Еврей халқының тарихындағы демографиялық өзгерістер

Кіріспе

Тарих бойындағы еврей халқының саны

Еврей халқының орналасу орталықтары уақыт өте келе үлкен өзгерістерге ұшырады. Бұл өзгерістер қазіргі заманда халықтың ірікөлден көші-қонына, ал бұрынғы кезде халықтың қозғалысына, дін ауысуына және діни сіңіруге байланысты болды. Халықтың қозғалысына итермелейтін және тартатын факторлар әсер етті. Ең маңызды итермелейтін факторлар – қуғын-сүргін мен қудалау, әсіресе Ресей империясындағы погромдар мен Холокост. 20 ғасырда еврей халқының орналасуында үлкен өзгеріс болды, атап айтқанда Америка мен Палестинаға (кейін Израиль) ірікөлден көші-қон жасалды. Израильдің тәуелсіздігі араб және мұсылман елдерінен еврейлердің жаппай көшіп кетуіне себеп болды. Бүгінде әлемдегі еврей халқының көп бөлігі Израиль мен АҚШ-та шоғырланған.

Ежелгі заман

Торада Мысырдан шыққан еврейлердің саны туралы мәліметтер бар, олар – жеті ұл мен немересінің ұрпақтары, Яковтың жетпіс баласы сол елде қоныстанған. Левиліктерді қоса алғанда, жалпы саны 611 730-ға жетеді. Левилік еместер үшін бұл әскери қызметке жарамды, яғни жиырма мен алпыс жас аралығындағы ер адамдарды білдіреді; ал левиліктер арасында ғибадатхана қызметіне міндеттілердің саны (жиырма мен елу жас аралығындағы ерлер) ескеріледі. Бұл шамамен 3 миллиондық халықты көрсетеді. Дәуіт патшаның халық санағында жиырма жастан асқан 1 300 000 еркек тіркелген, бұл 5 000 000-нан астам халықты білдіреді. Бабылдан оралған жер аударғандардың саны 42 360-қа жетеді. Тацит Иерусалим құлағанда 600 000 тұрғыны болғанын айтады, ал Иосиф Флавий Иерусалимнің 70 жылы қиратылуында 1 100 000 адам қаза тапқанын, сондай-ақ 97 000 адам құл ретінде сатылғанын мәлімдейді. Дегенмен, Иосиф Флавий бұл санды нақтылап, Иерусалимнің Пасха мерекесі кезінде қоршауға алынғанын атап өтеді. 1 197 000 адамның көп бөлігі қала тұрғындары емес, мерекеге келген қонақтар болған. (Жакоб жазғандай) Бұл шамамен бір миллион яһуди халқының саны, ол 200 және 500 жылдар аралығында табиғи өсім мен Израиль жерінен еврейлердің көшіп келуі арқасында шамамен екі миллионға дейін өсті, сол кездегі әлемдік еврей халқының шамамен алтыдан бір бөлігін құрады. Бірінші ғасырдың ортасында Рим әлемінде жеті миллион, ал одан тыс жерде бір миллион адам болған деген дерек, Луи Фельдманды қоса алғанда, көптеген ғалымдар тарапынан қабылданып жүрді. Алайда, қазіргі ғалымдар Бар Хебрейдің бұл санын Рим азаматтарының жалпы санын санаққа алу нәтижесінде шығарғанын мойындайды, ал Эвсевийдің «Хроникасында» 6 944 000 көрсетілген. Джон Р. Бартлетт Баронның сандарын мүлдем қабылдамайды, себебі ежелгі әлемдегі еврей халқының саны туралы бізге ешқандай мәлімет жоқ. Бұрын бұл цифрдың жақтаушысы болған Луис Фельдман енді өзінің және Баронның қателескенін мойындайды.

