың сөздік білімімен байланысты. Жасы ұлғайған сайын (4 жастан жасөспірім шаққа дейін) жад қабілеті артады, соған сәйкес адамның күрделі сөздерді үйрену мүмкіндігі де артады. Сөздік даму үшін тізбектелген қысқа мерзімді жад маңызды болуы мүмкін. Лексикалық білім артқан сайын, ұқсас дыбысты сөздердің (мысалы, "салмақты", "кел") арасындағы айырмашылықты анықтау үшін фонемалық бейнелер нақтырақ болуы керек. Осы теория бойынша, жаңа сөздерді үйрену үшін жалпы фонетика емес, фонемалық оқиғалардың нақты реті немесе тізбегі қолданылады.