Кіріспе
1972 жылы Анжела Картердің "Доктор Хоффманның тозақтық құмарлық машиналары" романы, Америка Құрама Штаттарында "Арман соғысы" деп жарияланды. Бұл пикарестік роман сюрреализм, романтизм, сын теориясы және континенттік философияның басқа да салаларының күшті ықпалында жазылған. Оның стилі - сиқырлы реализм мен постмодернистік пастиштің біріктірілісі. Роман теориялық көркем әдебиет ретінде танылады, себебі ол сол кездегі феминизм, бұқаралық ақпарат құралдары және контрмәдениет сияқты маңызды теориялық мәселелерді қамтиды. Романда Доктор Хоффманның шындықты бұрмалайтын машиналары шабуыл жасап жатқан қаладағы үкімет министрі Дезидерио, Латын Америкасының белгісіз бір елінде Хоффманның бұрынғы физика пәнінің мұғалімін іздеуге шығады, соңында оны Хоффманның сарайына жеткізеді.
The Infernal Desire Machines of Doctor Hoffman, published in the United States as The War of Dreams, is a 1972 novel by Angela Carter. This picaresque novel is heavily influenced by surrealism, Romanticism, critical theory, and other branches of Continental philosophy. Its style is an amalgam of magical realism and postmodern pastiche. The novel has been called a theoretical fiction, as it clearly engages in some of the theoretical issues of its time, notably feminism, mass media and the counterculture. The novel features Desiderio, a government minister in a city which is currently under attack by Doctor Hoffman's reality distorting machines, in an unspecified Latin American country. Desiderio embarks on a journey to find Hoffman's former physics teacher, eventually bringing him to Hoffman's castle.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман оқиғаны қазіргі уақытта Доктор Хоффманның құмарлық машиналарының шабуылы астында тұрған басты қаладағы бюро мүшесі Дезидерио көзқарасынан ұсынады. Осы машиналармен доктор Хоффман уақыт пен кеңістіктің өлшемдерін кеңейтеді, әрдайым өзгеріп отыратын айналар тірі адамдармен бірдей өлшемде өмір сүруге мүмкіндік береді. Дезидерио, арбаушы аянға бей-жай қараса да, түнде шыны әйелдің, Хоффманның қызы және Дезидерионың сүйіктісі Альбертинаның көрінісі болып табылады. Дезидериодан айырмашылығы, көптеген адамдар көріністерге жауап ретінде есігінен тайды, ал қала сыртқы әлеммен байланыссыз, есірткі мен қылмыстың кең тараған жеріне айналады, осылайша төтенше жағдай жарияланады. Министрдің бұйрығы бойынша Дезидерио доктор Хоффманды табу және өлтіру үшін жасырын сапарға шығады. Саяхаттың алғашқы аялдамасына бара жатқанда, Дезидерио доктор Хоффманның бұрынғы физика профессорын кездестіреді, ол қазір соқыр көру шоусының иесі болып жұмыс істейді. Әңгіме барысында Дезидерио бірнеше рет секс-шоулардың экспонаттарын аралап, олардың өз өмірінде болған оқиғаларға ұқсастығын байқайды. Дезидерио бірінші орынға, С. қаласындағы әкімдікке жеткенде, әкімнің жоғалып кеткенін көреді. Осыдан кейін ол мэрдің үйіне барып, мэрдің ұйқыда жүрген қызы Мэри Эннді есінен танып қалмастан зорлайды. Мэри Энн өлі болып табылғанда, Дезидерионы айыптау үшін полицияның бүлінген мүшелері әрекет етеді, бірақ ол қашып кетеді. Осыдан бастап Дезидерио өзін көптеген еріншек оқиғаларға араластыра бастайды. Романда жыныстық табулар бар эротикалық көріністер көп. Бұл оқиғаларда Альбертина Дезидериомен жасырын бірге жүреді. Дезидерио өзен тұрғындарымен, баржаларда тұратын америкалық индей отбасыларымен уақыт өткізеді. Кейін ол саяхаттаушы карнавалға қосылады, онда ол Акробаттардың қиялынан шығатын қойылымына қызығады. Бір қайғылы оқиғадан кейін, қара суфьердің қаһарынан қашып жүрген литвалық граф Дезидерионы өзінің компаниясына алады. Контпен бірге Дезидерио Африка жағалауында адам жегіштіктің құрбаны болудан қашып құтылады, ал Альбертина өзін ашып, Дезидерионы тұманды уақыт пейзажы арқылы алып жүреді, онда кентаврлар қауымдастығы екеуін қабылдайды. Алайда, ерлі-зайыптылардың өмірі тағы да қауіпке ұшырайды және олар Хоффманның қасабасына қашу керек, онда доктор Хоффман әлемді Дезидерио мен Альбертинаның көмегімен ең негізгі құрамдас бөліктеріне дейін азайту жоспарларын түсіндіреді. Дезидерио Альбертинаны жақсы көретін болса да, ол ақыр соңында доктор Хоффманды және оның қызын өлтірген кезде арманын орындауға қарағанда шындықты таңдайды. Нәтижесінде Дезидерио Ұлы соғыстың батыры атанады. Алайда ол өлген сүйіктісін әлі де сағынады.