The Torah contains a number of counts as to the number of (adult, male) Hebrews that left Egypt, the descendants of the seventy sons and grandsons of Jacob who took up their residence in that country. Altogether, including Levites, the number given is 611,730. For non Levites, this represents men fit for military service, i. e. between twenty and sixty years of age; among the Levites the relevant number is those obligated in temple service (males between twenty and fifty years of age). This would imply a population of about 3,000,000. The Census of David is said to have recorded 1,300,000 males over twenty years of age, which would imply a population of over 5,000,000. The number of exiles who returned from Babylon is given at 42,360. Tacitus declares that Jerusalem at its fall contained 600,000 persons; Josephus, that there were as many as 1,100,000 slain in the destruction of Jerusalem in CE 70, along with 97,000 who were sold as slaves. However, Josephus also qualifies this count, noting that Jerusalem was besieged during the Passover. The majority of the 1,197,000 would not have been residents of the city, but rather were visiting for the festival. These appear (writes Jacobs) population of an estimated one million Jews, which increased to an estimated two million between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from the Land of Israel, making up about one sixth of the world Jewish population in that era. The figure of seven million within and one million outside the Roman world in the mid first century became widely accepted, including by Louis Feldman. However, contemporary scholars now accept that Bar Hebraeus based his figure on a census of total Roman citizens, the figure of 6,944,000 being recorded in Eusebius' Chronicon. John R. Bartlett rejects Baron's figures entirely, arguing that we have no clue as to the size of the Jewish demographic in the ancient world. Louis Feldman, previously an active supporter of the figure, now states that he and Baron were mistaken.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлардағы яһудилердің саны туралы Бенжамин Тудела шамамен 1170 жылы барлығы 1 049 565 адамды атап көрсетеді, бірақ олардың 100 000-ы Парсы және Үндістанға, 100 000-ы Арабияға, ал 300 000-ы анықталмаған «Танаймға» жатқызылған. Бұл, әдетте, оның жеке кездеспеген Шығыс яһудилері туралы болжамдары болған. Ол кезде ол сапарлаған елдерде 500 мыңнан аспайтын, ал жалпы саны 750 мыңнан аспайтын болған сықпайды. Орта ғасырлардағы нақты деректер көбінесе жеке еврей қауымдастықтарына қатысты. Орта ғасырлар көбінесе қуғын-сүргінмен өтті. 1290 жылы Англиядан 16 000 яһуди қуылды, 1306 жылы Франциядан 100 000, ал 1492 жылы Испаниядан шамамен 200 000 адам қуылды. Германияда да үнемі, бірақ көлемдері кішкентай қуғын-сүргіндер болды, сондықтан 16-шы ғасырдың басында тек төрт ірі еврей қауымдастығы қалды: Франкфурт (2 000 адам), Вормс (1 400 адам), Прага (10 000 адам) және Вена (3 000 адам) (Генрих Гретц, Geschichte der Juden x. 29). Джозеф Джейкобс 1000 жылдан 1500 жылға дейінгі бес ғасыр ішінде қуғын-сүргін кезінде 380 000 яһуди өлтірілді деп есептейді, бұл әлемдегі жалпы санын шамамен 1 000 000-ға дейін азайтты. 16-шы және 17-ші ғасырларда еврей халқының негізгі орталықтары Польшада және Жерорта теңізі елдерінде орналасқан, Испанияны есептемегенде. 13-шы ғасырдың басында әлемдік яһуди халқының саны бірінші ғасырдағы 8 миллионнан 2 миллионға дейін төмендеді, бұл сан одан да азайған болуы мүмкін, ал 2 миллионның тек 250 мыңы христиан елдерінде тұрды. Яһуди халқының азаюына Бар-Кохба көтерілісі және Бірінші крест жорығы сияқты көптеген факторлар әсер етті. Сесил Рот 1500 жылы Германия, Франция және Австриядағы тарихи ашкеназдық яһудилердің саны шамамен 150 000 болды деп есептеді, олардың көпшілігі Польша мен Литваға қуылды, онда бірнеше он мың яһудилер тұрды. Ротт, ашкеназдықтардан бұрын Шығыс Еуропада тұрған яһудилердің санын шамамен 230 000 деп бағалады, олар ашкеназдық литургияға байланысты княнимдер мен романиоттар ретінде өздерінің ерекшелігін жоғалтты. Роттың бағалауларына сүйене отырып, Эдгар Поломе мен Вернер Винтер Шығыс Еуропалық яһудилердің санын одан да күмәнді көріп, ашкеназдықтар келгенге дейін бұл Шығыс яһудилерінің саны шамамен 300 000 болған деп есептеді. Алайда, соңғы зерттеулерге сәйкес, жоғары туу деңгейіне байланысты, Орталық Еуропадан Шығыс Еуропаға ашкеназдықтардың кең көші-қоны болды, олар Шығыс Еуропаның ашкеназдық емес еврей топтарын (демограф Серджио Делла Перголаның пікірінше, олардың саны аз болды) сіңіріп, негізінен алмастырды. Генетикалық дәлелдер де идиш тілінде сөйлейтін Шығыс Еуропалық яһудилердің батыс және орталық Еуропадан Шығыс Еуропаға орта ғасырдың соңында көшіп келген ашкеназдық яһудилерден шыққандығын көрсетеді, және кейіннен жоғары туу деңгейі мен генетикалық оқшаулануды бастан өткерді. Израильдің кейбір заманауи генетиктерінің бағалауынша, қазіргі ашкеназдық яһудилер шамамен 25 000 адамнан тараған, олар 1300 жылы өмір сүрген. Шай Карми және басқалардың жаңағы зерттеуі одан да аз санды атап көрсетеді, қазіргі ашкеназдық яһудилердің көпшілігі шамамен 1350 жылы өмір сүрген 350-ге жуық адамнан тараған, олардың тегі Таяу Шығыстан және Еуропадан шыққан.

