Кіріспе

Ежелгі Римдегі грек құдайларының мүсіні – Фарнез атласы, бұл біздің заманымыздың II ғасырында жасалған, аспан глобусын ұстап тұрған Атлас мүсіні, римдік мәрмәрдан ойылған. Бұл мүсін Гелленистік кезеңдегі ертеректегі туындының көшірмесі болуы мүмкін. Грек мифологиясындағы Атласқа арналған ең көне мүсін – ол ертеректе грек амфораларында бейнеленген, сонымен қатар аспан сферасы мен классикалық шоқжұлдыздардың ең ежелгі бейнесі. Мүсін Италияның Неаполь қаласындағы Ұлттық археологиялық мұражайда сақталады. Мүсін шамамен 150 жылы, Рим империясы кезінде, Клавдий Птолемейдің "Алмагест" еңбегі жазылғаннан кейін жасалды. Алайда, аспан глобусы б.з.д. II ғасырдағы Гиппархтың еңбектеріндегідей, ертеректегі эллиндік астрологиядағы шоқжұлдыздарды бейнелейді деп есептеледі. Атлас ауыр жүкті көтереді, себебі Зевс оны аспанды ұстауға үкім шығарған. Глобустағы төменгі бейнелерде Птолемей анықтаған 48 классикалық грек шоқжұлдызының 41 (кейбір деректерде 42) шоқжұлдызы бейнеленген, олардың ішінде – Қошқар (Aries), Аққу (Cygnus) және Геракл (Hercules) бар. Мүсіннің биіктігі 2 метр, ал глобустың диаметрі 7 метр. Мүсін Фарнез атласы деп аталуының себебі – 1562 жылы кардинал Алессандро Фарнезе оны сатып алып, Вилла Фарнезеде көрмеге қойғандығында.

Бастапқының қашан пайда болғаны

2005 жылы Калифорния штатының Сан-Диего қаласында өткен Америка астрономиялық қоғамының мәжілісінде Луизиана штатының мемлекеттік университетінің физика профессоры Брэдли Э. Шефер кеңінен таралған талдау жасады. Оның қорытындысы бойынша, Гиппархтың ұзақ уақыттан бері жоғалған жұлдыз каталогының мәтіні жер шарындағы шоқжұлдыздардың бейнеленуіне түрткі болған болуы мүмкін, соның салдарынан Георг Тиледің (1898) бұрынғы ұсынысын қайта жаңартып, кеңейтті. Шоқжұлдыздар өте егжей-тегжейлі сипатталған және Шефер оларды жер шары жасалған кезең үшін ғылыми тұрғыдан дәл деп санайды, бұл оның ғылыми еңбек үлгісінде жасалғанын көрсетеді. Оның статистикалық талдауы осы шоқжұлдыздардың орналасуы Гиппархтың (б.з.д. 129 ж.) заманындағыдай екенін көрсетеді, бұл мүсін жұлдыз каталогы негізінде жасалған деген қорытындыға әкеледі. Дегенмен, жер шарында нақты жұлдыздар бейнеленбегендігі және жер шарындағы шеңберлерді қазіргі заманғы астроном емес, эллинистік үлгіні көшірген мүсінші дәл емес және түсініксіз етіп салғандықтан, жер шарының жасалған мерзімі әлі де нақты емес және оның бастауы немесе бастаулары күмәнді болып қала береді. Шефердің қорытындылары күшті қарсылыққа ұшырады (мысалы, Денис Дьюк), әсіресе жер шарының мерзіміне қарамастан, оның шоқжұлдыздары Гиппархтың жалғыз қол жеткен еңбегімен үлкен қайшылықтарды көрсеткендігіне байланысты.