Кіріспе

Көрсетілімдерді орындауға арналған белгіленген кеңістік. Театр және сахна өнерінде сахна (кейде сахналық өнерде дек деп аталады) – көрсетілімдерді орындауға арналған белгіленген кеңістік. Сахна актерлер мен орындаушылар үшін кеңістік және көрермендер үшін басты орталық (кинотеатрлардағы экран) болып табылады. Архитектуралық ерекшелік ретінде сахна платформадан (көбінесе көтерілген) немесе платформалар тізбегінен тұруы мүмкін. Кейбір жағдайларда бұл уақытша немесе реттелетін болуы мүмкін, бірақ театрларда және осындай қойылымдарға арналған басқа ғимараттарда сахна көбінесе тұрақты болып келеді. Сахнаның қолданылуы мен көрермендердің оған қатынасына қарай бірнеше түрі бар. Батыста ең көп кездесетін түрі – алқап сахнасы. Бұл түрінде көрермендер сахнаның бір жағында орналасса, қалған бөліктері актерлер мен техниктер пайдаланатын жасырылған болады. Итеру сахналары алқап сахналарына ұқсас болуы мүмкін, бірақ орындау алаңы немесе платформасы көрермендер отыратын кеңістікке қарай созылып, көрермендер үш жағынан қоршалған болады. Дөңгелек сахнада көрермендер сахнаның төрт жағынан да орын алады. Төртінші типтегі сахнаға арнайы қойылым үшін құрылған немесе сахна ретінде пайдаланылатын кез келген кеңістік кіруі мүмкін, яғни жасалған және табылған сахналар жатады.