As regards the number of Jews in the Middle Ages, Benjamin of Tudela, about 1170, enumerates altogether 1,049,565; but of these 100,000 are attributed to Persia and India, 100,000 to Arabia, and 300,000 to an undecipherable "Thanaim", which were likely mere guesses with regard to the Eastern Jews, with whom he did not personally encounter. There were at that time probably not many more than 500,000 in the countries he visited, and probably not more than 750,000 altogether. The only real data for the Middle Ages are with regard to special Jewish communities. The Middle Ages were mainly a period of expulsions. In 1290, 16,000 Jews were expelled from England; in 1306, 100,000 from France; and in 1492, about 200,000 from Spain. Smaller but more frequent expulsions occurred in Germany, so that at the commencement of the 16th century only four great Jewish communities remained: Frankfurt, 2,000; Worms, 1,400; Prague, 10,000; and Vienna, 3,000 (Heinrich Grätz, Geschichte der Juden x. 29). Joseph Jacobs estimated that during the five centuries from 1000 to 1500, 380,000 Jews were killed during the persecutions, reducing the total number in the world to about 1,000,000. In the 16th and 17th centuries the main centers of Jewish population were in Poland and the Mediterranean countries, Spain excepted. By the early 13th century, the world Jewish population had fallen to 2 million from a peak at 8 million during the 1st century, and possibly half this number, with only 250,000 of the 2 million living in Christian lands. Many factors had devastated the Jewish population, including the Bar Kokhba revolt and the First Crusade. Cecil Roth estimated that by the year 1500, the number of the Historic Ashkenazim in Germany, France and Austria was about 150,000 combined; the majority of them were expelled to Poland and Lithuania where a few dozen thousand Jews already resided. Roth estimated the number of the Jews who predated the Ashkenazim in Eastern Europe to be at about 230,000 who lost their identities as Knaanim and Romaniotes in favor of the Ashkenazi liturgy. Based upon the estimation of Roth, Edgar Polomé and Werner Winter had questioned the number of the Eastern European Jews even further and estimated that prior to the arrival of the Ashkenazim, these Eastern Jews were at about 300,000. However, according to more recent research, mass migrations of Ashkenazim occurred to Eastern Europe, from Central Europe in the west, who due to high birth rates absorbed and largely replaced the preceding non Ashkenazi Jewish groups of Eastern Europe (whose numbers the demographer Sergio Della Pergola considers to have been small). Genetic evidence also indicates that Yiddish speaking Eastern European Jews largely descend from Ashkenazi Jews who migrated from west and central Europe to eastern Europe around the late Middle Ages and subsequently experienced high birthrates and genetic isolation. It is estimated by some modern geneticists from Israel that modern Ashkenazi Jews descend from about 25,000 individuals who lived in 1300 A. D. A more recent study by Shai Carmi et al. indicated an even smaller population, where modern Ashkenazi Jews commonly descend from only approximately 350 individuals who lived around 1350 A. D., and who were of an even mix of Middle Eastern and European ancestry.

