Кіріспе

Генетикалық инженериямен жасалған Flavr Savr (CGN 89564 2 деп те аталады; "дәмі сақтаушы" деп айтылады) – генетикалық модификацияланған қызанақ, адамдарға қолдануға рұқсат берілген алғашқы коммерциялық генетикалық инженериямен жасалған өнім. Оны 1980-ші жылдары Калифорниялық Calgene компаниясы әзірледі. Бұл қызанақтың сақталу мерзімі ұзартылған, саңырауқұлаққа төзімділігі артқан және өзгертілмеген түрімен салыстырғанда сәл қоюрақ консистенцияға ие. Оның дәмін жақсарту үшін пісіп жетілген күйінде жинап, алысқа тасымалдауға арналған. Бұл қызанақ кейбір аминогликозидті антибиотиктерге, оның ішінде канамицин мен неомицинге төзімділік қасиетін береді. 1994 жылдың 18 мамырында FDA Flavr Savr қызанағы мен APH(3')II қолданысын бағалауын аяқтады, нәтижесінде қызанақтың "дәстүрлі әдістермен өсірілген қызанақтармен бірдей қауіпсіз" және "аминогликозидті 3' фосфотрансфераза II тамаққа қолданылатын қызанақтың, рапс майының және мақтаның жаңа сорттарын жасауда өңдеуге көмектесетін зат ретінде қолдануға қауіпсіз" деген қорытындыға келді. Ол алғаш рет 1994 жылы сатылды, бірақ 1997 жылы өндіріс тоқтатылғанға дейін бірнеше жыл ғана қолжетімді болды. Calgene тарихқа енді, бірақ өндіріс шығындарының артуы компанияның табысты болуына кедергі келтірді.

Генетикалық инженерия арқылы Calgene қызанақтың пісіп жетілу процесін баяулатып, ерте жұмсаруын болдырмақшы болды, сонымен бірге оның табиғи түсі мен дәмін сақтап қалуды көздеді. Бұл оның жүзім бұтағында толық пісіп, жұмсақ болмай, алысқа тасымалдануына мүмкіндік беретін еді. Flavr Savr-дің дәмі дәстүрлі селекция және жақсырақ сорттар арқылы жақсартылып, супермаркетте оны қымбатқа сатуға мүмкіндік берді. Flavr Savr-де сондай-ақ канамицинге төзімді ген болды. Бұл ген бактериялық жасушалар мен хлоропластарға канамицин сияқты бірнеше антибиотиктерге қарсы тұруға мүмкіндік берді. Канамицинге төзімді ген қызанақтың жасалу кезеңінде ғалымдарға сәтті қосылған гендері бар өсімдіктерді анықтауға көмектесті. Канамицин хлоропластар үшін улы және кейбір өсімдіктер үшін өлімге себеп болуы мүмкін. Зерттеушілер қызанақ өсімдіктерін канамициннің жоғары концентрациясына ұсынғанда, тек қосымша гендері бар өсімдіктер ғана тірі қалды.

Дау

FDA бұл өзгертілген қызанақтарға арнайы таңбалау қажет емес екенін мәлімдеді, себебі олар өзгертілмеген қызанақтардың маңызды қасиеттерін сақтайды. Атап айтқанда, денсаулыққа зиян келтіретініне ешқандай дәлел жоқ, ал қоректік құндылығы өзгермеген. Көптеген ГМО азық-түліктері міндетті түрде таңбаланбады, нәтижесінде коммерциялық саудадағы генетикалық түрлендірілген азық-түліктердің көп бөлігі таңбаланбады. Flavr Savr қызанақтары талап болмаса да, генетикалық өзгертілген деп белгіленді. Қауіпсіздік туралы алаңдаушылық та айтылды. FDA-ға таңбалау ережелерін өзгертуді сұрап, мыңдаған хабарламалар жіберілді. Кейбіреулер қызанақтың қауіпсіздігіне күмәнданды. Халықтың бір бөлегі генетикалық технология туралы бұрыс ақпарат алғандықтан, Flavr Savr және басқа да генетикалық түрлендірілген өнімдер адам денсаулығына немесе қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін деп қорқып жүрді. Кейбір шеф-аспазшылар мен азық-түлік таратушылар Flavr Savr-ді бойкоттап, дүкендерінде осы қызанақтарды сатудан бас тартты. Биотехнологияға қарсы белсенді Джереми Рифкин: «Ол зиянсыз болуы мүмкін, бірақ [Flavr Savr] уытты болып шығуы да мүмкін» деді.

Монсантоның сатып алуы

Жоғары зерттеу және өндіріс шығындары мен төмен пайдалылығына байланысты, 1997 жылы Calgene компаниясы Монсанто корпорациясына 200 миллион доллардан астамға сатылды. Монсанто Calgene компаниясының барлық өнімдерін, оның ішінде Flavr Savr-ды иеленді. Компания Calgene-нің белгілі бір маңызды технологияларға патенттеріне көбірек қызығушылық танытты, сол себепті Flavr Savr өндірістен алынып, қазіргі таңдағыда қолданылмайды.

Томат пастасы

Ұлыбританияда Zeneca компаниясы Flavr Savr технологиясына ұқсас томат пастасын өндірді. Дон Гриерсон генетикалық түрлендірілген (модификацияланған) томатты жасау зерттеулеріне қатысты. Томаттың қасиеттеріне байланысты, оны дәстүрлі томат пастасынан арзанға өндіруге болды, нәтижесінде өнім 20%-ға төмен бағаланды. 1996-1999 жылдар аралығында Sainsbury's және Safeway UK ірі супермаркеттерінде 1,8 миллион банка, генетикалық түрлендірілген (инженерияланған) деп нақты белгіленген, сатылды. Бір кезде бұл пастаның сатылымы дәстүрлі томат пастасынан басып өтті, бірақ 1998 жылдың күзінде сату көлемі азайды. Ұлыбританияның Төменгі палатасы жариялаған баяндамада, осы кезеңде сатылымның төмендеуі генетикалық түрлендірілген (модификацияланған) егістерге қатысты тұтынушылар пікірінің өзгеруімен байланысты екені айтылды. Баяндамада бірнеше ықтимал факторлар көрсетілді, олар өнімді таңбалау және таңдау мүмкіндігін қабылдау, лоббилік науқандар және БАҚ назары. Сонымен қатар, бұқаралық ақпарат құралдарының осы мәселедегі баяндамаларының тоны "радикалды өзгеріске" ұшырады деген қорытынды жасалды. Бұл өзгеріске Rowett Research Institute зерттеушісі доктор Арпад Пуштайдың генетикалық түрлендірілген (модификацияланған) картоппен қоректенген егеуқұйрықтардың денсаулығына зиянды әсері туралы телеарнада жасаған мәлімдемесінен кейін жұмыстан босатылуы себеп болды (Пуштай ісін қараңыз). Доктор Пуштайдың кейінгі сарапшылар пікірі мен куәлігі Ұлыбритания парламентінің ғылым және технология жөніндегі комитетін оның алғашқы мәлімдемесінің "өз деректерімен қайшы екеніне" қорытынды жасауға әкелді. Осы аралықта Sainsbury's және Safeway компаниялары өз брендтерінің өнімдерінде генетикалық түрлендірілген (модификацияланған) ингредиенттер болмайтынын уәделеді.