Просценалық кезең

Италиялық қайта өрлеу дәуірінен бері Батыста ең көп қолданылатын сахна – просценалық сахна, оны «суреттік кадр» сахнасы деп те атайды. Оның басты ерекшелігі – көрермендер спектакльді тамашалайтын үлкен ашылу, яғни просцена аркасы. Көрермендер сахнаға тікелей қарайды, ол әдетте алдыңғы қатардағы көрермендер деңгейінен бірнеше фут жоғары көтеріледі және сахнаның бір жағын ғана көреді. Бұл бір жақ – көріністің көрінбейтін төртінші қабырғасы деп аталады. Просцена аркасы ежелгі грек театрларында пайда болған. Бұл актерлер ойнаған орынның алдындағы кеңістік болатын. Бірінші жабық театрлар француз теннис корттарында және итальяндық қайта өрлеу дәуіріндегі сарайларда құрылды. Жаңадан қабылданған перспектива принципі дизайнерлерге ғимараттар мен ағаштардың көлемі кішірейе түскен, көз жоламайтын көріністерді жасауға мүмкіндік берді. Сахна едені алдыңғы жағынан артқа қарай сәл көтеріңкі болды, бұл перспектива иллюзиясын күшейту үшін, сондай-ақ көрермендерге актерлерді жақсы көрінуі үшін жасалды. Кейін көрермендерге арналған орындықтар кеңейтіліп, балкондар салынды. XIX ғасырдың соңына қарай көптеген сахналар бір деңгейлі еденге ие болды, сондықтан көрермендер сахнаға жоғары емес, төмен қарай қарады. Еуропалық сарай театрларының кеңеюіне патшалық әулеттер арасындағы сәнді және әсем ойын-сауықтарды ұйымдастырудағы бәсекелестік түрткіс берді және қаржылады. Просцена, көбінесе триумф аркасы сияқты өте әсем болған, болашақ суретті «шеңберлейтін» рөл атқарды. Сарай суретшілерінің бірнеше перспективалық фонды көрсетуге деген ұмтылысы сарай сәулетшілерін желкенді кемелердің шығыршықтары мен арқандарын кенептің фондарын ашуға, кейіннен төмендетуге және көтеруге бейімдеуге итермеледі. Сахнаның үстіндегі ағаштан (кейін болаттан) жасалған тор, ағаштан жасалған тіреулерге және кейін болат құбырларға тіркелген декорациялық элементтерді төмен түсіруге мүмкіндік берді. Ауыр элементтердің салмағын құм қаптарымен теңестірді. Мұндай жүйе сахнаның артындағы қойманы немесе төбешікті құруды талап етті, ол әдетте просценаның биіктігінен жоғары немесе оған тең болды. «Толық ұшқан» сахнада декорациялардың барлық биіктігін орындау алдында немесе орындау кезінде сақтауға болады, ал «жартылай ұшқан» сахнада (кіші орындарда жиі кездеседі) тек шектеулі көлемдегі реквизиттерді сақтауға болады, сондықтан фон мен декорация дизайнына көбірек назар аудару қажет. Мұндай арқан жүйелерін қолданатын театрлар «арқан үйлері» деп аталады. Олардың орнын көбінесе қарсы салмақты жүйелер басты. Просцена, «аяқтар» деп аталатын сахналық перделермен бірге, сахнаның қабырғаларын жасырады, олар «қанаттар» деп аталады. Театр қызметкерлері қойылым кезінде қанаттарды пайдалана алады, сондай-ақ декорациялар мен реквизиттерді сақтау үшін қолданады. Сахнаның үстіндегі бірнеше қатар қысқа перделер, «тезерлер» деп аталады, фондарды жасырады, олар өз кезегінде пайдалануға дайын болғанға дейін ұшқан жүйеде сахнаның үстінде жасырылады. Көбінесе сахна просцена аркасының алдына созылып, актерлерге қосымша ойын алаңын ұсынады. Бұл аймақ «алдыңғы сахна» деп аталады. Алдыңғы сахнаның астында және алдында музыканттар мюзиклдер мен опералар кезінде пайдаланатын оркестр ордасы болуы мүмкін. Оркестр ордасын жабық етіп, актерлерді көрермендерге жақындату үшін қосымша ойын алаңы ретінде пайдалануға болады. Сахна көбінесе көрермендерден жоғары көтеріледі. Кейбір просценалық сахналардың үстіндегі кеңістікте, «ұшқыр төбешікте» перделер, декорациялар және түрлі жарық құралдарын қолдауға арналған тіреулер ілінеді. Просценалық сахнаның көптеген артықшылықтары оның Батыста танымалдылығына әкелді. Көптеген театрлық мүліктер мен декорацияларды пайдалануға болады. Фондар, перделер және жарықтандыру көрерменге көрінбейтін рискисіз тиімді қолданылуы мүмкін. Кіру және шығу жолдары әсемделуі мүмкін, күтпеген жағдайларға жол ашылады. Актерлер көрерменге тек бір бағытта ойнауға ғана назар аударуы керек. «Қораптар» – заманауи сахна дизайнының бір ерекшелігі, онда уақытша қабырғалар кез келген просценалық сахнаның ішінде, бастапқы қабырғаларға қарағанда сәл бұрышта салынады, бұл просценаның сол жағында немесе оң жағында орналасқан көрермендерге (қашықтығы неғұрлым үлкен болса, бұрышы соғұрлым үлкен) сахнаның барлық бөлігін көруге мүмкіндік береді. Олар актерлердің шығу және кіру жолдары арасында көрермендерге көрінбей қозғалуына мүмкіндік беретін «жасырын жолдарды» қамтамасыз етеді.

Қозғалтқыштың сатысы

Итеру сахнасы – үш жағынан көрермендерге қарай созылатын және сахна артымен жоғары жағынан байланысатын сахна. Итеру сахнасы проскуниумдық сахнаға қарағанда көрермен мен актерлер арасындағы жақындықты арттырады, сонымен қатар сахна артының мүмкіндіктерін сақтайды. Сахнаға кіру сахна артынан жасалады, бірақ кейбір театрларда актерлер көрермендердің арасымен кіретін арнайы кіреберістер болады. Арена сахнасындағыдай, итеру сахнасындағы көрермендер сахнаны үш немесе одан да көп жағынан көре алады. Егер қойылым төртінші қабырғаны қолданса, сол көзге көрінбейтін қабырға бірнеше жағынан сақталуы керек. Дөңгелек сахнадағыдай, көрермендер қойылымды әртүрлі бұрыштардан көре алады, сондықтан актерлердің орналасуы, реквизиттер мен декорацияларға ерекше назар аударылып, ешқандай көру бұрышы кедергісіз болуы тиіс. Мысалы, сахнаның оң жағына орналастырылған биік арқасы бар кресло, сахнаның сол жағындағы оқиғаны көруге кедергіл келтіруі мүмкін.

Қара қорап

Қара қорап театры – қара қабырғалы және тегіс едені бар, көбінесе үлкен шаршы бөлмеден тұратын қарапайым, бірақ аса безендірілмеген орын. Оны сахна мен көрермендер орнын құру үшін еркін пайдалануға болады.