Құрылымы
Доктор Хоффманның "Адамдық құштарлық машиналары" – бірінші тұлғадан баяндалатын сюжеттік құрылым. Дезидерио өзінің өткен оқиғаларын бірнеше рет екінші тұлғаға тікелей обращаясь айтады. "Мен оны өлтірдім. Бірақ махаббат туралы немесе кісі өлтіру туралы әңгіме күтпеңіз. Қиял-ғажайып, тіпті батырлыққа толы оқиғаны күтіңіз" (14). Картер Дезидерионың көптеген оқиғаларын көркемдеп бейнелейді және роман бойы оқырманға таныс нәрсені жаңаша сезіндіреді. Романның кіріспесінде Дезидерио мәтінде әлі орын алмаған оқиғалардың соңы мен кульминациясын жасырмай айтады. Бұл стильдік қадам роман бойына қайталанады, себебі Картер үнемі болашақта орын алатын іс-әрекеттер мен оқиғалардың нәтижелерін еске салады.
Кейіпкерлер
Доктор Хоффман – доктор Фаустқа ұқсас зұлым, садистік ғалым. Дәрігер – романның антагонисті және шайтандық қарсыласы. Ол физиканы меңгеріп, ұстазы, меншік иесінен асып түседі; кейіннен ол бұл қабілетті уақытқа немесе физиканың қалыпты ережелеріне бағынбаған жаңа шындық құру үшін пайдаланады. Әріптесі Мендозаның көмегімен ол «эрото энергиясы» өзінің құштарлық машиналарын шексіз және мәңгілік энергиямен қуаттай алатынын біледі. Ол құштарлық машиналарын жаңа шындыққа энергия беру үшін қолданады. Дезидерио доктор Хоффманның зертханасын кино тілімен мегаполистегі антагонист Ротвангтың зертханасы мен доктор Калигари кабинеті арасындағы гибрид ретінде сипаттайды. Дезидерио – романның баяндаушысы және басты кейіпкері. Ол енді қарт адам және өзі қалай батыр болғанын түсіндіру үшін өмірінің оқиғаларын айтады. Жастығында Дезидерио белгілі бір Латын еліндегі Министрдің басшылығымен жұмыс істейтін министр болды, ол оны доктор Хоффманды іздеп табуға, жасырын түрде өлтіруге және оның машиналарын жоюға жіберді. Саяхатының басында ол сарказмға толы және құштарлық машиналары тудырған күрделі суреттер оны жалықтырады; ол иллюзияларға бойын жібермейді. Осы көзқарасы оны тірі ұстап тұрады. Дезидерио италян тілінде тілек, құштарлық, махаббат деген мағынаны білдіреді. Доктор Хоффманның қызы Альбертина Дезидерионың түсіне кіріп, оны үнемі азғырып отырады. Бірақ Альбертинаға деген махаббатына қарамастан, ол оны өлтіреді. Альбертина – доктор Хоффманның қызы, ол әкесінің іс-әрекеттерін және идеалдарын қолдайды. Ол Дезидерионың жан серігі және өте тартымды. Ол өзінің және Дезидерионың махаббатының энергиясын шексіз құштарлық машиналарын қуаттандыру үшін пайдаланып, әкесінің күшін арттыруды қалайды. Бұл есім, әрине, Прусттың «Альбертин» романындағы әйел кейіпкеріне сілтеме, ол басты кейіпкер үшін «басқа» немесе айна ретінде қызмет етеді. Министр – Дезидериомен жұмыс істейді және доктор Хоффман адам ақылына қарсы науқанды