Кіріспе

Калафия немесе Калифия – «Las sergas de Esplandian» романындағы көркем кейіпкер, Калифорнияның ойдан шығарылған патшайымы. Ол 16 ғасыр ақыны Гарси Родригес де Монтальвоның 1510 жыл шамасында жазылған «Las sergas de Esplandián» (Эспландианның шытырман оқиғалары) атты ерлік романында алғаш рет таныстырылды. Калафия – АҚШ-тың Калифорния штатын және Мексиканың Баха-Калифорния және Баха-Калифорния-Сур штаттарын қамтитын Калифорния аймағының атауын беруші. Романда Калафия – Азия жағалауындағы аралда (Калифорния аралы) қара әйелдерден тұратын патшалықты басқарған, дінге сенбейтін әйел патшайым. Калафия әйел сарбаздардан әскер жинап, көптеген жаттықтырылған гриффиндермен Калифорниядан кетеді, осылайша Константинопольді қорғап тұрған христиандарға қарсы мұсылман шайқасына қосылуға ниеттенді. Қоршауда гриффиндер жау және одақтас күштерге зиян келтіреді, сондықтан олар қайтарылып алынады. Калафия мен оның одақтасы Радиаро христиан басшылары – патша және оның ұлы, рыцарь Эспландианға қарсы жеке шайқасқа түседі. Калафия жеңіліп, тұтқынға алынады және христиан дінін қабылдайды. Ол Эспландианның туысымен үйленеді және қалған әскерімен Калифорнияға одан әрі оқиғалар үшін оралады. Калафия есімінің араб тіліндегі «халифа» (діни мемлекет басшысы) сөзінен құралғаны болжамдалады, ол ағылшын тілінде «caliph», испан тілінде «califa» деп аталады. Сол сияқты, Калафияның патшалығының аты – Калифорния да сол түбірден шыққан болуы мүмкін, автор 16 ғасыр испан оқырмандарына Испанияда христиандар мен мұсылмандар арасында жүз жылдар бойы созылған және жақында аяқталған «Реконкиста» соғысын еске түсіру үшін бұл атауды ойлап тапқан. Родригес де Монтальво Калафия кейіпкерін рыцарлықтың басымдығын көрсету үшін пайдаланады, онда тартымды бойжеткен патшайым жеңіліп, христиандыққа айналып, үйленеді. Бұл кітап көптеген онжылдықтар бойы өте танымал болды – оны Эрнан Кортес оқыған, ал автор Мигель де Сервантес оны өзінің әйгілі «Дон Кихот» романындағы кейіпкерлер өртеген көптеген танымал және зиянды кітаптардың біріншісі ретінде таңдады.

Кейіпкер

"Эспладианның оқиғалары" кітабында, көптеген беттегі шайқастар мен оқиғалардан кейін, Калафияның тарихы қызығушылық тудыратын, повесть ішіне енгізілген бір эпизод ретінде ұсынылады. Калафия – әсем, батыл, денесі күшті әйел, Калифорнияның мифтік патшалығын билеген патшайымдар әулетінің ең көркі. Ол "үлкен істерге қол жеткізуге құштар" болған, әлемді көріп, әйел сарбаздарының армиясын қолданып, оның бір бөлігін жаулап алуды қалаған. Ол кемелер флотына басшылық етіп, айналасындағы елдерден салық жинаған, ал әуе қорғанысын гриффиндерден құрған – бұл Калифорнияға тән керемет жануарлар, кез келген адамды өлтіруге оқытылған. Аштықтарын қандырған гриффиндер христиандарды тырнақтарымен ұстап, биікке көтеріп, содан кейін құлатып өлтіреді. Қаланың қорғаушылары гриффиндерден қорқып, жасырынады. Мұны көрген Калафия мұсылман одақтастарына қалаға шабуыл жасауға рұхсат береді. Бірақ гриффиндер мұсылманды христианнан ажырата алмайды, олар тек еркек пен әйелді ғана ажырата алады. Гриффиндер мұсылман сарбаздарын ұстап, көтеріп, құлатып, өлтіре бастайды. Калафия өзінің дініне күмән келтіріп: "Эй, мен сенетін және құлшылық ететін бейнелер, менің достарым үшін де, жауларым үшін де осылай болуы мүмкін бе?" – дейді. Испан жазушысы Гарси Родригес де Монтальво өзінің қиялындағы ерлік, шайқас, байлық, жеңіс және жеңіліс әлемін, сондай-ақ дәстүрлі жыныстық рөлдердің кері бейнесін жасау үшін Жаңа әлемнен алынған хабарларды пайдаланды. 