Қоғамдық сана және ұжымдық естелік

Кіріспе

Әлеуметтік топтың ортақ білімі мен құндылықтары. Ұжымдық жад – әлеуметтік топтың ортақ естеліктері, білімі және ақпаратының жиынтығы, бұл жиын топтың өзіндік ерекшелігімен тығыз байланысты. "Ұжымдық жад" термині және француз тіліндегі "la mémoire collective" сөз тіркесі он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Философ және социолог Морис Халбвакс "Жадтың әлеуметтік құрылымы" (1925) атты кітабында Ұжымдық жад тұжырымдамасын талдап, дамытты. Ұжымдық жад үлкен және кіші әлеуметтік топтар арқылы жасалуы, бөлісілуі және ұрпақтан ұрпаққа берілуі мүмкін. Мұндай топтарға ұлттар, буын, қауымдастықтар және тағы да басқалары жатады. Ұжымдық жад психология, социология, тарих, философия және антропология сияқты ғылымдарда зерттеу және қызығушылық тудырған тақырып болып табылады.

Ұжымдық есте сақтаудың қасиеттері

Ұжымдық жад бірнеше тұжырымдама бойынша қарастырылған және оның белгілі бір қасиеттері бар екені айтылған. Мысалы, ұжымдық жад – ортақ білім жиынтығы (мысалы, ұлттың бұрынғы басшылары немесе президенттері туралы естелік); әлеуметтік топтың бейнесі, айғағы, құндылықтары мен идеялары; немесе оқиғалар туралы ұжымдық естеліктердің үнемі өзгеріп отыратын процесі болуы мүмкін. Азамат соғысы, Екінші дүниежүзілік соғыс және Ирак соғысы туралы еске түсірілетін оқиғалар мен эмоционалдық көзқарастардың айырмашылықтары американдықтардың әртүрлі буындары арасындағы ұжымдық жадты салыстыратын зерттеуде де анықталды.

Ұжымдық естелік туралы көзқарастар

Алғашында Хальвакс дамытқан ұжымдық естелік тұжырымы әртүрлі бұрыштардан зерттеліп, кеңейтілді. Джеймс Е. Янг «жинақталған естелік» тұжырымын енгізді (ұжымдық естелікке қарама-қарсы), бұл естелік табиғатында фрагментті, жинақталған және жеке екенін көрсетеді, ал Ян Ассман «коммуникативтік естелік» тұжырымын дамытады, ол күнделікті қарым-қатынасқа негізделген ұжымдық естеліктің бір түрі. Осы естелік түрі ауызша мәдениеттегі алмасуларға немесе ауызша дәстүр арқылы жиналған (және ұжымдық) естеліктерге ұқсас. Ассман ұжымдық естеліктердің тағы бір кіші түрі ретінде күнделікті өмірден ажыратылған нысандарды атап көрсетеді; олар нақты материалдық және бекітілген нүктелер болуы мүмкін, мысалы, мәтіндер мен ескерткіштер. Ұжымдық естелік теориясы Хиросиманың бұрынғы тұрғыны және атом бомбасынан аман қалған Киёси Танимотоның АҚШ-қа жасаған сапарында, Хиросимадағы Мемориалдық методистік шіркеуін қайта құру үшін қолдау мен қаржыландыруды жинауға тырысқан кезде де талқыланды. Оның пікірінше, атом бомбасын қолдану әлемнің ұжымдық естелігіне қосылып, болашақта мұндай құралдарға қарсы ескерту ретінде қызмет етеді. Джон Херсидің «Хиросима» романын қараңыз. Ирландиядағы естелік және тарих саласындағы сарапшы тарихшы Гай Бейнер естелік туралы көптеген зерттеулерде «ұжымдық» деген сөздің ойсыз қолданылуын сынады: мәселе жиі кездеспейтін коллективтің біртектілігін қабылдауда, себебі естелік құрастырылғандықтан, оны сақтауға мүдделі жандардың манипуляциясына толығымен тәуелді екенін және естеліктің өзгеру шегіне немесе естелік құрылысының жасандылығын қаншалықты сіңіруге болатынын жоққа шығарады. Іс жүзінде, толыққанды ұжымдық естелік құру саясаткерлердің мұраты, ол ешқашан толыққанды орындалмайды және әрқашан дау-дамайға ұшырайды. Бейнер оның орнына «әлеуметтік естелік» терминін ұсынды және «әлеуметтік ұмыту» тұжырымын дамыту арқылы оның шектеулерін көрсетті. Тарихшы Дэвид Рифф «ұжымдық естелік» терминімен келіспейді, оқиға кезінде тірі болған адамдардың естеліктері мен олар туралы мәдениеттен немесе БАҚ-тан ғана білетін адамдардың естеліктерін ажыратады. Рифф Джордж Сантаянаның «өткенді еске түсіре алмайтындар оны қайталауға міндетті» деген афоризміне қарсы пікір білдіріп, белгілі бір тарихи оқиғаларға (әсіресе топқа қарсы жасалған зұлматтарға) мәдени назар аудару қарулы қақтығыстарды шешуге кедергі келтіруі мүмкін екенін, әсіресе егер қақтығыс бұрын тең нәтижемен аяқталған болса, атап өтеді. Әлеуметтанушы Дэвид Леупольд ұжымдық естелік тұжырымына тән құрылымдық ұлтшылдық мәселесіне назар аударады, «ұжымдық естелік тұжырымын ұлттық коллективтің ықпалынан босатуды» жақтады. Ол үшін ұрпақтар, отбасы, жергілікті жер немесе әлеуметтік-саяси көзқарастар бойынша қалыптасатын басқа естелік коллективтерінің өзара әрекеттесуін ерекшелендіретін көп коллективтік перспективаны қолдануды ұсынады. Пьер Леви адамзаттың ұжымдық интеллекті құбылысының Интернет парадигмасының пайда болуымен бірге терең өзгеріске ұшырайтынын, себебі ол адамзаттың көп бөлігіне ортақ онлайн ұжымдық естелікке қол жеткізуге және оны өзгертуге мүмкіндік береді деп санайды.

