Кіріспе

Американың жергілікті халықтары жасаған қыш өнімдері

Американың жергілікті халықтарының керамикасы – Америкада кем дегенде 7500 жылдық тарихы бар өнер түрі. Қыш өнімдері – балшықтан жасалған, отта пісірілген керамикалық бұйымдар. Керамика тұрмыстық тағамдар пісіруге арналған ыдыстар, беруге және сақтауға арналған ыдыстар, құбырлар, жерлеу қыштары, құрбандық шалу құралдары, музыкалық аспаптар, рәсімдік заттар, маскалар, ойыншықтар, мүсіндер және сан алуан басқа да өнер түрлері үшін қолданылады. Керамиканың беріктігінің арқасында Колумбияға дейінгі жергілікті мәдениеттер туралы көбірек білуге мүмкіндік болды.

Шығу тегі және таралуы

Америка құрлыңынан табылған ең көне керамика Амазонканың төменгі алабында табылды. Бразилияның Сантарем қаласына жақын орналасқан Педра-да-Пинтада үңгірінен табылған керамикалық бұйымдар 7500–5000 жыл бұрын жасалған деп есептеледі. Сантаремге жақын Тапериньядан табылған керамикалық бұйымдар 8000–7000 жыл бұрын жасалған. Тапериньодағы кейбір сынықтар қабықшалармен бекітілген, бұл олардың радиокөміртектік әдіспен мерзімделуіне мүмкіндік берді. Бұл алғашқы керамика жасаған мәдениеттер балық аулаумен және моллюскаларды жинаумен айналысқан. Керамика алдымен Оңтүстік Американың солтүстігінде, содан кейін Оңтүстік Американың батыс жағында және Мезоамерика арқылы солтүстікке қарай тарады. Гайанадағы Алака мәдениетінің керамикасы 6000–4500 жыл бұрын жасалған. Колумбиядағы Сан-Хасинто мәдениетінің керамикасы шамамен б.з.д. 4530 жылы, ал Колумбиядағы Пуэрто-Хормигада шамамен б.з.д. 3794 жылы мерзімделді. Керамика Эквадордағы Вальдивия мәдениетінде шамамен б.з.д. 3200 жылы, ал Перудегі Панданче мәдениетінде шамамен б.з.д. 2460 жылы пайда болды. Мезоамерикада керамика таралуы кейінірек болды. Панамадағы Монагрильодан табылған керамика шамамен б.з.д. 2140 жылы, Коста-Рикадағы Тронадорадан 1890 жылы, Чиапас штатындағы Сокунускодағы Баррадан 1900 жылы мерзімделді. Мексиканың оңтүстік-орталық бөлігіндегі Пуррон дәстүрінің керамикасы шамамен б.з.д. 1805 жылы, ал Мексиканың солтүстік-орталық бөлігіндегі Чахиль дәстүрінен шамамен б.з.д. 1600 жылы мерзімделді. Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысындағы керамиканың пайда болуы жоғарыда көрсетілген үлгіге сәйкес келмейді. Грузия және Оңтүстік Каролинадағы Саванна өзенінің орталық бөлігіндегі керамика (Сталлингс, Сталлингс аралы немесе Сент-Симонс деп аталады) шамамен б.з.д. 2888 (4500 BP), ал Флориданың солтүстігіндегі Оранж және Норвуд мәдениеттерінің керамикасы шамамен б.з.д. 2460 (4300 BP) мерзімделді (барлығы Колумбияның солтүстігінен табылған кез келген керамикадан ескі). Керамика Солтүстік Американың басқа жерлерінде кейінірек пайда болды. Керамика Флориданың оңтүстігіне (Маунт Элизабет) 4000 жыл бұрын, Небо төбесіне (Миссури штатында) 3700 жыл бұрын және Поверти-Пойнтқа (Луизиана штатында) 3400 жыл бұрын жетті.

Арктика

Нетсилик, Садлермиут, Уткухиксалингмиут және Карибу Инуиттері (Каернермиут) сияқты бірнеше инуит топтары тарихи кезеңде, негізінен тамақ сақтау үшін қолданылатын қыш ыдыстар жасады. Канаданың Нунавут аймағындағы Ранкин-Инлет қаласындағы, көптеген адамдарды жұмыспен қамтамасыз еткен кен жабылып қалғанда, ұлттық үкімет Ранкин-Инлет керамика жобасын құрды, оның өнімдері 1967 жылы Торонтода сәтті көрмеге қойылды. Жоба сәтсіз аяқталды, бірақ 1990 жылдары жергілікті галерея инуит керамикасына деген қызығушылықты қайта жандандырды.