1500 жыл шамасында "Эспладианның оқиғалары" романында ол былай деп жазады: "Біліңіздер, Үндістанның оң жағында Калифорния деп аталатын арал бар, ол Жер жұмағының сол бөлігіне жақын, онда қара әйелдер тұрады, олардың арасында ешбір еркек болмаған, және олар амазонкалар сияқты өмір сүрген. Олар денесі күшті, құлшынысты және жақсы мінезді болған. Аралдың өзі – тік және қиын жартастардың болуына байланысты әлемдегі ең жабайы жерлердің бірі. Барлаушы Эрнан Кортес және оның серіктері бұл кітапты білген, Кортес 1524 жылы оны сілтеме ретінде келтірген. Мексиканың губернаторы ретінде ол екі кемеден тұратын экспедицияны жіберді, олардың бірін атақты теңізші Фортун Хименес басқарды, ол көтеріліс ұйымдастырып, экспедиция жетекшісі Диего де Бесераны және Бесераға адал бірнеше теңізшілерді өлтірді. Көтерілістен кейін Хименес солтүстікке қарай, солтүстік-батысқа қарай жүзіп, 1534 жылдың басында қазіргі Ла-Пас, Баха-Калифорния-Сур деген жерге жетті. Мұралар табылғанын хабарлаған Хименес бұл жер үлкен арал деп ойлады. Ол және оның серіктері су ішу үшін жағаға шыққанда жергілікті тұрғындардың қолынан қаза тапты. Қалған бірнеше теңізші кемені және оның тарихын Кортеске жеткізді. Бұл жердің сол кезде аталғаны туралы пікірталас бар, Хименес оған ат қойғаны туралы ешбір жазба жоқ. 1535 жылы Кортес экспедицияны бастап, сол жерге қайта оралды, 1 мамыс күні, Санта-Круз-де-Майо күні жетті. Сол кездегі саяхатшылардың әдетіне сәйкес, ол оны Санта-Круз деп атады. Калифорния деген атты алғаш кім бергені белгісіз, бірақ 1550 және 1556 жылдар аралығында Джованни Баттиста Рамузио жазған Кортес туралы есептерде бұл ат үш рет кездеседі. Алайда, Калифорния атауы 1542 жылы саяхатшы Хуан Родригес Кабрильоның күнделігінде де кездеседі, ол оны кездейсоқ қолданған, бұл ат бұрыннан танымал болған сияқты. 1921 жылы Калифорния тарихшысы Чарльз Э. Чапман Хименес жаңа жерге Калифорния деген ат берген, бірақ Кортес бұл атты қабылдамаған, өйткені Хименес Кортестің туысы Бесераны өлтірген бүлікші болған. Осыған қарамастан, бұл ат испандықтардың арасында кеңінен таралды, испандық емес халықтар қолданған жалғыз ат болды, ал 1770 жылға қарай Испанияның бақылауындағы Тынық мұхитының барлық жағалауы ресми түрде Калифорния деп аталды. Сол жерде тұратын испан тілінде сөйлейтін халықты калифорниялықтар деп атады. Родригес де Монтальвоның романы көп жылдар бойы ұмытылған, оның және Калифорнияның аты арасында ешқандай байланыс болмады деп есептелді. 