Кіріспе
Идиш ақыны және драматург (1890–1973)
Янкев Штернберг (ағылшын тіліндегі мәтіндерде кейде Якоб Штернберг деп аталады; Яков Моисеевич Штернберг; 1890, Липкани, Бессарабия, Ресей империясы – 1973, Мәскеу, КСРО) – идиш театрының режиссері, театр оқытушысы, драматург, авангард ақыны және әңгімелер авторы. Ол екі дүниежүзілік соғыс арасында Румыниядағы театрлық жұмысымен ең көп танылды.
Өмірбаян
Штернберг Липканының (идиш) солтүстік Бессарабия штетлінде өсті, оны еврей және идиш ақыны Хаим Нахман Биалик «Бессарабия Олимпі» деп атаған және 19 ғасырдың екінші жартысында еврей және идиш әдебиетінің бірнеше ірі тұлғаларын шығарған, олардың ішінде Ехуда Штейнберг және Елиезер Штейнбарг. Каменец-Подольскийдегі орыс орта мектебінде оқыған. Штернберг 1908 жылы «Унзер Лебн» газетінде (Одесса) ертегімен дебют жасады. Ол «Фрай Эрд» (1910) және «Дос Нэй Лэнд» (1911) атты Рейзеннің жинақтарында поэзия жариялады. 1910 жылдары ол «Хамер» (Брайла), «Фрайхайт», «Арбетер Цайтунг», «Дос Най Лебм» (барлығы Черновицте), «Гут Моргн» (Одесса), «ליטערארישע בלעטער» (Варшава) және «Цайт» (Нью-Йорк) журналдарында поэзия жариялады. 1914 жылы Штернберг Румынияға, алдымен Черновицке (Черновиц, Украина), кейіннен Бухарестке қоныс аударды. Ол 1914 жылдың желтоқсаны мен 1915 жылдың қыркүйегі аралығында Яшиде жарық көрген «Лихт» («Нұр») атты қысқа мерзімді идиш тіліндегі журналмен байланысты болды. «Лихт» «Румыниядағы еврей сахналарының қайта өркендеуін» шақырды және идиш театрының коммерциялық мекеме ретінде «жаман негізін» айыптап: «Идиш сахнасы білім беру орны болуы керек, еврейлерді идиш сөзі арқылы жақындату керек, біз осы [коммерциялық] жағдайға қарсы күресеміз». 1917 жылы Румыния мен Шығыс Еуропаның басқа жерлерінде антисемиттік зорлық-зомбылыққа жауап ретінде ол Биаликтен үзінділерді сахналады. 1930 жылы ол Бухаресттің еврейлік ауданында орналасқан «BITS» («Bukareshter Yidishe Teater Studiye») студиялық театрын құрды, ол Еуропа театрындағы қазіргі заманғы үрдістердің дамуында маңызды рөл атқарды. «BITS» Осип Дымовтың («Yashke muzikant» – «Музыкант Яшка»), Якоб Гординнің, И. Л. Перецтің («Banakht afn altn mark» – «Ескі базардағы түн»), Шолем Алеичемнің («Oytser» – «Асылтанат», ең танымал «Der farkishefter shnayder» – «Қарауылдаушы тігінші»), Лайб מלאך («Der Geler Shotn», 1935), Николай Гогольдің («Zhenit'ba» – «Неке») – негізінен гротеск элементтері бар музыкалық комедиялар, сонымен қатар И. Әнші Йоше Калб және оның өз пьесасы «Teater in Flamen» («Жалын театры») сол кездегі іспандық азаматтық соғыстың тақырыбында сахналады. Сиди Тал осы қойылымдардың көпшілігінде ойнады. Бұл қойылымдар Бухарест интеллигенциясы арасында танымал болды және Перецтің «Банахт Афн Альтн Марк» 150-ден астам рет ойнатылды. Осы уақытта Штернберг өзінің алғашқы поэзия жинағын Бухарестте (1938) жариялады. Бухарестте антисемиттік, фашистік тенденциялар күшейген кезде театр Еуропаның ірі қалаларында ұзақ турнеге шықты және ақыр соңында Штернберг Черновицке көшіп барды, онда ол театрлық қызметін жалғастырды. 1939 жылы Штернберг Мойше Альтманмен бірге Днестр өзенінен өтіп, Кеңес Одағының азаматы болды. Бір жылдан кейін, өзінің туған Бессарабиясы Кеңес Одағына қосылған кезде, ол және оның бұрынғы труппасының көпшілігі Кишиневке қоныс аударды, онда Штернберг идиш тіліндегі Молдова мемлекеттік еврей театрының көркемдік директоры болды және басқа да шығармалар арасында М. Даниэльдің «Зямке Копац» және Шолом Алейхемнің «Мотл Пейси Дем Хазнс» («Мотл Пейси, кантордың ұлы») Сиди Талмен бірге жігіттер рөлінде сахналады. Соғыс кезінде ол өзінің театрымен Өзбекстанға көшіп барды, онда ол еврейлік антифашистік комитетінде жұмыс істеді және жарымәскери құрылыс бөлімшесіне жұмылдырылды. Соғыстан кейін Кишиневке оралып, Молдованың мемлекеттік еврей театрында жұмысын қайта бастады, онда ол өзінің «Di Balade fun der Esesovke Brunhilde un ir hunt» («СС солдаты Брунхильданың баладасы және оның иті») пьесасын сахналады және «Хеймланд» альманахында (1948) поэзия жариялады. 1949 жылдың көктемінде Сталиннің «тамырсыз космополиттерге» (жүйелерге) қарсы науқанының шыңында тұтқындалып, 7 жылға еңбек лагерлеріне жіберілді. 5 жылдан кейін ол ерте оралып, оңалғаннан кейін, Штернберг Мәскеуде тұрып, румын әдебиетінің орыс тіліне аудармашысы болып жұмыс істеді. 1961 жылы жаңадан құрылған «Советский Геймланд» журналында әдеби очерктер мен поэзия жариялай бастады және қысқа уақытқа оның редакциялық кеңесінің мүшесі болды. Оның өлеңдер жинағы Бухарест пен Парижде, ал еврей тіліндегі аудармасын Шлионский мен Пенн Израильде оның 75 жасқа толуына орай жариялады. Штернберг 1973 жылы Израильге кетуіне рұқсат алған күні жүрек ауруынан қайтыс болды. Сол жылы оның әйелі, композитор Отилия Лихтенштейн қайтыс болды. Штернбергтің театр тақырыптары бойынша әдеби очерктер жинағы Израильде өлімінен кейін жарық көрді. Штернберг Октябрь революциясынан кейін «біз буржуазиялық ассимиляцияны сатираға айналдырдық, [иудей] дінбасыларымен күрестік, прогрессивті еврей мәдениеті үшін, еврейлердің азаттығы үшін, азаматтық құқықтар үшін және прогрессивті еврей әдебиеті үшін күрестік».
