Кіріспе
Курдистан еврейлерінің солтүстік-шығыс нео-арамей диалектісі, Транс Заб еврей нео-арамей тілі деп те аталатын, Хулаула – бұл Иран Құрдистаны мен Ирактың ең шығыс бөлігіндегі еврейлердің бастапқыда сөйлеген, солтүстік-шығыс нео-арамей тілінің туысқан диалектілерінің жиынтығы. Қазіргі кезде көптеген сөйлеушілер Израильде тұрады.
Trans Zab Jewish Neo Aramaic, also known as Hulaulá , is a grouping of related dialects of Northeastern Neo Aramaic originally spoken by Jews in Iranian Kurdistan and easternmost Iraqi Kurdistan. Most speakers now live in Israel.
Тарих
Хулаула әр түрлі жаңа арамей диалектілері қолданылған кең аймақтың оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Иранның Курдистан провинциясының астанасы Санандж қаласынан солтүстікке қарай Урмия көлінің жағалауына дейін аймақ созылып жатқан. Одан батысқа қарай Ван көліне (Түркияда) және оңтүстікке қарай Мосул жазығына (Иракта) дейін жеткен. Сосын ол қайта шығысқа қарай Арбил арқылы Сананджға оралған. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін олардың дәстүрлі аймағындағы құлшыныстар мен Израиль мемлекетінің құрылуы парсы еврейлерінің көпшілігін 1950 жылдардың басында жаңа отандарына қоныстануға итермеледі. Көптеген ересек сөйлеушілер күрд тілін екінші тіл ретінде біледі, ал жас ұрпақ иврит тілін меңгерген. Хулаула – еврей жаңа арамей тілдерінің арасында ең көп таралғаны, шамамен 10 000 адам сөйлейді. Олардың көп бөлігі Израильде тұрады, ал қалғандары Иранда және АҚШ-та қоныстанған.
Түсіну қабілеті
Хулаула еврейлердің Урмия арамей диалектісімен (және жалпы Иран Әзербайжанымен) белгілі бір деңгейде түсінікті. Сонымен қатар, ол батыс көршісі – Inter Zab еврей жаңа арамей тілімен де түсіністікке ие. Дегенмен, ол Сеняның христиандық жаңа арамей диалектісімен түсініксіз. Христиандар мен яһудилер бір аймақта мүлдем әртүрлі жаңа арамей тілдерінде сөйлескен. Басқа еврей арамей тілдері сияқты, Хулаула да кейде Таргумдық деп аталады, себебі еврей Библиясын арамей тіліне аударудың ұзақ дәстүрі және таргумдар жасалуы осыған байланысты.
Әсерлер
Хулауланың әртүрлі диалектілері аймақтағы еврейлердің негізгі қонысқан жерлерінің маңында шоғырланған: Иранның Курдистан провинциясындағы Саннадж және Саккез қалалары, Керендтегі оңтүстік бекінісі және Ирактың Сулеймания қаласындағы бір топ. Хулаула тілі еврей, аккад, парсы және күрд тілдерінен алынған сөздерге толы.
Жазу жүйесі
Хулаула еврей әліпбиімен жазылады. Дұрыс жазу көбінесе дыбыстамалыққа бейім, және түсірілген әріптер жазылмайды.