Қазіргі заман

Голландиялық зерттеуші Адриаан Релланд 1714 жылы Османдық Палестинаға сапары туралы есеп жариялады. Ол өзінің бейресми санағында елдің барлық аймақтарында, әсіресе Иерусалимде, Тиберияда, Сафедте және Газада маңызды еврей халқының бар екенін айтады. Хеброн қаласында да үлкен еврей қауымдығы болған. Бұл қауымдар бірігіп, кейін "Ескі Ишув" деп аталатын қауымды құрады. Жакобстың сөздерін еске алып келсек, 1970 жылдары халық саны шамамен 13 миллионға жеткен, бірақ содан кейін 2005 жылға дейін төмен туылу деңгейі мен ассимиляция салдарынан өсімге жақын нөлдік көрсеткіш тіркелді. 2005 жылдан бері әлемдегі еврей халқының саны шамамен 0,78% (2013 жылы) өсуде. Бұл өсімнің басты себебі – хареди және кейбір ортодоксалдық ағымдардың қарқынды өсуі, олар еврейлердің үлесін арттыруда. 2017 жылғы Pew Research Center сауалына сәйкес, әлемдегі еврейлердің саны 2015 жылғы 14,3 миллионнан 2060 жылға қарай 16,4 миллионға дейін жетеді деп күтілуде.

Салыстырулар

Аймақ яһудилері, No. (1900) Яһудилер, %(1900) Яһудилер, %(1942) Яһудилер, %(1970) Яһудилер, %(2010) 441 000 2 582 000 86,82% 5 413 800 74,62% 6 940 000 74,2% Ресей империясы (Азия) 89 635 0,38% 254 000 0,57% 18 600 0,02% Африка 372 659 0,28% 593 736 195 000 0,05% 76 200 0,01% 72 000 Алжир 51 044 1,07% 120 000 1,7% 2 000 0,01% 0 0,00% 0 0,00% Египет 30 678 0,31% 100 0,00% 9 0,00% Эфиопия 50 000 1,00% 100 0,00% Ливия 18 680 2,33% 0 0,00% 0 0,00% Марокко 109 712 2,11% 2 700 0,01% 2 100 0,00% Оңтүстік Африка 50 000 4,54% 118 000 0,53% 70 800 0,14% 67 500 0,11% Тунис 62 545 4,16% 1 000 0,01% 1 000 0,00% Америкалар 1 553 656 1,00% 4 739 769 6 200 000 1,20% 6 039 600 0,64% Аргентина 20 000 0,42% 282 000 1,18% 182 300 0,45% Боливия/Чили/Эквадор/Перу/Уругвай 1 000 0,01% 41 400 0,06% Бразилия 2 000 0,01% 90 000 0,09% 95 600 0,05% Канада 22 500 0,42% 286 000 1,34% 375 000 1,11% Орталық Америка 4 035 0,12% 54 500 0,03% Колумбия/Гвиана/Венесуэла 2 000 0,03% 14 700 0,02% Мексика 1 000 0,01% 18 299 0,09% 35 000 0,07% 39 400 0,04% Суринам 1 121 1,97% 200 0,04% АҚШ 1 500 000 1,97% 4 228 529 3,00% 5 400 000 2,63% 5 275 000 1,71% 6 700 000 2,04% Океания 16 840 0,28% 26 954 70 000 0,36% 115 100 0,32% 125 600 0,3% Австралия 15 122 0,49% 65 000 0,52% 107 500 0,50% 118 000 0,48% Жаңа Зеландия 1 611 0,20% 7 500 0,17% 7 500 0,15% Барлығы 11 273 076 0,68% 15 371 822 12 633 000 0,4% 13 428 300 0,19%

а. Албания, Ирак, Иордания, Ливан, Македония, Сирия, Түркия
b. Балтық мемлекеттері (Эстония, Латвия, Литва), Беларусь, Молдова, Ресей (Сібірді қоса), Украина. c. Кавказ (Армения, Әзірбайжан, Грузия), Орталық Азия (Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан).