Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грузин этнологы және лингвисті (1865–1934)
Georgian ethnologist and linguist (1865–1934)
Николай Яковлевич Марр (Никола́й Я́ковлевич Марр, Николай Яковлевич Марр; ნიკოლოზ იაკობის ძე მარი, Nikoloz Iak'obis dze Mari; – 20 желтоқсан 1934) – Грузияда туған тарихшы және лингвист, ол 1910 жылдары Кавказды зерттеуші ғалым ретінде танымал болды. Кейіннен 1924 жылдан бастап тілдің пайда болуы туралы «Яфет теориясын» ұсынды, бұл қазір псевдоғылыми және осымен байланысты болжамдық лингвистикалық гипотезалар ретінде қарастырылады. Маррдың гипотезалары 1920-1930 жылдары Кеңес Одағында елдің кіші этникалық топтары үшін латын әліпбиін енгізу науқанында негіз ретінде пайдаланылды. 1950 жылы «Яфет теориясы» ресми қолдаудан айырылды, Иосиф Сталин оны марксизмге қарсы деп сынады.
Nikolai Yakovlevich Marr (Никола́й Я́ковлевич Марр, Nikolay Yakovlevich Marr; ნიკოლოზ იაკობის ძე მარი, Nikoloz Iak'obis dze Mari; — 20 December 1934) was a Georgian born historian and linguist who gained a reputation as a scholar of the Caucasus during the 1910s before embarking on his "Japhetic theory" on the origin of language (from 1924), now considered as pseudo scientific, and related speculative linguistic hypotheses. Marr's hypotheses were used as a rationale in the campaign during the 1920–30s in the Soviet Union of introduction of Latin alphabets for smaller ethnicities of the country. In 1950, the "Japhetic theory" fell from official favour, with Joseph Stalin denouncing it as anti Marxist.
Өмірбаян
Марр Кутаиси қаласында (сол кезде Ресей империясының бір бөлігі болған) дүниеге келді. Оның әкесі, Джеймс Монтегю Марр (1793–1874), шотланд тегі болуы мүмкін ағылшын, ол 1822 жылы Кавказға саудагер болып жұмыс істеу үшін көшіп келді, кейін бау-бақша шаруашылығымен айналысты және Гурия облысының Гуриели әулетімен жұмыс істеді. Оның анасы – жас грузин әйелі Аграфина Магулария. Маррдың ата-анасы әртүрлі тілдерде сөйледі (Джеймс ағылшын тілінде, ал Аграфина грузин тілінің гуриан диалектісінде сөйледі), сондықтан бір-бірін түсінуге қиындықтар туды. Марр 8 жасқа келгенде әкесі қайтыс болды, отбасын қиын жағдайға қалдырды. 1874 жылы Марр анасының жергілікті биліктен қаржы алуының нәтижесінде Кутаиси интернатына қабылданды. Жақсы оқушы болғанымен, Марр мектеп әкімшілігімен жиі келіспеушіліктер тудырғандықтан мектептен шығарылуы мүмкін еді. Университетте 1891 жылдан бастап сабақ бергеннен кейін, 1911 жылы Шығыс факультетінің деканы, ал 1912 жылы Ресей Ғылым академиясының мүшесі болды. 1904–1917 жылдары ежелгі армян астанасы Аниде жыл сайын қазба жұмыстарын жүргізді. 1933 жылы Түркияға сапардан оралғаннан кейін Марр тұмаумен ауырып, бірнеше айдан кейін инсульт алды. Ол 1934 жылдың 20 желтоқсанында Ленинградта осы аурулардың салдарынан қайтыс болды.
Marr was born on in Kutaisi, Georgia (then part of the Russian Empire). His father, James Montague Marr (1793–1874), was an Englishman of possible Scottish descent who moved to the Caucasus in 1822 to work as a trader, before moving into horticulture, and worked with the Gurieli family of Guria. His mother was a young Georgian woman (Agrafina Magularia). Marr's parents spoke different languages (James spoke English and Agrafina spoke the Gurian dialect of Georgian), and thus could hardly understand each other. When Marr was 8 his father died, leaving the family in difficult circumstances. In 1874 Marr was accepted into a Kutaisi boarding school, after his mother successfully secured funding from the local authorities for him. While a good student, Marr was nearly expelled as he was often in conflict with the school administration. After graduating Marr taught at the university beginning in 1891, becoming dean of the Oriental faculty in 1911 and member of the Russian Academy of Sciences in 1912. Between 1904 and 1917 he undertook yearly excavations at the ancient Armenian capital of Ani. After a visit to Turkey in 1933 Marr developed influenza, followed several months later by a stroke. He died from complications of these ailments in Leningrad on 20 December 1934.
Яфет теориясы
Марр өзінің Яфет теориясымен танылды, ол Кавказ, Семит, Хамит және Баск тілдерінің ортақ тегінен шыққандығын жорамалдады. 1924 жылы ол одан да әрі барып, әлемдегі барлық тілдер төрт "тараған шақырудан" тұратын жалғыз прототілден туындағандығын жариялады: сал, бер, йон, рош. Тілдер дамудың белгілі бір кезеңдерінен өтетініне қарамастан, оның тілдік палеонтология әдісі кез келген тілдегі бастапқы шақыру элементтерін анықтауға мүмкіндік береді деп санайды. Оның ізбасарларының бірі Валериан Борисович Аптекар, ал қарсыластарының бірі Арнольд Чикобава болды. 1950 жылы Маррдың теориясы "Правда" газетінде талқыланып, 20 маусымда Сталиннің "Марксизм және тіл білімі мәселелері" деген мақаласында сыналып, қортындыланды. Осыдан кейін Маррдың теориясы кеңестік тіл білімінде көбінесе тасталды, ал оның орнына орыс тілін зерттеуге баса назар аударылды.
Marr gained recognition with his Japhetic theory, postulating the common origin of Caucasian, Semitic Hamitic, and Basque languages. In 1924, he went even further and proclaimed that all the languages of the world descended from a single proto language which had consisted of four "diffused exclamations": sal, ber, yon, rosh. Although the languages undergo certain stages of development, his method of linguistic paleontology claims to make it possible to discern elements of primordial exclamations in any given language. One of his followers was Valerian Borisovich Aptekar, and one of his opponents was Arnold Chikobava. In 1950 Marr's theories were criticized in a discussion in Pravda, culminating in a June 20, 1950 article by Stalin, "Marxism and Problems of Linguistics". After that point Marr's theories were largely abandoned by Soviet linguists, and an emphasis on Russian language research was promoted instead.