Шығыс орманды алқаптар

Хопвелл қыш ыдыстары – Хопвелл дәстүріне қатысты әртүрлі жергілікті мәдениеттердің керамикалық дәстүрі (шамамен б.з.б. 200 – 400 жылдар аралығы) және Американың орталық батысы мен оңтүстік-шығысындағы археологиялық қазбаларда кездесетін артефакттар. Миссисиппи мәдениетінің қыш ыдыстары – Миссисиппи мәдениетінің (800–1600 жылдар) керамикалық дәстүрі, ол да Американың орталық батысы мен оңтүстік-шығысындағы археологиялық қазбаларда табылған артефакттар ретінде сақталған.

Ұлы алабы

Ұлы бассейннің жергілікті халықтары өздерінің қыш ыдыстарын себет өру негізінде жасады. Орталық Юта штатының Фримонт мәдениеті (700–1300 ж.б.) егіншілікке көшкеннен кейін қыш ыдыстарын дамытты. Батыс Ұлы Бассейндегі Пайют және Вашо халықтары әртүрлі, қарапайым тұрмыстық керамика жасады, ол жылтыратылмаған, бірақ кейде қызыл суреттермен безендірілген. Оуэнс аңғарының қоңыр ыдыстары – Пайют/Вашо керамикасының мысалы, олар тамақ пісіруге, азық-түлік сақтауға және су құмыралары ретінде қолданылды. Құмыралардың көпшілігінде көтеріп жүруге арналған бауларға бекітілетін саптар болды.

Атабаскан

Оңтүстік Атабаска тайпаларына апачи және навахо кіреді.

Мезоамерикалық қыш бұйымдары

Барра/Мокая (б.з.д. 1900 ж.)
Тлатилко (б.з.д. 1500 ж.)
Ольмектер (б.з.д. 1500–400 ж.)
Теотиуакан (б.з.д. 300 – 600 ж.)
Запотектер (б.з.д. 200–800 ж.)
Микстектер (б.з. 900 ж.)
Пурепеча (б.з.д. 800–1300 ж.)
Майя керамикасы (б.з.д. 317–1200 ж.)
Ремохадас (б.з.д. 750 ж.)
Толтектер / Майя (б.з.д. 1200–1500 ж.)
Ацтектер (б.з.д. 1168–1519 ж.)
Кокле, Панама, келесі кезеңдермен: Ла Мула (б.з.д. 150–300 ж.), Тоноси (б.з.д. 300–550 ж.), Кубита (б.з.д. 550–700 ж.) және Гран Кокле (б.з.д. 1200–1500 ж.). Классикалық Веракрус мәдениеті (б.з.д. 100–1000 ж.)
Капача (б.з.д. 1500–1000 ж.)
Батыс Мексикадағы шахталы қабір дәстүрі (б.з.д. 300–550 ж.)

Антиль аралдары

Керамика алғаш рет Антиль аралдарында Саладоид мәдениетінің бір бөлігі ретінде пайда болды (Венесуэладағы Ориноко бассейніндегі Саладеро ескерткішімен аталған). Саладоид халқы Тринидадта б.з.д. 500 жыл шамасында немесе одан сәл кейін пайда болды және б.з.д. 250 жылға қарай Пуэрто-Рикоға жетті. Саладоид керамикасының Седросан түрі Тринидадта ерте пайда болды, бірақ Антиль аралдарындағы керамика қазіргі заманға дейін Венесуэла жағалауындағы формаларға ұқсас болды. Седросан Саладоид ыдыстары ерекше қоңырау пішіндес және "аймақтық кесілген бағаналы өрнекпен" (зоналық кесілген қиылысқан) безендірілген. Көптеген ыдыстардың беті ақ, ал фоны қызыл бояумен жабылады. Кейінгі үлгілерінде күлгін, қара, сары және қызыл түсті бояулар қолданылған. Бұл керамика "технологиялық тұрғыдан жоғары сапалы, нәзік және әдемі" деп сипатталады. Осы кезеңде Антиль аралдарынан тағы да басқа керамика стильдері белгілі. Б.з.д. 1000 жыл шамасында Ориноко өзені аңғарында дамыған стильдегі Барранкоид сауда тауарлары ең оңтүстік Антиль аралдарында – Тринидад, Тобаго және Сент-Винсентте табылды. Саладоид керамикасының Хуэкан деп аталатын түрі Венесуэланың солтүстік жағалауынан Пуэрто-Рикоға дейін кездеседі.