бастағанға дейін қаланың билеушісі болып табылады. Министр логиканы жақсы көреді және статистикаға құрметтейді. Доктор Хоффманның күшіне қызғанышпен қараса да, Министр Доктордың құрған қызық шоуын тоқтатуды қалайды. Қоғамды қалпына келтіру үшін ол доктор Хоффманның құпия әдістерін анықтау үшін шындықты тексеру зертханаларын құрады. Граф – Дезидерионы өзімен бірге алып жүретін өзімшіл және әдепсіз саяхатшы. Өзінің мақтанышына сай, ол «тек дүниені жоққа шығару үшін өмір сүрді» деп мәлімдейді және өзінің эротикалық құштарлықтарына сәйкес саяхаттайды (123). Көбінесе қорқынышқа бой алдырмаса да, граф оны өлтіргісі келетін қара пиявкадан қорқады. Альбертина кейін Дезидериоға әкесі графты әкесінің жоспарларына қауіп төндіретін адам деп санағанын айтады.
Феминизм
Картер роман бойында феминизмді зерттейді. Оның барлық әйел кейіпкерлері зорлық-зомбылыққа ұшырағанымен, олар сексуалдық құштарлығын жоғалтпайды. "Әйел кейіпкерлерін сексуалдық тұрғыдан әлсіздетіп, адамгершілігінен айырудың орнына, Картер тіпті олардың құштарлықтары феминистік көзқарас бойынша қанағаттандырмас сияқты болған жағдайда да сексуалды әйелдерді жасайды". Осы "қанағаттандырмас құштарлық" оның әйел кейіпкерін күшті және сынбайтын етіп көрсетеді, осылайша оның феминистік көзқарастарын қолдайды.
БАҚ-тың қоғамға әсері
Доктор Хоффманның көңіл алдау машиналарын жасаушы құрылғылары бүгінгі газеттердің, журналдардың, веб-сайттардың және телеарналардың тудыратын әсерімен бірдей. Бұқаралық ақпарат құралдары адамдардың ойларына, сезімдеріне және сенімдеріне үздіксіз әсер етеді. Роман барысында Картер оқырманнан шындық пен иллюзия арасындағы айырманы анықтауды сұрайды. Хоффманның машиналарын "әлемге бейнелерді проекциялауды" тоқтатпайды. Көне заманда "технология бейнелердің үстемдігін қамтамасыз етеді" (Сулейман 111) және Картер бейнелерге күдікпен қарайды, себебі олар тек қана иллюзия болуы мүмкін.
Әдеби мәні және қабылдануы
Джефф ВандерМир Доктор Хоффманның "Құтқа ұшыраған құмарлық машиналары" романын "соңғы 30 жылдағы ең үздік сюрреалистік роман" деп сипаттады. Ол сюрреалистік сұлулықтың идеялары мен идеалдарын керемет бейнелейді. "Нью-Йорк Таймс" газетінде Уильям Хьортсберг Картердің романын ұсынды, оның егжей-тегжейлілігіне назар салып, оқығанда "Біз ол мұқият бақылайтын аймақтың өзінің қиялының ішкі кеңістігі екенін ұмыта жатамыз, себебі ол сипаттаған әлем кез келген табиғатты зерттеушінің баяндамасы сияқты нақты болып көрінеді" деді. Дегенмен, ол Картердің сөзділігін және абстракция, теңеу мен метафораларды тым көп пайдалануын сынады.
Мәдени сілтемелер
Пост-панк тобы Acrobats of Desire өз атын романнан алынған карнавалдық труппаның атынан қойған.