1864 жылы оның бір бөлігін Эдвард Эверетт Хейл The Antiquarian Society үшін аударды, ал әңгіме Atlantic Monthly журналында жарияланды. Хейлдің пікірінше, Родригес де Монтальво бұл аттарды испан тіліндегі "халиф" сөзінен алған, ол мұсылман халқының басшысын білдіреді. Кейлдің Калафия мен Калифорнияның шығу тегі туралы пікірі көптеген адамдар тарапынан қабылданды, бірақ кейбір ғалымдар одан әрі дәлелдер іздеді және өз түсіндірмелерін ұсынды. Джордж Дэвидсон 1910 жылы Хейлдің теориясы ең жақсы деп мәлімдеді, бірақ оған қосымша ұсыныс жасады. 1917 жылы Рут Патнам осы мәселе бойынша жасалған жұмыстың толық есебін жариялады. Ол Калафия мен Калифорнияның екеуі де "халифа" деген мағына беретін араб сөзінен шыққан деп санайды, ол "билеуші" немесе "жетекші" дегенді білдіреді. Испан тілінде бұл сөз "калифа" деп аталады, одан "Калифорния" жасау оңай, ол "халифтің жері" немесе Калафия "әйел халиф" дегенді білдіреді. Патнам Дэвидсонның 1910 жылғы теориясын, грек тіліндегі "калли" сөзінен (әдемі деген мағынада) шыққан деген пікірін еске алды, бірақ оны мүмкін емес деп санайды. Полк бұл теорияны "қияли болжам" деп сипаттап, басқа ғалымның "қызықты мүмкіндік" ұсынғанын айтты, яғни Роландтың Калиферні Персияның "Карифарн" тауынан шыққан, онда гриффиндер тұрады. 1923 жылы Пуатье университетінің әдебиет профессоры Проспер Буассонад 11 ғасырдағы Алжирдегі бекітілген қаланың Бени Иферне тайпасының бербер халқымен салынғанын және қорғалғанын айтты. Бұл қала арабтардың "Калаа Иферне" немесе "Кал Иферне" деп аталды және сол кезде Испанияда белгілі болды, бүгінде ол Бени Хаммад бекінісінің қиратылған қалдықтары болып табылады. Буассонад арабтардың бұл бекітілген қаланың аты Роландқа және кейін Родригес де Монтальвоға әсер еткенін айтты, сонда Кал Иферне бірінші Калиферне, содан кейін Калифорнияға айналды. Джон Уильям Темплтон Эрнан Кортестің Калифорнияны іздеу экспедициясында оның экипажының үштен бірін африкалықтар құрағанын, оның оң жақтағы қолбасшысы Хуан Гарридо болғанын айтады. Темплтон Калафия 14-16 ғасырлардағы әдеби жанрдың мысалы екенін айтады, онда қара әйелдер күшті, бай және әдемі болып бейнеленеді. Тарихшы Джек Форбс испандықтар 710 жылдан 1490 жылға дейінгі маврлардың билігінде болғандықтан африкалықтардың билігінде болуға үйренгенін жазды.

Жауынгер әйелдер аралының аңыздары

Родригес де Монтальвоның Калафияны, оның халқын және елін сипаттауы көп ғасырлар бойы ерлер сияқты соғысқан Амазонка әйел жауынгерлері туралы әңгімелерге негізделген. Сонымен қатар, Родригес де Монтальво алтын мен інжу-маржанға толы арал жұмағы туралы әңгімемен жақсы таныс еді. Жаңа жерлерді іздеуде испандық зерттеушілер алтынға толы жер немесе әйелдер билеген жер туралы естігеннен кейін алға қарай жылжыды. Калифорния тарихшысы Линн Таунсенд Уайт кіші, олар әлі табылмаған Калифорнияны «фантастикалық қасиеттері бар Шығыс елі» деп санады деп жазды. Эспландиан мен Калафияның иеліктері туралы роман іздеуші конкистадорларға күшті әсер етті, олар белгілі әлемнің шетінде әйелдер мен байлықтардың ұлтын таба алады деп сенді. Грек мифологиясында Амазонкалар грек жауынгерлерімен бірге соғысқан, танылған өркениеттен тыс патшалықтарда өмір сүрген әйел жауынгерлер ұлымы ретінде сипатталады. Олар көптеген грек аңыздарында, соның ішінде Гомерде кездеседі, және көбінесе ер адамдар тарапынан өлтіріледі