Колумбия мен Венесуэла

Тіппен қаталдандырылған керамика, ерте Солтүстік-Батыс Оңтүстік Америка мәдениетіндегі аңшы-балықшы жинаушылар қалдырған қабық үйінділерімен байланысты. Бұл керамика Колумбиядағы Пуэрто-Хормига, Монсу, Пуэрто-Чачо және Сан-Хасинто сияқты жерлерде б.з.д. 3100 жылға дейін пайда болды. Монсудағы талшықты керамика радиокөміртектік талдау бойынша қазіргі уақыттан 5940 жыл бұрын жасалған деп есептеледі. Пуэрто-Хормигадағы талшықты қыш ыдыс бір дана саздан жасалған, "қарапайым" болған. Сан-Хасинтодағы талшықты керамика "жақсы сапалы" деп сипатталады. Puerto Horrible-да құм қосылған оралмалы керамика да табылды. Ракира қаласы Колумбияның Бояка департаментінде орналасқан және керамика өндірісінің маңызды орталығы болып табылады. Мұнда Чибча өрнектеріне негізделген, негізгі пайдалануға арналған ыдыстарды жасау үшін жергілікті және еуропалық техникалар қолданылады. Керамикалық мобильдер, Рождестволық композициялар және жануарлардың мүсіндері, әсіресе Колумбия керамикасының символы болған қыш аттар кең таралған. Толима департаментіндегі Ла Чамба қара керамикасымен әйгілі. Бұл жердегі қыш құмырашы әйелдер қоңыр және қызыл түсті ыдыстарды да жасайды.

Гран-Чако

Гуарани керамикасы екі негізгі санатқа бөлінеді: на'е, яғни ыдыс-аяқ, және япепо, яғни қазан-құмыралар, табалар мен сақтау ыдыстары. Бұл бұйымдар тұрмыстық және салтанатты мақсатта да қолданылды. Еуропалық отарлау дәуірінде Гран-Чаконың отарлауға дейінгі керамикалық дәстүрі күрт өзгерді, соның салдарынан құмыралар, кеселер және басқа да жаңа керамикалық формаларға сұраныс артты. Автор Хосефина Пла әйелдердің көбінесе қыш құмырашы екенін, ал еркектермен байланысты жануарлар Гуарани керамикасында бейнеленбейтінін атап өткен. Парагвайдың Асунсьон қаласына жақын орналасқан Тобати қаласы керамикалық бұйымдарымен, соның ішінде плиткалармен және "Лас горгас" деп аталатын әйелдердің бейнесі салынған құмыралармен мәшһүр. Гуарани тілінде "тапита" деп аталатын қызғылт қоңыр жылтыр жабын кең таралған, ал қара керамика сирек кездеседі. Жергілікті керамика шебері Дон Зенон Паэз (1927 ж.т.) қасиеттілердің керамикалық мүсіндерімен атақты болды. Парагвайдағы Ита қаласы әдемі керамикалық тауықтарымен танымал. Роза Бритес (1941 ж.т.) – Ита қаласынан шыққан белгілі керамика шебері және ЮНЕСКО-ның құрметіне ие. Асунсьондағы "Саз музейі" (Museo del Barro) Гран-Чако аймағынан, Колумбияға дейінгі Гуарани керамикасынан бастап, қазіргі метис керамикасына дейінгі бұйымдарды ұсынады.

Амазония

Бразилиядағы Педра Пинтададағы керамика дәстүрі Америкадағы ең ежелгі керамика болып табылады. Б.з.д. 5630 жылға дейін соққан бұл дәстүр 2500 жыл бойы сақталған. Бразилияның Сантарем қаласына жақын Таперинха ескерткішінен табылған керамика б.з.д. 5130 жылға жатады және құм қосылған ыдыстар мен қазандықтарды қамтиды, олар лақтарға ұқсайды. Басқа ежелгі Амазония керамикалық дәстүрлері – Мина және Уруа Тукума – қабыршақ және құм қосылған керамиканы көрсетеді, олар кейде қызыл түспен боялған. Шамамен 1000 ж., Амазонияда керемет жаңа керамикалық стильдер пайда болды. Амазония керамикасы геометриялық және сызықтық өрнектермен ерекшеленеді. Полихромды керамика әдетте ақ фонға қызыл және қара түстермен боялады. Сонымен қатар, керамика мүсіндеу, кесу, ойып беру және жолақтау арқылы безендірілген. Амазонияның жоғарғы және орталық бөлігінде караипе ағашының (Licania octandra) қабығы қоспа материал ретінде қолданылған. Амазония тропикалық ормандарының "қара топырағы" (терра прета) аймақтарында топырақты жетілдіру және үйінділер салу үшін көптеген қыш сынықтары пайдаланылған, бұл ғимараттар мен зираттарды маусымдық су тасқынынан қорғаған. Амазонка өзенінің сағасында орналасқан Марахо аралы – маңызды керамикалық орталық болды, онда полихромды керамиканың Марахора кезеңі шамамен 400-1300 ж. аралығында болды. Орталық Амазонияда біздің заманымыздың 5 ғасырында Манкапуру кезеңі немесе жиекті кесу дәстүрі пайда болды. Марахоара керамикасы, әдетте, грог қосылған, адамдар мен жануарлардың, мысалы, жорғалаушылар мен құстардың күрделі бейнелерін бейнелейді.