Кіріспе

Қоршаған орта ресурстарын басқару немесе қоршаған ортаны басқару – адам қоғамының қоршаған ортамен өзара әрекеттесуін және оған тигізетін әсерін басқару болып табылады. Бұл, сөз тіркесі ұғындыратындай, қоршаған ортаның өзін басқару емес. Қоршаған орта ресурстарын басқарудың мақсаты – экожүйелік қызметтерді қорғау және болашақ ұрпақтар үшін сақтау, сондай-ақ этикалық, экономикалық және ғылыми (экологиялық) факторларды ескере отырып, экожүйелік тұтастықты сақтау болып табылады. Қоршаған орта ресурстарын басқару қажеттіліктерді қанағаттандыру мен ресурстарды қорғау арасындағы байланысты анықтауға тырысады. Осылайша ол қоршаған ортаны қорғау, ресурстарды басқару, тұрақты даму, интеграцияланған ландшафтты басқару, табиғи ресурстарды басқару, балық шаруашылығын басқару, орман шаруашылығын басқару, жабайы табиғатты басқару, қоршаған ортаны басқару жүйелері және тағы да басқалармен байланысты.

Маңыздылығы

Қоршаған орта ресурстарын басқару мәселесі күннен-күнге маңыздырақ болып келеді, бұл әлемдік әлеуметтік-саяси аяларға ықпал ететін бірнеше мақалаларда көрініс тапқан. Мысалы, Брундтланд комиссиясының "Біздің ортақ болашағымыз" еңбегі қоршаған орта мен халықаралық дамудың өзара байланыстылығын көрсетті, ал Worldwatch институтының жылдық "Дүние жүзінің жағдайы" есебі де осы мәселеге тоқталады. Қоршаған орта Жер бетіндегі адамдардың, жануарлардың, өсімдіктердің және жерлердің ерекшеліктерін қалыптастырады, олардың мінез-құлқына, дініне, мәдениетіне және экономикалық әрекеттеріне әсер етеді.

Қолданылу аясы

Экологиялық ресурстарды басқаруға түрлі көзқараспен қарауға болады. Ол биофизикалық ортаның барлық құрамдастарын, тірі (биотик) және тірі емес (абиоттық) нысандарды, сондай-ақ барлық тірі түрлер мен олардың өмір сүру ортасы арасындағы байланыстарды басқаруды қамтиды. Қоршаған ортаға адамның әлеуметтік, мәдени және экономикалық ортасы сияқты биофизикалық ортамен байланыстары да кіреді. Экологиялық ресурстарды басқарудың маңызды аспектілері – этикалық, экономикалық, әлеуметтік және технологиялық мәселелер. Бұл принциптер негізге алынып, шешімдер қабылдауға көмектеседі. Экологиялық детерминизм, ықтималдық және мүмкіндік тұжырымдары экологиялық ресурстарды басқару концепциясында маңызды роль атқарады. Экологиялық ресурстарды басқару география, биология, әлеуметтік ғылымдар, саяси ғылымдар, мемлекеттік саясат, экология, физика, химия, социология, психология және физиология сияқты ғылымның көптеген салаларын қамтиды. Экологиялық ресурстарды басқару практикасы және осы салалардағы дискурс әлеуметтік ғылымдарда зерттеу нысаны болып табылады.

Этикалық

Экологиялық ресурстарды басқару стратегиялары адам табиғаты мен оның қарым-қатынастары туралы түсініктермен тығыз байланысты. Этикалық мәселелер қоршаған ортаға қатысты мәдени және әлеуметтік тұрғыдағы қиындықтарды, сондай-ақ оған енгізілетін өзгерістерді қамтиды. "Адамның барлық қызметі қоғам мен биофизикалық әлемнің (табиғаттың қалған бөлігінің) арасындағы белгілі бір қарым-қатынастар аясында жүзеге асады", сондықтан әлемдегі әртүрлі топтардың этикалық құндылықтарын түсіну өте маңызды. Жалпы алғанда, экологиялық этикада екі бағыт бар: антропоцентризм және экоцентризм, олардың әрқайсысы экологиялық ресурстарды басқару стилінің кең ауқымын үздіксіздік бойынша әсер етеді. Бұл этика батыс діндерінің көптеген түсіндірулерінде және өнеркәсіптік дамыған елдердің басым экономикалық үлгілерінде көрінеді. Сондықтан антропоцентрлік экологиялық ресурстарды басқару – қоршаған ортаны оның өзі үшін ғана емес, адамдардың игілігі үшін қорғау, сондай-ақ экожүйе құрылымын сақтау болып табылады.

Экоцентризм

Экоцентристер табиғаттың өзіндік құндылығына сенеді, бірақ сонымен бірге адамдардың тіршілік етуі үшін табиғатты пайдалануы және тіпті оны игеруі қажет екенін айтады. Экоцентристер осы нәзік этикалық шекараны әділ пайдалану мен зорлық-зомбылық арасында сақтайды.

Іс-қағаздары: Киссидугу, Гвинея (Фейрхед, Лич)

Киссидугу, Гвинеяның құрғақ маусымы ашық далада өрттерді тудырады, бұл саваннадағы азаз ағаштардың жапырақтарын қырып тастайды. Осы саванна ішінде орман "аралдарымен" қоршалған ауылдар бар, олар бекіністер, жасыру, рәсімдер өткізу, жел мен өрттен қорғану және егінге көлеңке беруге мүмкіндік береді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы аймақтағы ғалымдар мен зерттеушілердің мәліметінше, ағаштардың жамылуы тұрақты түрде азайған. Бұл колониялық Гвинеяның жоғары жатқан жерлерді батпақты шаруашылыққа ауыстыру, бұта өрттерін бақылау, белгілі бір түрлер мен жерді қорғау және ауылдарда ағаш отырғызу сияқты саясатты жүзеге асыруына әкелді. Бұл саясаттар рұқсаттар, айыппұлдар және әскери жазалау шаралары арқылы іске асырылды. Бірақ Киссидугу тұрғындары олардың ата-бабалары осы "аралдарды" құрғандарын айтады. Көптеген карталар мен хаттар Францияның Гвинеяны жаулап алуын, сондай-ақ Киссидугудың бұрынғы ландшафтын көрсетеді. 1780-1860 жылдар аралығында "бүкіл ел дала болып келген". Джеймс Фэрхед пен Мелисса Лич, Суссекс университетінің экологиялық антропологтары, мемлекеттік экологиялық талдаулар "қоғам, демография және қоршаған орта арасындағы қарым-қатынасты күмәндетеді" деп мәлімдейді. Осыған байланысты олар мемлекеттік баяндамаларды өзгертіп жазды: жергілікті жерді пайдалану өсімдіктерді байытуға да, құлдыратуға да себеп болуы мүмкін; ресурстарды басқарудың күшті әсері жеке факторлардың жиынтысынан артық; халық санының өсуі орманды жамылуының артуымен байланысты дәлелдер бар. Фэрхед пен Лич жергілікті ресурстарды басқару ұйымдарының тиімді жұмыс істеуіне жағдай жасайтын саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайларды қолдайды. Киссидугуда жергілікті билік пен қоғамдық күш-жігер саванна ландшафтын қалыптастырған "арал" ормандарын жасағанына куәлік бар.