Кіріспе
Қоршаған жерден биікке көтерілген жер пішіні.
Дөңес – қоршаған жерден биікке көтерілген жер пішіні. Ол көбінесе анық шыңы болады және әдетте салыстырмалы жер массасымен салыстырғанда биік болған, бірақ таулардай көзге түспейтін жартастарға қолданылады.
Терминология
Төбе мен таудың арасындағы айырмашылық нақты емес және көбінесе субъективті, бірақ төбе жалпы алғанда таудан биік немесе тік емес деп есептеледі. Географтар дәстүрлі түрде теңіз деңгейінен 1000 фут (305 м) жоғары төбелерді таулы жерлер деп қарастырған, бұл 1995 жылғы «Ағылшын бір тауға көтеріліп, таудан түсті» фильмінің сюжетіне негіз болды. Ал тауды аралаушылар теңіз деңгейінен 2000 фут (610 м) биіктіктегі шыңдарды тау деп санаған. Оксфорд ағылшын сөздігі де 2000 фут (610 м) шегін ұсынады, ал Уиттоу былай дейді: «Кейбір мамандар жоғарыдағы биіктіктерді тау деп санайды, ал төмендегілерін төбе деп атайды». Бүгінде Ұлыбритания мен Ирландияда тауды кемінде 2000 фут (610 м) биіктіктегі кез келген шың деп анықтайды, ал Ұлыбритания үкіметінің 2000 жылғы «Жолдар мен ауылдық жерлер туралы» заңы таулы аймақтарды (ашық қолжетімділік заңнамасы мақсатында) жоғарыда көрсетілген аумақтар ретінде анықтады. Кейбір анықтамалар топографиялық ерекшелік талаптарын қамтиды, әдетте 100 фут (30 м) немесе 500 фут (152 м). Бір кезде АҚШ тауды 1000 фут (305 м) немесе одан да биік деп анықтаған. Осы биіктіктен төмен кез келген ұқсас жер бедері төбе деп есептелген. Алайда, АҚШ Геологиялық қызметі бұл терминдердің АҚШ-та нақты анықтамасы жоқ деген қорытындыға келді. Ұлы Кеңес энциклопедиясы «төбе» дегенді салыстырмалы биіктігі бар көтеріңкі жер деп анықтаған. Кішкентай төбелерді – төбешік деп атайды. Басқа сөздерге – knoll және (Шотландияда, Солтүстік Ирландияда және Солтүстік Англияда) оның түрі – knowe жатады. Жасанды төбелерге түрлі техникалық атаулар беріледі, оның ішінде үйінді және тумулус. Төбелер геоморфологиялық процестер арқылы қалыптасуы мүмкін: таулар сияқты үлкен жер бедерінің эрозиясы және мұздықтардың шөгінділерін (әсіресе мореналар мен барабандар немесе қатты жынысты ашатын эрозия арқылы) қозғалысы мен жиналуы. Төбелердің дөңгелек пішіні төбелерді жауып тұрған топырақ пен реголиттің диффузиялық қозғалысынан туындайды, бұл процесс таудан төмен қарай сырғу деп аталады. Төбелердің түрлерін сипаттау үшін сыртқы түріне және қалыптасу әдісіне байланысты әртүрлі атаулар қолданылады. Мұндай атаулардың көпшілігі бір географиялық аймақта пайда болды, бұл аймаққа тән төбе пішінін сипаттау үшін, бірақ атауларды геологтар жиі қабылдайды және оны кең географиялық контексте қолданады. Оларға:
The Great Soviet Encyclopedia defined "hill" as an upland with a relative height of up to
A hillock is a small hill. Other words include knoll and (in Scotland, Northern Ireland and northern England) its variant, knowe. Artificial hills may be referred to by a variety of technical names, including mound and tumulus. Hills may form through geomorphic phenomena: faulting, erosion of larger landforms such as mountains and movement and deposition of sediment by glaciers (notably moraines and drumlins or by erosion exposing solid rock which then weathers down into a hill). The rounded peaks of hills results from the diffusive movement of soil and regolith covering the hill, a process known as downhill creep. Various names may be used to describe types of hills, based on appearance and method of formation. Many such names originated in one geographical region to describe a type of hill formation particular to that region, though the names are often adopted by geologists and used in a wider geographical context. These include:
Brae – Scots, Ulster, and North of England term for a hillside or brow of a hill. Drumlin – an elongated whale shaped hill formed by glacial action. Butte – an isolated hill with steep sides and a small flat top, formed by weathering. Kuppe – a rounded hill or low mountain, typical of Central Europe. Tor – a rock formation found on a hilltop; also used to refer to the hill, especially in South West England and the Peak District. Puy – used especially in the Auvergne, France, to describe a conical volcanic hill. Pingo – a mound of earth covered ice found in the Arctic and Antarctica.
