Кіріспе

Идиш тілінде жазған жазушы және драматург Исаак Лейб Перец (Icchok Lejbusz Perec, ) (18 мамыр 1852 - 3 сәуір 1915), кейде Ицхок Лейбуш Перец деп те жазылады. Пайсон Р. Стивенс, Чарльз М. Левин және Сол Штайнметц оны Менделе Мохер Сефорим және Шолем Алейхеммен бірге үш классикалық идиш жазушысының бірі деп санайды. Сол Липцин былай деп жазды: "Ицхок Лейбуш Перец идиш тілінде сөйлейтін еврейлерді оятып, Шолом Алейхем оларға демеу болды. Перец оқырмандарының өзін-өзі босатуға, оларға жасалған көптеген кемсітулерге қарсы тұруға деген құлшынысын оятты". Перец мәдени универсализмді қабылдамады, әлемді әртүрлі ұлттардан тұрады деп қарады, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Липциннің айтуынша, "әр ұлтты ол өзінің ерекше тарихы, географиясы және этникалық құрамы арқылы таңдалған халық ретінде қарастырады"; ол еврей әдебиетін "еврей дәстүрлері мен еврей тарихына негізделген" және "еврей идеалдарының көрінісі" деп түсіндірді. Көптеген басқа маскилимдерден айырмашылығы, ол хасидтердің әлемдегі өмір салтын жоғары бағалады; сонымен бірге ол адамның кемшіліктерін ескеру қажеттігін де түсінді. Оның "Егер биік болмаса", "Қазына" және "Өлім төсегінде" сияқты әңгімелері шын ниетті діни сенімнің, бос сөздерден гөрі маңызды екенін көрсетеді.

Өмірбаян

Замость қаласында, Люблин губернаторлығында, Конгресс Польшасында дүниеге келген Перец, еврей ағартушылығының (Гаскала) маңызды орталығы ретінде танымал болған қалада өсті. Ол ортодоксал еврей отбасында тәрбиеленді. Әкесі Юде – саудагер, анасы Ривка да отбасылық дүкенді басқаруға көмектесті; Перец ересек жасқа жеткен үш бауырластың үлкені еді. Көбінесе жеке ұстаздардан білім алған ол, еврей және раввиндік мәтіндер бойынша дәстүрлі еврей білімін алды, ал 13 жасында Замостьтегі ешиваларда және жақын маңдағы Шчебржешин қаласында қысқа мерзім оқыды. Оған сондай-ақ орыс, поляк және неміс тілдерін үйрету үшін жеке ұстаздар сабақ берді. Келесі бірнеше жыл бойы Перец аймақта түрлі бизнес жобаларымен айналысты. 1890 жылы ол Польша еврейлерінің статистикалық зерттеуін жүргізу үшін қайырымды Ян Блохтың демеушілігімен құрылған экспедицияға мүше болып уақытша жұмыс істеді. Польшаның оңтүстік-шығысындағы Томашов провинциясының шағын қалалары мен ауылдарын аралап көрген тәжірибесі оның көркем шығармаларының (“Провинциялық саяхаттан суреттер”) негізіне айналды. Сондай-ақ ол Ламед Шапиромен бірге жұмыс істеді. Олар бірнеше антологиялар мен басылымдарда, мысалы, “Ди йонтеф блетлех” (“Мерекелік беттер”) атты тағы бір маңызды идиш әдеби антологиясында, авторлар Джейкоб Динезон, Мордекай Спектор және Давид Пинскимен бірге қатысты. Шамамен 1907 жылы Перец жақында құрылған “Хазомир” (Нәтижке) еврей музыкасы мен әдебиеті қоғамында идиш драмалық үйірмесін құрды, ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Варшава идишінің жанды мәдени орталығына айналды. Өмірінің соңында, Ресей мен Германия арасындағы соғыс аймағынан Варшаваға босқындар ағылып келгенде, Перец және оның әріптесі Джейкоб Динезон жетімдер үйін құруға және орын аударған еврей балалары үшін мектептер ашуға көмектесті. Перец 1915 жылы Конгресс Польшасындағы Варшава қаласында қайтыс болды. Ол Окопова көшесіндегі еврей зиратында жерленді, жерлеу рәсіміне шамамен 100 000 адам қатысты.

Шығармалары

Перец еврейше де, идишше де жазды. Әлеуметтік сыншы, еңбек қозғалысына жанашыр болған Перец әңгімелер, халық аңыздары мен пьесалар жазды. Липцин оны реалист ретінде сипаттайды – "ағартушылық арқылы прогрестің сөзсіздігіне сенетін оптимист" – және романтист ретінде, ол "жанның иррационалды қабаттарына терең бойлап, Мессиялық мүмкіндіктердің көріністерімен қиялды оятуға тырысты". Нью-Йорктегі идиш театрына Якоб Гординнің салған әсері сияқты, Шығыс Еуропада да Перецтің әсері болды. Исраил Берковичи Перецтің сахналық шығармаларын Гординнің және дәстүрлі, мелодрамалық Абрахам Голдфаденнің синтезі деп қарастырады, бұл пікірді Перец өзі де жоққа шығармайтын еді: "Сыншылар, – деп жазды ол, – ең нашарлары М. М. Сефорим менің үлгім деп ойлады. Бұл рас емес. Менің ұстазым Абрахам Голдфаден болды". Перецтің 1907 жылы жазылған "Бай нахт афн альтн марк" ("Ескі базардағы түнде") пьесасы бір түн ішінде еврей штетлінде өтеді және Польшадағы еврей өмірінің панорамалық көрінісін ұсынады. 2007 жылы Фрэнк Лондонның музыкасымен, Глен Бергердің кітабы мен сөздерімен пьеса мультимедиалық театрлық қойылымға бейімделді.

Отбасы және ұрпақтары

Америкалық журналист Мартин Перец оның ұрпақтарының бірі. Француз жазушысы Жорж Перек оның қашық туысы болған. Перецтің бауырының ұрпақтары – дәрігерлер, мұғалімдер, адвокаттар және артистер Нью-Йорк қаласының аймағында тұрады.