немесе басқаша бағындырылады. Диктис Криттік Амазонкаларға еркектердің жаулық сезімін білдірген, олар «табиғат және оның жынысының шегін бұзды» деп жазды. Колумб Испанияға Кіші Антиль аралдарындағы «Матинино» (болжамда қазіргі Мартиника) деп аталатын арал туралы әңгімемен оралды, онда тек әйелдер ғана тұратын, оны Батыс Үндістанның көптеген жергілікті тұрғындары айтқан. Колумб Матинино әйелдерін «Амазонка» деп атамады, бірақ оның замандастары оларды осылай салыстырды. Испан зерттеушілері Жаңа дүниеде жергілікті тұрғындармен кездескенде, кейде тек әйелдерден ғана тұратын тайпалар туралы естіген. Кортеске айтылған осындай әңгімелердің бірі - Амазонкалар тобының Цигуатан провинциясында өмір сүргендігі туралы. Хуан де Гриальва 1518 жылы Мексиканың Табаско аймағы арқылы жасаған экспедициясы кезінде Амазонкалар туралы естіді. Нуньо де Гусман теңіз жағасында немесе оның жанында байлықта өмір сүрген әйелдер туралы әңгімелерді естіді, оларды жергілікті тұрғындар құдайлар деп санаған, терісі ақ әйелдер. Ол олардың садақ пен жебелерді қалай қолданғанын және көптеген қалаларда тұрғанын сипаттады. Полк Гусманды сексуалдық құштарлық пен байлыққа ұмтылыспен жетеленетін адам ретінде сипаттады – оның ашкөздігі мен садизмі жақсы белгілі еді.

Мұра

Испан жазушысы Висенте Бласко Ибанез 1924 жылы «Калафия патшайымы» атты кітап жазды. 1926 жылы Сан-Францискодағы Марк Хопкинс қонақ үйінің Дондар залындағы қабырға суретінде Калафия патшайымы мен оның амазонкалары бейнеленген. Бұл сурет 1926 жылы қонақ үйдің ашылуына арнап Мейнард Диксон мен Фрэнк Ван Слоун жасаған, және ол «Калифия патшайымының алғашқы бейнесі» деп аталды, бірақ кейбір сыншылар оны «мақтаншыл және алыс» деп бағалады. 1937 жылы Люсиль Ллойд «Калифорния штатының аты мен дамуы» атты триптих қабырға суретін ашты, ол «Калифорния аллегориясы» деп те аталады. Бұл сурет 1975 жылға дейін Лос-Анджелестегі мемлекеттік ғимаратта қойылды. Суреттер мұрағатқа алынып, 1991 жылы қалпына келтіріліп, Калифорния штатының Капитолийінің Калифорния бөлмесіндегі 4203 нөміріндегі бөлмеге, Джон Л. Бертонның тыңдау залы деп аталған жерге орнатылды. Орталық бейнеде Майяның жауынгер дін қызметкері ретінде бейнеленген Калафия патшайымы сол қолындағы сөңкесін ұстап, оң қолымен гироскопты зерттеп отыр. 1931 жылы Диего Ривера өзінің алғашқы АҚШ қабырға суретін – «Калифорния аллегориясын» аяқтады. Бұл сурет Калифорнияның өнеркәсіптері мен байлығын бейнелейтін Калафияны орталық тұлға ретінде көрсететін Тынық мұхиты жағалауындағы қор биржасының ғимаратында (қазіргі Сан-Франциско қалалық клубы) орнатылды. «Біздің тамырымыз терең: Калифорниядағы афроамерикандықтардың тәжірибесі», 1 том кітабының жариялануы 1992 жылғы 1 ақпанда «Sunday Examiner and Chronicle» газетіндегі басты мақала болды, онда журналист Грег Льюис кітаптағы Калафия патшайымы туралы әңгіменің ерекше назар аударатындығын атап өтті. 1995 жылы Сакраментодағы тарихи мемлекеттік астаналық мұражайда Калафия патшайымына арналған көрме өтті, содан кейін Сан-Франциско бас кітапханасының алтыншы қабаттағы галереясында және Лос-Анджелес орталық кітапханасында көрсетілді. 