The concept of collective memory, initially developed by Halbwachs, has been explored and expanded from various angles – a few of these are introduced below. James E. Young has introduced the notion of 'collected memory' (opposed to collective memory), marking memory's inherently fragmented, collected and individual character, while Jan Assmann develops the notion of 'communicative memory', a variety of collective memory based on everyday communication. This form of memory is similar to the exchanges in an oral culture or the memories collected (and made collective) through oral tradition. As another subform of collective memories Assmann mentions forms detached from the everyday; it can be particular materialized and fixed points as, e. g. texts and monuments. The theory of collective memory was also discussed by former Hiroshima resident and atomic bomb survivor, Kiyoshi Tanimoto, in his tour of the United States as an attempt to rally support and funding for the reconstruction of his Memorial Methodist Church in Hiroshima. He theorized that the use of the atomic bomb had forever been added to the world's collective memory and would serve in the future as a warning against such devices. See John Hersey's Hiroshima novel. Historian Guy Beiner, an authority on memory and history on Ireland, has criticized the unreflective use of the adjective "collective" in many studies of memory: text=The problem is with crude concepts of collectivity, which assume a homogeneity that is rarely, if ever, present, and maintain that, since memory is constructed, it is entirely subject to the manipulations of those invested in its maintenance, denying that there can be limits to the malleability of memory or to the extent to which artificial constructions of memory can be inculcated. In practice, the construction of a completely collective memory is at best an aspiration of politicians, which is never entirely fulfilled and is always subject to contestations. In its place, Beiner has promoted the term "social memory" and has also demonstrated its limitations by developing a related concept of "social forgetting". Historian David Rieff takes issue with the term "collective memory", distinguishing between memories of people who were actually alive during the events in question, and people who only know about them from culture or media. Rieff writes in opposition to George Santayana's aphorism "those who cannot remember the past are condemned to repeat it", pointing out that strong cultural emphasis on certain historical events (often wrongs against the group) can prevent resolution of armed conflicts, especially when the conflict has been previously fought to a draw. The sociologist David Leupold draws attention to the problem of structural nationalism inherent in the notion of collective memory, arguing in favor of "emancipating the notion of collective memory from being subjected to the national collective" by employing a multi collective perspective that highlights the mutual interaction of other memory collectives that form around generational belonging, family, locality or socio political world views. Pierre Levy argues that the phenomenon of human collective intelligence undergoes a profound shift with the arrival of the internet paradigm, as it allows the vast majority of humanity to access and modify a common shared online collective memory.