Брей – Шотландия, Ольстер және Солтүстік Англияда төбе беткейі немесе төбе басы үшін қолданылатын термин.
Драмлин – мұздық әрекетінен пайда болған, кит сияқты созылған төбе.
Бутте – ауа райының әсерінен қалыптасқан, тік беткейлі және кішкентай жазық төбелі, оқшауланған төбе.
Куппе – Орталық Еуропаға тән дөңгелек төбе немесе төменгі тау.
Тор – тау басында орналасқан тау жынысы; сонымен қатар, әсіресе Оңтүстік-Батыс Англияда және Пик ауданында төбеге қатысты қолданылады.
Пюи – әсіресе Аувернь, Францияда конустық жанартау төбесін сипаттау үшін қолданылады.
Пинго – Арктика мен Антарктидада кездесетін мұзбен қапталған жер үйіндісі.
The Great Soviet Encyclopedia defined "hill" as an upland with a relative height of up to
A hillock is a small hill. Other words include knoll and (in Scotland, Northern Ireland and northern England) its variant, knowe. Artificial hills may be referred to by a variety of technical names, including mound and tumulus. Hills may form through geomorphic phenomena: faulting, erosion of larger landforms such as mountains and movement and deposition of sediment by glaciers (notably moraines and drumlins or by erosion exposing solid rock which then weathers down into a hill). The rounded peaks of hills results from the diffusive movement of soil and regolith covering the hill, a process known as downhill creep. Various names may be used to describe types of hills, based on appearance and method of formation. Many such names originated in one geographical region to describe a type of hill formation particular to that region, though the names are often adopted by geologists and used in a wider geographical context. These include:
Brae – Scots, Ulster, and North of England term for a hillside or brow of a hill. Drumlin – an elongated whale shaped hill formed by glacial action. Butte – an isolated hill with steep sides and a small flat top, formed by weathering. Kuppe – a rounded hill or low mountain, typical of Central Europe. Tor – a rock formation found on a hilltop; also used to refer to the hill, especially in South West England and the Peak District. Puy – used especially in the Auvergne, France, to describe a conical volcanic hill. Pingo – a mound of earth covered ice found in the Arctic and Antarctica.
Тарихи маңызы
Көптеген елді мекендер бастапқыда су тасқынынан сақтану (әсіресе үлкен су көзіне жақын болса), қорғану (қоршаған жердің жақсы көрінісін ұсынатындықтан және шабуылдаушыларды көтеріңкі жерде күресуге мәжбүр ететіндіктен) немесе тығыз орманды аймақтардан аулақ болу үшін төбелерге салынған. Мысалы, ежелгі Рим жеті төбеде салынған, ол оны басып келген жаулардан қорғауға көмектескен. Кейбір елді мекендер, әсіресе Таяу Шығыста, көптеген ұрпақтар бойы жиналған қиындылардан (әсіресе саз кірпіштерден) тұратын жасанды төбелерде орналасқан. Мұндай орын "төбе" деп аталады. Солтүстік Еуропада көптеген ежелгі ескерткіштер үйіліп салынған. Олардың кейбіреулері қорғаныс құрылыстары (мысалы, темір дәуіріндегі төбе бекіністері), ал басқаларының маңызы шамалы. Ұлыбританияда көптеген шіркеулер төбелерде орналасқан, олардың бұрынғыдан келе жатқан діни орындардың орнында салынғаны айтылады. Вашингтондағы Ұлттық собор да осы дәстүрді ұстанды және қаладағы ең биік төбеге салынды. Кейбір қалалардың төбелері олардың негізінде, қорғанысында және тарихында мәдени маңызға ие. Римнен басқа, Сан-Франциско тарихында төбелер маңызды рөл атқарды, олар қаланың тұманды және инженерлік жобаларының орталығы болды, қазір канат жолдары мен Ломбард көшесі сияқты туристік орындар ретінде танымал.