Shternberg debuted in 1908 with a fairy tale in the newspaper Unzer Lebn (Odessa). He published poetry in Reizen's collections "Fraye Erd" (1910) and "Dos Naye Land" (1911). In the 1910s, he published poetry in the periodicals Hamer (Brăila), Frayhayt, Arbeter Tsaytung, and Dos Naye Lebm (all in Czernowitz), as well as Gut Morgn (Odessa), ליטערארישע בלעטער (Warsaw), and Tsayt (New York). In 1914 Shternberg settled in Romania, at first in Czernowitz (Chernivtsi, Ukraine), and later in Bucharest. He became associated with the short lived Yiddish language magazine Likht ("Light"), four issues of which were published in Iaşi between December 1914 and September 1915. Likht called for a "renaissance of the Jewish stages in Romania" and condemned the "poor foundation" of Yiddish theater as a commercial institution: "The Yiddish stage ought to be a place of education, of drawing Jews closer together through the Yiddish word we will fight against this [commercial] state of things." In 1917, in response to antisemitic violence at that time in Romania and elsewhere in Eastern Europe, he staged passages from Bialik. In 1930 he created a hugely successful studio theater BITS ("Bukareshter Yidishe Teater Studiye"), housed in Bucharest's Jewish quarter Văcărești, that played a prominent role in the development of modern trends in European theater. BITS staged works of Osip Dymov (Yashke muzikant – "Yashka the Musician"), Jacob Gordin, I. L. Peretz (Banakht afn altn mark – "A night at the old market"), Sholem Aleichem (Oytser – "Treasure", and most famously Der farkishefter shnayder – "The enchanted tailor"), לייב מלאך (Der Geler Shotn, 1935), Nikolai Gogol (Zhenit'ba – "The Marriage"), – mostly musical comedies with elements of grotesque, but also I. Y. Singer's Yoshe Kalb and his own play Teater in Flamen ("Theater in Flames") on the theme of the then ongoing Spanish Civil War. Sidi Tal starred in many of these productions. The performances were popular with the Bucharest intelligentsia and Peretz's "Banakht Afn Altn Mark", for one, was played more than 150 times. During this time, Shternberg published his first collection of poetry, in Bucharest (1938). As antisemitic, pro fascist tendencies gained power in Bucharest, the theater left for a prolonged tour of major European cities and eventually Shternberg moved to Czernowitz, where he continued his theatrical activities. In 1939, Shternberg along with Moyshe Altman sneaked across the Dniester and became a Soviet citizen. A year later, when his native Bessarabia was annexed by the Soviet Union, he and most of his former troupe settled in Kishinev, where Shternberg became artistic director of the Yiddish language Moldovan State Jewish Theater and staged, among other works, M. Daniel's Zyamke Kopatsh and Sholom Aleichem's Motl Peysi Dem Khazns ("Motl Peysi, the cantor's son") with Sidi Tal in the boys' roles. During the war, he and his theatre evacuated to Uzbekistan, where he worked for the Jewish Anti Fascist Committee and was mobilized into a paramilitary construction unit. After the war, he returned to Kishinev and resumed his work at the Moldovan State Jewish Theater, where he staged his play Di Balade fun der Esesovke Brunhilde un ir hunt ("The ballad of the SS soldier Brunhilde and her dog") and published poetry in the almanac Heymland (1948). He was arrested at the height of the Stalin's campaign against "rootless cosmopolitans" (Jews) in the spring of 1949 and was sent to labour camps for 7 years. On his early return and rehabilitation 5 years later, Shternberg settled in Moscow and worked as a translator of Romanian literary works into Russian. He began to publish literary essays and poetry in the newly founded Sovetish Heymland in 1961 and briefly became a member of its editorial board. Collections of his poetry were published in Bucharest and Paris, and in Hebrew translation by Shlionsky and Penn in Israel on the occasion of his 75th birthday. Shternberg died of a heart attack in 1973 on the very day he received a permission to leave for Israel. His wife, the composer Otiliya Likhtenshteyn, who set his poems and those of other Soviet Yiddish poets (first of all Leib Kvitko) to music, died the same year. A collection of Shternberg's literary essays on theatrical topics was published posthumously in Israel. A committed socialist, Shternberg wrote that, in the wake of the October Revolution, "we satirized bourgeois assimilation, struggled with the [Jewish] clergy, fought for progressive Jewish culture, for the emancipation of the Jews, for the rights of citizenship for progressive Jewish literature."