Ұжымдық есте сақтау және психологиялық зерттеулер

Дәстүрлі түрде гуманитарлық ғылымдарда зерттелетін тақырып болғанымен, ұжымдық жад психологияда да қызығушылық тудырған салаға айналды. Психологияда ұжымдық жадты зерттеуге қатысты қолданылатын әдістердің ішінде, ұжымдық жадтың қалыптасуы мен таралуындағы танымдық механизмдерді зерттеу және әлеуметтік топтар арасындағы тарих туралы түсініктерді салыстыру бар.

Тарихтың әлеуметтік бейнелері

Ұжымдық естелік туралы зерттеулер әртүрлі әлеуметтік топтардың тарихты қалай түсіндіретінін, сондай-ақ мұндай ұжымдық естеліктердің идеалдарға, құндылықтарға, мінез-құлыққа және керісінше қалай әсер ететінін салыстыруға қатысты. Әлеуметтік жекелікті дамыту және өткендегі қақтығыстар мен қателіктерді қайталамау үшін өткенді бағалау – топтардың тарихты әлеуметтік тұрғыдан бейнелеуінің мақсаты болып табылады. Бұл зерттеулер әртүрлі топтарды саралауға немесе, мысалы, тарих пен ұжымдық естеліктерді салыстырғанда бұрын келтірілгендей, тарихи оқиғаларды еске түсірудегі айырмашылықтарды анықтауға бағытталған.

Бірлесіп еске түсірудің негізгі когнитивтік механизмдері

Топтық еске түсіру кезінде қатысатын белгілі бір танымдық механизмдер және осы механизмдердің өзара әрекеттесуі ұжымдық есте сақтаудың қалыптасуына ықпал етеді деп саналады. Төменде адамдар тобы бірлесіп еске түсіру кезінде қатысатын кейбір механизмдер келтірілген. Бірлескен тежеудің негізгі теориялық түсіндірмесі – ақпаратты қайтарудың бұзылуы. Ақпаратты қабылдау кезінде әр адам ақпаратты өзіндік ерекше тәртіппен ұйымдастырады. Бұл тәртіп ақпаратты еске түсіруге тырысқанда қолданылады. Топ мүшелері ақпарат алмасып тұрғанда, топ мүшелері еске түсірген ақпарат, әрбір адамның жеке дамытқан тәртібін бұзады. Әр мүшенің тәртібінің бұзылуы салдарынан, топ еске түсірген ақпарат, жеке-жеке еске түсірген қатысушылардың жиынтық еске түсіруінен кем болады (топтағы қатысушылардың саны бірдей). Бірлескен тежеудің мәселесіне қарамастан, топта жұмыс істеу ұзақ мерзімді перспективада жеке адамның есте сақтау қабілетін арттыруы мүмкін, себебі топтық талқылау адамды уақыт өте келе көптеген түрлі идеялармен таныстырады. Есте сақтау қабілетін арттырудың ең тиімді жолы – бірлесіп жұмыс істеуге дейін жеке жұмыс істеу. Бірлескен тежеу туралы алғашқы болжамдарда жеке жауапкершіліктің төмендеуі, әлеуметтік жарамсыздық және жауапкершіліктің таралуы сияқты түсіндірмелер болған, алайда ақпаратты қайтарудың бұзылуы басты түсіндірме болып қала береді. Зерттеулер көрсеткендей, ақшалай ынталандыру сияқты әлеуметтік жарамсыздықтан басқа факторлар топтардың есте сақтау қабілетін арттыра алмайды. Осы зерттеуден алынған қосымша дәлелдер әлеуметтік жарамсыздықтан басқа нәрсе әрекет ететінін көрсетеді, себебі бағалау қорқынышын азайту – яғни, басқа адамдар арасындағы өзінің орындалуына назар аудару – жеке адамдардың есте сақтау қабілетіне көмектесті, бірақ топтар үшін есте сақтау қабілетін арттырмады. Жеке жауапкершілік – топтағы өз іс-әрекеті мен үлесіне назар аудару – бірлескен тежеуді азайта алмады. Сондықтан топ мүшелерінің топтық еске түсірудің кедергісін жеңуге бағытталған мотивациясы бірнеше мотивациялық факторлармен қамтамасыз етілмейді.