Жасалған және табылған кеңістіктер

Кез келген қолайлы орын табылып, сахна да сол жерде импровизацияланып жасалуы мүмкін. Мысалы, ғимараттың жертөлесі, төбе, тіпті көше сияқты дәстүрлі емес кеңістікте спектакль қоюға болады, әсіресе көшпенді театр труппалары үшін көше өте қолайлы. Сол сияқты, қоршаған ортаны өзгерту арқылы уақытша сахна құруға да болады. Мысалы, ашық алаңда кілем төсеу және оның алдына орындықтар қойып, сахна шекарасын белгілеу. «Шекспир паркіндегі Шекспир» театрының өзі Нью-Йорктегі Орталық паркте, Шекспирдің пьесаларын күтпеген жерде орындауға негізделген.

Степенің терминологиясы

Сахнаның аймақтары актерлердің сахнадағы нақты қозғалысын және орналасуын анықтауға көмектесетін блоктау үшін атаулармен белгіленеді. Көрмеге қарап тұрған актер үшін сол және оң жақ, көрермен үшін кері болады. Сандардың шатасуын болдырмау үшін актерлер мен режиссерлер сахнаның жақтарын анықтау үшін «сол» немесе «оң» деген белгісіз терминдерді пайдаланбайды. Олар көзқарасты нақтылайтын сөз тіркесін қолданады. «Сахнаның сол жағы» және «сахнаның оң жағы» терминдері актер көрерменге қарағанда сахнаның сол және оң жағын көрсетеді, ал «көрерменнің сол жағы» және «көрерменнің оң жағы» керісінше, көрерменнің көзқарасынан сахнаның жақтарын білдіреді. Германияда сахнаның оң және сол жақтары актердің емес, режиссердің көзқарасымен ауыстырылады. Британдық дәстүрді ұстанатын театрларда қолданылатын, түсініксіздігі аз терминдер – бұл сахна менеджерінің дәстүрлі орнына байланысты prompt side немесе P side (сахнаның сол жағы) және off prompt, prompt-қа қарама-қарсы немесе O. P. side (сахнаның оң жағы). Француз тілінде сахнаның сол жағы үшін côté cour (алаң жағы), ал сахнаның оң жағы үшін côté jardin (бақ жағы) терминдері қолданылады, бұл Théâtre des Tuileries театрына сілтеме жасайды. Сол сияқты, «алдыңғы» және «артқы» сөздерінің мағынасы да нақты емес, себебі олар көзқарасқа байланысты. Оның орнына, «жоғарғы сахна» термині көрерменнен ең алыс немесе көрерменнен алыстайтын сахна бөлігін білдіреді, ал «төменгі сахна» көрерменге ең жақын немесе сол бағыттағы қозғалысты білдіреді. Бұл терминдер көне театрларда кең таралған, онда еденді еңкейту арқылы (рақетті сахна деп аталады) көрермендерге оқиғаны жақсы көруге мүмкіндік берілді, сондықтан «жоғарғы сахна» шынымен «төменгі сахнадан» биік болды. Рақетті сахнаның еңісі әртүрлі болуы мүмкін; он градус көрермендер мен актерлердің ыңғайлылығы үшін оңтайлы деп саналады. Билеу алаңының еңісі актерлік еңістен әдетте өзгеше болады және үш градустан жиырма градусқа дейін ауытқуы мүмкін.

Сценографиялық теория

Сценографияға қатысты көзқарастарда мәдени сценограф Рейчел Ханн "сценографиясыз сахналар болмайды" деген пікірді айтты. Бұл "барлық сахналар – көріністер" деген аргументке негізделген, ол "сахна сценографиядан бұрын пайда болады деген детерминистік тұжырымға" қарсы шығады. Осы модельде сахналар сценографияның кеңістіктік сипаттамалары арқылы қалыптасады (керісінше емес). Мұның салдары – барлық театр сценографиялық болып табылады, тіпті нақты нысандар немесе "декорация" болмаса да, өйткені барлық театр сахнада орындалады. Ханн бұл позицияны осы екі тәжірибе тарихы арасындағы қақтығыстарды талқылау кезінде, әсіресе ежегі гректердің скинесі – физикалық шатыр немесе үйшік, ол ақырында "сахна" туралы қазіргі түсініктерді қалыптастырды – деген гибридті "сахналық көрініс" терминін қолдану арқылы қорытындылайды.