1998 жылы Калифорния гуманитарлық ғылымдар кеңесі Калифорния афроамерикандық тарихындағы бастапқы дереккөздерді зерттеуді ынталандыру үшін «Қара патшайым: Калифорния тарихындағы негізгі көздер» семинарын қаржылады. Королева Калафияның қабырға суреті 2013 жылғы қарашада ReUNION: Education Arts Heritage және San Francisco Travel ұйымдары шығарған жаңа афроамерикандық бостандық жолының буклетінің бетінде бейнеленген. Шығармашылық анахронизм қоғамының Сан-Диего, Калифорниядағы жергілікті бөлімі 1972 жылы құрылған Калафия бароны болып табылады. Лос-Анджелес Таймс газетінің тілшісі Джек Смит «Калафия» деп атаған желкенді қайықтың иесі болды. Ол кейде өз бағаналарында осы қайық туралы жазатын. 1975 жылғы қарашада 11 000 адам сыятын Plaza de Toros Calafia атты бұқа күресі аренасы аяқталды, ол Мексиканың Баха-Калифорния штатының астанасы Мехикали қаласында орналасқан. Арена ла reina Calafia (Калафия патшайымы) деп те аталады. 2003 жылы Калифорния штатының Эскондидо қаласындағы ашық аспандағы мүсіндер бағы Queen Califia's Magical Circle ашылды, оны әйгілі француз-американдық дизайнер және суретші Ники де Сент-Фалле жасаған. Калафия патшайымының басты кейіпкері алтын шыныдан жасалған броня киіп, стильді алып құстың үстінде бейнеленген. Мүсіндер бағындағы соңғы жұмысты де Сент-Фалльдің немересі, оның көмекшілері мен техникалық кеңесшілері қадағалады. 2004 жылы Сан-Францискодағы Африкалық Америка тарихи және мәдени қоғамы мұражайы Джон Уильям Темплтонның кураторлығымен Калафия патшайымына арналған көрме ұйымдастырды. Көрмеде Лусил Ллойдтің 1936 жылғы «Калифорния аллегориясы» триптихінің бейнесі көрсетілді, онда Калафия патшайымы орталық тұлға ретінде бейнеленген. Темплтон «Калифия – Калифорния тарихының бір бөлігі, сонымен қатар Кортес осы жерді Калифорния деп атағанда, оның жанында 300 қара нәсілді адам болған» деген фактіні атап өтті. Темплтон Колумбтың қара нәсілді кеме жүргізушісі болғанын және 15 ғасырда еуропалықтар африкалықтарды мәдениет жағынан дамыған деп қарастырғанын айтты. Мұражай директоры Уильям Э. Хоскинс Калафия патшайымының тарихын білетін адамдардың өте аз екенін айтты. Ол: «Біздің мақсатымыз – адамдарға афроамерикандықтардың осы керемет елге, әсіресе Калифорния штатына қосқан үлесі туралы қосымша түсінік пен құрмет беру», – деді, сондай-ақ «Калафия патшайымына арналған көрме ерекше маңызға ие». Golden Dreams – Калифорния тарихын бірнеше қайта жандандырылған көріністер арқылы көрсеткен 23 минуттық фильм және мультимедиалық тәжірибе, оны Калифорния патшайымы Калафия рөлінде Вупи Голдберг айтқан. Голдбергтің патшалық киім киген бюстіне Голдбергтің әңгімені айтқанын көрсететін проекция бағытталған – мүсін тірідей көрінді. Бұл аттракцион 2001 жылғы 8 ақпанда Анахаймдағы Диснейленд курортындағы Disney California Adventure Park ашылған күні жұмысын бастады. Ол 2008 жылғы 7 қыркүйекте жалпы жұртшылыққа жабылды және 2009 жылғы наурызға дейін мектеп топтары үшін ғана ашық болды. Ол 2009 жылғы шілдеде «The Little Mermaid: Ariel's Undersea Adventure» атты жаңа аттракционның құрылысына орын беру үшін бұзылды.