Certain cognitive mechanisms involved during group recall and the interactions between these mechanisms have been suggested to contribute to the formation of collective memory. Below are some mechanisms involved during when groups of individuals recall collaboratively. The main theoretical account for collaborative inhibition is retrieval disruption. During the encoding of information, individuals form their own idiosyncratic organization of the information. This organization is later used when trying to recall the information. In a group setting as members exchange information, the information recalled by group members disrupts the idiosyncratic organization one had developed. As each member's organization is disrupted, this results in the less information recalled by the group compared to the pooled recall of participants who had individually recalled (an equal number of participants as in the group). Despite the problem of collaborative inhibition, working in groups may benefit an individual's memory in the long run, as group discussion exposes one to many different ideas over time. Working alone initially prior to collaboration seems to be the optimal way to increase memory. Early speculations about collaborative inhibition have included explanations, such as diminished personal accountability, social loafing and the diffusion of responsibility, however retrieval disruption remains the leading explanation. Studies have found that collective inhibition to sources other than social loafing, as offering a monetary incentive have been evidenced to fail to produce an increase in memory for groups. Further evidence from this study suggest something other than social loafing is at work, as reducing evaluation apprehension – the focus on one's performance amongst other people – assisted in individuals' memories but did not produce a gain in memory for groups. Personal accountability – drawing attention to one's own performance and contribution in a group – also did not reduce collaborative inhibition. Therefore, group members' motivation to overcome the interference of group recall cannot be achieved by several motivational factors.

Қиылысқан тізбектеу

Топ мүшелері арасында ақпарат алмасу көбінесе жеке жұмыс істеген кезде естеріне түсірмейтін нәрселерді еске түсіруге адамдарға көмектеседі. Яғни, А тұлға берген ақпарат, Б тұлғаның есте сақтауын жандандырып, жадты оятуы мүмкін. Бұл есте сақтау қабілетін күшейтеді. Топтық еске алу кезінде, адам жеке өзі еске алатын көлемнен кем есте сақтауы мүмкін, себебі оның есте сақтау белгілері басқа топ мүшелерінің әсерінен бұрмалануы мүмкін. Бірақ, бұл өз пайдасын береді, топ мүшелері топтың жұмысын тоқтатуға себеп болған жағдайды еске түсіре алады. Өзара есте сақтау белгілері топтық еске алудың қалыптасуына ықпал етеді (Barber, 2011).

Ұжымдық жалған естеліктер

2010 жылы 1980 жылдары болған бомбалау оқиғасын адамдардың қалай есінде сақтайтынын анықтау үшін зерттеу жүргізілді. Кейіннен трагикалық бомбалауды еске алу үшін сағат 10.25-ке қойылды (де Вито және басқалар, 2009). Зерттеуге қатысушылардан Италиядағы Болонья орталық вокзалындағы сағаттың жұмыс істеп тұрған-тұрмағаны туралы сұрағанда, барлығы жоқ деді, бірақ шындығында керісінше болды (Легге, 2018). Тарих бойында адамдардың жалған естеліктер құратынының көптеген мысалдары бар. 2003 жылы Клермонт университетінде жүргізілген зерттеу стрестік оқиға мен нақты оқиғаның мида әртүрлі өңделетінін көрсетті. Жалған естеліктердің басқа да мысалдары бар, мысалы, шындығында жоқ нәрсені есінде сақтау немесе қылмыс орнында адамның сыртқы келбетін жаңылыс түсіну (Легге, 2018). Адамдардың бірдей жалған естеліктерді есінде сақтауы мүмкін, осы құбылысты кейбір адамдар «Мандела эффектісі» деп атайды. «Мандела эффектісі» атауы Оңтүстік Африканың азаматтық құқықтар қозғалысының көшбасшысы Нельсон Манделаның есімімен байланысты, көптеген адамдар оның қайтыс болғанына сенген (Легге, 2018). «Пандораның жәшігі» тәжірибесі жалған естеліктерге қатысты тілдің сананы күрделендіретінін түсіндіреді. Тіл қиялмен байланысты тәжірибелерде маңызды рөл атқарады, себебі ол адамдарға дұрыс ақпаратты жинауды қиындатады (Jablonka, 2017).

