Кіріспе

Мбути пигмейі 1904 жылы көрмеге қойылған Ота Бенга (шамамен 1883 – 20 наурыз 1916) – Мбути (Конго пигмейі) еркегі, 1904 жылы Сент-Луисте өткен Луизиана сатып алу көрмесінде және 1906 жылы Бронкс зообағында «адамдар зообағы» көрмесінде танымал болды. Бенганы Африка құл саудагерлерінен, көрме үшін африкалықтарды іздеген Самуэль Филлипс Вернер сатып алып, Америка Құрама Штаттарына әкелді. Бронкс зообағында Бенга зообақтың маймыл үйінде көрсетілгенге дейін және кейін зообақтың аумағында жүруге рұқсат алды. Ол орангутанмен бірге клеткаға қамалды, бұл оның адамдық қадір-қасиетін қорлау және дарвинизмді насихаттау ретінде қарастырылды. Оның жабайы бейнесін күшейту және қажет болған жағдайда өзін маймылдан қорғау үшін оған садақ пен жебе берілді. Ол осы садақпен оны мазақтап, қорлаған келушілерге оқ атты, нәтижесінде көрме тоқтатылды. Сент-Луис көрмесінен кейін Вернермен Африкаға қысқа сапар жасағаннан басқа, Бенга өмірінің соңына дейін АҚШ-та, көбінесе Вирджиния штатында тұрды. АҚШ-тың көптеген газеттері Бенгаға қатысты қатыгездікке қарсы редакциялық мақалалар жариялады. Роберт Стюарт Макартур, қара нәсілді шіркеулердің делегациясының өкілі, Нью-Йорк қаласының мэрі Джордж Б. Макклелланға Бронкс зообағынан оны босату туралы өтініш жасады. 1906 жылдың соңында мэр Бенганы Бруклиндегі Говард түрлі-түсті жетімдер үйін басқаратын Джеймс Г. Гордонның қамқорлығына тапсырды. 1910 жылы Гордон Бенганың Вирджиния штатының Линчбург қаласында күтімде болуын ұйымдастырды, оның киімдеріне ақы төлеп, өткір тістерін қаптады. Бұл Бенганың жергілікті қоғамда қабылдануын жеңілдетуге мүмкіндік берді. Бенга ағылшын тілін үйренді және Линчбургтегі темекі фабрикасында жұмыс істеді. Ол Африкаға қайтуға тырысты, бірақ 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда жолаушылар кемелерінің қатынайтыны тоқтатылды. Бенга депрессияға ұшырап, 1916 жылы өз-өзіне қол жұмсады.

Ерте өмір

Ота Бенга Мбути халқының мүшесі ретінде сол кездегі Конго еркін мемлекетіндегі Касай өзені маңындағы экваторлық ормандарда өмір сүрді. Оның халқына Бельгия королі Леопольд II жергілікті халықты және қауымдастықтарды қанау үшін құралған милиция ретінде құрылған Force Publique шабуыл жасады, олардың көпшілігі Конгоның резеңкеге деген үлкен қорын өндіруде және пайдалануда мәжбүрлі жұмысшылар ретінде пайдаланылды. Бенганың әйелі мен екі баласы қаза болды; ол аман қалды, өйткені ол Force Publique өз ауылына шабуыл жасаған кезде аңшылық экспедицияда болды. Кейін оны "Башелеле" (Bashilele) руының құл саудагерлері тұтқындады. 1904 жылы америкалық кәсіпкер және зерттеуші Сэмюэл Филлипс Вернер Луизиана сатып алу көрмесінің келісімшарты бойынша Африкаға сапар шегіп, көрмеге қатысу үшін пигмейлердің әртүрлі топтарын әкелуді жоспарлады. Вернер Бенгаға бұрын Батуа пигмейлер ауылына бара жатқанда кездесті. Ол Бенганы Башилеле құл саудагерлерінен сатып алып, оларға бір фунт тұз және бір мата ролы берді. Екеуі бірнеше апта бірге жүріп, Батуа ауылына жетті. Ауыл тұрғындары музунгуға ("ақ адамға") сенімсіздікпен қарады. Вернер ауыл тұрғындарын АҚШ-қа саяхаттауға шақыра алмады, бірақ Бенга музунгу оның өмірін сақтап қалғанын, олардың арасындағы байланыс және Вернер келген әлем туралы өзінің қызығушылығын айтты. Төрт Батуа, барлығы еркек, ақырында олармен бірге саяхаттауға келісті. Вернер пигмей емес басқа да африкалықтарды жалдады: Бакубадан бес адам, оның ішінде Бакубаның билеушісі Ндомбе патшаның ұлы; және басқа туысқан халықтар.

Сент-Луис дүниежүзілік жәрмеңкесі

1904 жылдың маусым айының соңында Вернерсіз топ Сент-Луис қаласына (Миссури штаты) жеткізілді, себебі ол безгекке шалдыққан болатын. Луизиана сатып алынуына арналған көрме қана басталып, африкалықтар бірден барша назардың ортасына түсті. Бенга ерекше танымал болды, баспасөз оның есімін Артиба, Автобанк, Ота Банг және Отабенга деп әртүрлі жазды. Ол жағымды мінезді адам еді, ал келушілер оның жас кезінде ритуалдық әшекей ретінде өткірленген тістерін көруге құштарлық танытты. Африкалықтар суретке түсіру және қойылымдар үшін ақы алуға үйренді. Бір газет есебінде Бенга "Америкадағы жалғыз нағыз африкалық жеміріп жеуші" деп сипатталды және оның "тістері оны көру үшін келушілерден алатын бес центке тең" делінді. Апачи тайпасының басшысы Джеронимо (Соғыс министрлігінен арнайы рұқсат алып, "Адам жолбарысы" ретінде танымал болды)

Өлім

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Конгоға қайта оралу мүмкін болмады, себебі жолаушылар кемелерінің қатынайы тоқтатылды. Бенганың туған жеріне қайта оралу үміті сарқылып, ол көңілсіздікке түсті. Бенга өз меценаты Грегори Хейздің қасындағы Ескі қала зиратының қара бөлігінде белгісіз қабірге жерленді. Бір кезде екеуінің де қабірлерінен із жазылды. Жергілікті ауыз әңгімелерінде Хейс пен Бенганың ақырында Ескі зираттан Уайт-Рок-Хилл зиратына көшірілгені, ал ол зират кейіннен күйрегені айтылады. Бенга 2017 жылы Линчбург қаласында тарихи ескерткіш табалды.

Ұқсас жағдай

Ота Бенга мен Яхи тайпасының соңғы өкілі Ишиге қатысты қарау тәсілінде ұқсастықтар байқалды, ол сол кезеңде Калифорнияда көрсетілген болатын. Иши 1916 жылғы 25 наурызда, Отаның қазасынан бес күн кейін дүниеден озды.