Әскери маңызы
Таулар биіктігін бақылайтын әскерге маңызды артықшылықтар береді, оларға жоғарыдан көру және ату позициясын ұсынады, ал қарсыластың әскерін фортқа немесе басқа бекініске шабуыл жасау үшін тауға қарай шабуылдауға мәжбүр етеді. Таулар өздерінің артында күштерді жасыруға мүмкіндік береді, соның арқасында әскерлер төбеде күтіп тұрып, жасырынып, төбеге жақындап келе жатқан қарсыластарға оқ жаудыра алады. Осы себепті, дәстүрлі әскери стратегиялар көбінесе биік жерді бақылауды талап етеді. Стратегиялық және тактикалық маңыздылығынан туындайтын, таулар көптеген маңызды шайқастардың ортасы болған, мысалы, б.з.д. 52 жылғы Алезия шайқасы және Шотландиядағы ең алғашқы тіркелген әскери қақтығыс – б.з. 83 жылғы Монс Граупиус шайқасы. Қазіргі заманғы қақтығыстардың арасында 1775 жылғы Бункер төбесіндегі шайқас (нақтырақ айтқанда, Брид төбесінде болған) – Америка Тәуелсіздік соғысы, сондай-ақ 1863 жылғы Геттисбург шайқасының Күмбездік және Кулп төбелері, бұл Америка Азамат соғысының шешуші нүктесі болды. 1898 жылғы испан-американ соғысындағы Сан-Хуан төбесіндегі шайқаста америкалықтар Сантьяго-де-Кубаны бақылауға ие болды, бірақ бұл үшін тау басында бекініп алған, олардан әлдеқайда аз санды әскерден ауыр шығынға ұшырады. Биік жерді бақылау үшін болған шайқастар көбінесе екі тарапқа да ауыр шығын әкелді, мысалы, 1969 жылғы Вьетнам соғысы кезіндегі Гамбургер төбесіндегі шайқас, Сталинград шайқасы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Пелелиу шайқасы, сондай-ақ 1969 жылғы Үндістан мен Пәкістан арасындағы Каргил соғысы. Қытайдың Ұлы Қабырғасы – тау басындағы бекіністердің берік мысалы. Ол солтүстіктен келген моңғолдар сияқты басып кірушілерден қорғану үшін тау басына салынған.
Спорт және ойындар
Hillwalking – британдық ағылшын тіліндегі төбелерге шығуды қамтитын жаяу жүру түрі. Бұл әрекет тау көтерілуден өзгеше, себебі ол арқандарды немесе техникалық қиын тау шағатынды қамтымайды, бірақ Ұлыбританияда тау және төбе сөздері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Hillwalking – Англияның Пик ауданы және Шотландияның Таулы Жерлері сияқты төбелі аймақтарда кең таралған. Көптеген төбелер салыстырмалы биіктігіне немесе басқа да критерийлерге сәйкес жіктеледі және Монростар (Шотландия) және Уэйнрайттар (Англия) сияқты таушылардың есімдерімен аталатын тізімдерге енгізіледі. "Төбелерді бағындыру" (немесе "Мунроларды бағындыру") сияқты нақты шаралар осы тізімдегі барлық төбелерге шығу мақсатымен төбелерге көтерілуді қамтиды. Купердің дөңгелек ірімшігін домалату және мереке – Англияның батыс аймағында жыл сайын өткізілетін шара, онда ірімшік дөңгелегі төбеден төмен доматылады. Қатысушылар төбеде тұрып, ірімшік дөңгелегін төменге дейін қуады. Жеңімпаз, яғни ірімшікті ұстаған адам, оны сыйлық ретінде алады. Кросс-кантри жүгіру жолдарында төбелер болуы мүмкін, бұл осы жолдарға әртүрлілік пен қиындық қосады.