Қателерді кесу

Жеке еске түсірумен салыстырғанда, топ мүшелері еске түсіру барысында қателерді жоюға мүмкіндік туғызады, бұл жеке адамның өзі түзетуге үлкермейтін қателерді анықтауға көмектеседі.

Әлеуметтік жұқпаның қателері

Топтық орта да қате немесе бұрын оқыған ақпараттың жаңылысты екенін білмей, дұрыс деп қабылдау мүмкіндігін тудыруы мүмкін.

Қайта әсер ету әсерлері

Топ мүшелерінің бұрын жадқа сақтаған ақпаратты еске түсіруін тыңдау жадты жақсартады, себебі бұл ақпаратқа екінші рет қабылдану мүмкіндігін береді. Мида жадқа қатысты маңызды аймақтар көп, олардың ішінде ми қабығы, форникс және олардың құрылымдары бар. Мидағы осы құрылымдар жаңа ақпаратды қабылдау үшін қажет, егер осы құрылымдардың біреуі зақымданса, антероградты немесе ретроградты амнезия дамуы мүмкін (Анастасио және басқалар, б. 26, 2012). Амнезия – есте сақтау қабілетін бұзатын немесе психологиялық әсер ететін кез келген жағдай. Уақыт өте келе есте сақтау қабілетінің жоғалтылуы амнезияның табиғи бөлігіне айналады. Кейде соңғы немесе бұрынғы оқиғалар туралы ретроградты жад пайда болуы мүмкін.

Диадалардан желілерге естеліктерді синхрондау

Төменнен жоғарыға қарайғы ұжымдық естеліктерді қалыптастыру тәсілдері адамдардың әңгімелесу арқылы естеліктерін синхрондауға қалай мүмкіндік беретінін зерттейді. Адам есте сақтауының өзгеруге бейімділігіне байланысты, өткен оқиғалар туралы әңгімелесу нәтижесінде естеліктер өзгереді және қарым-қатынас жасайтындардың естеліктері арасындағы ұқсастық артады. Ірі қарым-қатынастарды зерттеулер көрсеткендей, ірі әлеуметтік желілердегі ұжымдық естелік кіші топтық өзара әрекеттесудегі танымдық механизмдер арқасында пайда болуы мүмкін. 2010 жылы зерттеушілер нақты елдерге қатысты сұраныстар үшін жиналған көптеген жаңалықтар мақалаларынан жылдарға абсолютті сілтемелерді алды. Бұл әртүрлі елдер контекстінде қай жылдар ерекше жақсы есте сақталады (әдетте, маңызды өткен оқиғаларды еске алумен байланысты шыңдары бар экспоненциалдық пішіндегі естелік қисықтары) және жаңалықтарда алыс жылдарға назар қалай төмендейтінін көрсетуге мүмкіндік берді. Тақырыпты модельдеу және талдау негізінде олар белгілі бір жылдарды қалай есте сақтауға болатынының негізгі тақырыптарын анықтады. Жаңалықтардан өзге, талдау нысаны ретінде Wikipedia да қолданылды. Ұшақ апаттары туралы Wikipedia мақалаларының қаралым статистикасы соңғы және өткен оқиғалар арасындағы байланысты зерттеу үшін, әсіресе естеліктерді тудыратын үлгілерді түсіну үшін талданды. Басқа зерттеулер әлеуметтік желілердегі ұжымдық естелікті талдауға, мысалы, тарихқа қатысты 2 миллионнан астам твиттерді (сандық және сапалық тұрғыдан) зерттеуге, олардың ерекшеліктерін және тарихқа қатысты мазмұнның әлеуметтік желілерде таралу жолдарын анықтауға бағытталған. Хэштегтер мен твиттерді келесі типтерге жіктеуге болады:

Жалпы тарих хэштегтері – тарихқа қатысты твиттерді жалпы анықтау үшін қолданылады, олар нақты бір типке жатпайды (мысалы, #тарих, #тарихифактілер). Ұлттық немесе аймақтық тарих хэштегтері – ұлттық немесе аймақтық тарихқа қатысты (мысалы, #ushistory немесе #canadianhistory), сондай-ақ жерлердің бұрынғы атауларын қамтиды (мысалы, #көнегрек). Тарихтың нақты тақырыптық салаларына қатысты хэштегтер (мысалы, #sporthistory, #arthistory). Жалпы еске алу хэштегтері – белгілі бір күн немесе кезеңді еске алуға немесе белгіленбеген тұлғаларды еске алуға арналған (көбінесе твит жарияланған күнмен байланысты), мысалы, #todayweremember, #otd, #onthisday, #4yearsago және #rememberthem. Тарихи оқиғалар хэштегтері – өткендегі нақты оқиғаларға қатысты (мысалы, #wwi, #sevenyearswar). Тарихи тұлғалар хэштегтері – нақты тұлғаларға, ұйымдарға немесе нысандарға сілтеме жасайды (мысалы, #сталин, #).

Қолданбалар

Олик, Джеффри К., Веред Виницкий Серусси және Дэниел Леви, редакторлар. Ұжымдық естеліктерді оқу. Оксфорд университетінің баспасы: 2011. Пруча, Фрэнсис Пол. Америка тарихындағы зерттеулерге арналған нұсқаулық: библиографиялар және басқа анықтамалық еңбектерге шолу. Небраска университетінің баспасы: 1987. Американың әлеуметтік тарихы энциклопедиясы. Ред. Мэри Клейтон және басқалар. 3 томдық. Нью-Йорк: Скрибнер, 1993. Блазек, Рон және Перро, Анна. АҚШ тарихы: ақпарат көздеріне арналған таңдаулы нұсқаулық. Энглвуд, Колорадо. Кітапханалар шексіз: 1994. Ерл, Астрид және Нуннинг, Ансгар. Мәдени естеліктерді зерттеуге арналған анықтамалық. Уолтер Де Грюйтер. 2010.

Психологиялық тәсілдер

Чой, Х. Я., Блюмен, Х. М., Конглтон, А. Р. және Раджарам, С. (2014). Есте сақтаудың әлеуметтік берілуіндегі топтық құралымның рөлі: бірдей және қайта құрылған топтардан алынған деректер. Когнитивтік психология журналы, 26 (1), 65–80. Коман, А. (2015). Ұжымдық естелік психологиясы. James D. Wright (бас редактор), Әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарының халықаралық энциклопедиясы (2-ші басылым), 4-том, Оксфорд: Elsevier. 188–193 беттер. Коман, А., Momennejad, I., Geana, A., Drach, D. R. (2016). Әлеуметтік желілердегі мнемоникалық конвергенция: ұжымдық деңгейдегі танымның пайда болатын қасиеттері. Ұлттық ғылым академиясының еңбектері, 113 (29), 8171–8176. Конглтон, А. Р., және Раджарам, С. (2014). Ынтымақтастық есте сақтау мазмұнын да, құрылымын да өзгертеді: ортақ өкілдіктердің архитектурасын құру. Эксперименталды психология журналы: Жалпы, 143 (4), 1570–1584. Хирст, В., Манир, Д. (2008). Ұжымдық естелік психологиясына қарай. Жады, 16, 183–200. Хирст, В., Ямаширо, Дж., Коман, А. (2018). Психологиялық тұрғыдан ұжымдық естелік. Танымдық ғылымдардағы трендтер, 22 (5), 438–451. Ликата, Лоран және Мерси, Орели: Ұжымдық естелік (әлеуметтік психология), Әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарының халықаралық энциклопедиясы, 2-ші басылым. Elsevier, 2015. Wertsch, J. V., & Roediger, H. L. (2008). Ұжымдық естелік: тұжырымдамалық негіздер және теориялық тәсілдер. Жады, 16 (3), 318–326. Раджарам, С., және Перейра Пасарин, Л. П. (2010). Бірлескен есте сақтау: танымдық зерттеулер мен теория. Психологиялық ғылымға қатысты перспективалар, 5 (6), 649–663. Roediger, H. L., & Abel, M. (2015). Ұжымдық естелік: танымдық зерттеудің жаңа саласы. Танымдық ғылымдардағы трендтер, 19 (7), 359–361. Велдон, М. С., және Беллинджер, К. Д. (1997). Ұжымдық естелік: есте сақтаудағы бірлескен және жеке процестер. Эксперименталды психология журналы: Оқу, есте сақтау және таным, 23 (5), 1160–1175.