Кіріспе

Америкалық зерттеу және картографиялық экспедиция, 1838-1842 жылдар

1838-1842 жылдар аралығындағы Америка Құрама Штаттарының Тынық мұхиты мен оған жақын жерлерді зерттеу және картографиялау экспедициясы. Алғашқы тағайындалған бас офицері коммодор Томас ап Кэйтсби Джонс болды. Алғашқы экспедицияны қаржыландыруды 1828 жылы президент Джон Куинси Адамс сұрады, бірақ Конгресс сегіз жыл өткен соң ғана қаржыландыруды мақұлдады. 1836 жылдың мамыр айында Конгресс мұхитты зерттеу сапарына рұқсат берді және президент Эндрю Джексон оны құрды. Экспедиция кейде қысқаша U.S. Ex. Ex. деп аталады, немесе оның келесі тағайындалған бас офицері, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің лейтенанты Чарльз Уилкс құрметіне Уилкс экспедициясы деп аталады. Бұл экспедиция АҚШ-тағы ғылымның, әсіресе сол кезде жас болған океанографияның дамуына зор үлес қосты. Экспедиция кезінде Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары мен экспедиция арасында қарулы қақтығыстар жиі болды, нәтижесінде ондаған жергілікті тұрғындар мен бірнеше американдықтар қаза тапты.

Дайындықтар

Еремия Н. Рейнольдстың лоббилік күш-жігерінің нәтижесінде 1828 жылғы 21 мамырда АҚШ Өкілдер палатасы президент Джон Куинси Адамсқа Тынық мұхитын зерттеу үшін кеме жіберуді сұрап, резолюция қабылдады. Адамс бұл резолюцияны қуана қабылдап, Әскери-теңіз министріне «Пикок» кемесін дайындауды бұйырды. Палата желтоқсанда қаржылай қаражатты мақұлдады, бірақ заң жобасы 1829 жылғы ақпан айында АҚШ Сенатында тоқтап қалды. Кейін президент Эндрю Джексонның кезінде Конгресс 1836 жылы зерттеу миссиясын бекітетін заң қабылдады. Алайда, бұл күш-жігер Әскери-теңіз министрі Махлон Дикерсон басшылығымен тоқтап, президент Мартин Ван Бюрен билікке келгенге дейін жалғасты. Алғашқыда экспедицияны коммодор Джонс басқарды, бірақ ол 1837 жылғы қарашада барлық кешігуге наразы болып отставкаға кетті. Соғыс министрі Джоэл Робертс Пойнсет 1838 жылғы сәуірде Вилкске басшылық тапсырды, себебі жоғары шенді офицерлер бұл қызметтен бас тартқан болатын. Вилкс гидрография, геодезия және магнетизм салаларында жақсы білімді болды. Сонымен қатар, Вилкс Натаниел Боудичтен математика, Фердинанд Хаслерден триангуляция әдістерін, ал Джеймс Ренвиктен геомагнетизмді үйренген. Экспедиция құрамында табиғат зерттеушілер, ботаниктер, минералог, таксидермист және филологтар болды. Олар «Винсенс» (780 тонна) және «Пикок» (650 тонна) әскери шлюптерінде, «Порпоуз» (230 тонна) бригінде, қойма кемесі ретінде пайдаланылған толық жабдықталған «Релиф» кемесінде, сондай-ақ тендерлер ретінде қызмет еткен екі шхуна – «Си Галл» (110 тонна) және «Флаинг Фиш» (96 тонна) кемелерінде саяхаттады. 1838 жылғы 18 тамызда кемелер Вирджиния штатының Хэмптон-Роудс портынан шықты. Флот содан кейін Мадейраға бет алды, бағытталған желдің артықшылығын пайдаланды.

Кемелер мен персонал

Бұл экспедицияға шамамен 350 адам қатысты, олардың көптегені ешқандай нақты кемеге бекітілмеген. Басқалары бірнеше кемеде қызмет еткен.

Бірінші бөлік

Уилкс Атлантика мұхитында Джон Пурди сияқты әртүрлі вигияларды немесе сайларды іздеуді жоспарлаған, бірақ берілген координаттар бойынша осы талаптарды растай алмады. Эскадра 1838 жылдың 16 қыркүйегінде Мадейра аралдарына, ал 6 қазанда Порто-Праяға жетті. «Пиак» 21 қарашада Рио-де-Жанейроға, ал «Винсеннс» бригтер мен шкунерлермен 24 қарашада келді. Дегенмен, «Релиф» 27 қарашаға дейін келмеді, бұл 100 күндік баяулық бойынша рекордты орнатты. Олар Гуанабара шығанағындағы Энксадос аралын обсерватория және жөндеу-қайта жөндеу үшін кемежай ретінде пайдаланды. Эскадра 1839 жылдың 6 қаңтарында Рио-де-Жанейродан шығып, 25 қаңтарда Рио-Негроның аузына жетті. 19 ақпанда эскадрилья Ле-Майр бұғазынан өткеннен кейін Оранж-Харбордағы Хосте аралында «Релиф», «Flying Fish» және «Sea Gull» кемелерімен қосылды. Сол жерде экспедиция фугиандармен байланысқа түсті. Уилкс экспедицияны оңтүстікке жіберіп, капитан Куктың оңтүстікке қарайғы ең алыс нүктесін, 71°10'-ды басып өтуге тырысты. «Flying Fish» 22 наурызда 70° еніне жетті, бұл Тёрстон аралынан солтүстікке қарай 100 миль (161 км) жерде орналасқан, сондай-ақ қазір «Flying Fish» мүйісі және Уокер таулары деп аталатын аймақ. Эскадра 10 мамырда Вальпараисодағы «Пиак» кемесімен қосылды, бірақ «Sea Gull» жоғалған деп хабарланды. 6 маусымда эскадрилья Каллао маңындағы Сан-Лоренцоға жөндеу және жабдықтау үшін келді, ал Уилкс 21 маусымда үйге қайтқан «Релиф» кемесін жіберді. Оңтүстік Америкадан 12 шілдеде шығып, экспедиция 13 тамызда Туамоту тобындағы Реаоға, ал 11 қыркүйекте Таитиге жетті. Олар 10 қазанда Таитиден жолға шықты. Содан кейін экспедиция Самоа және Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатына барды. 1839 жылдың желтоқсанында экспедиция Сиднейден Антарктика мұхитына жүзіп, 1840 жылдың 16 қаңтарында Антарктика құрлығының ашылғанын хабарлады, осы кезде Генри Элд пен Уильям Рейнольдс «Пиак» кемесімен Джордж V жағалауында Элд және Рейнольдс шыңдарын көрді. 19 қаңтарда Рейнольдс Хадсон мүйісін байқады. 25 қаңтарда «Винсеннс» Кук мұздық шельфінің артындағы тауларды, 30 қаңтарда Пайнер шығанағындағы ұқсас шыңдарды көрді және 12 ақпанға дейін 140° 30' E-ден 112° 16' 12" E-ге дейін 800 миль (1287 км) жағалауды қамтыды, осы кезде Уилкс «Антарктика құрлығын ашқанын» мойындады. Уилкс жері деп аталатын бұл аймаққа Клэр жері, Банзаре жері, Сабрина жері, Бадд жері және Нокс жері кіреді. Олар Антарктика жағалауының 2414 км-ін 105° ш.б. батысқа қарай, Королева Мэри жерінің шетіне дейін картаға түсірді, содан кейін 21 ақпанда солтүстікке қайта жолға шықты. «Порпуаз» 30 қаңтарда Жюль Дюмон д'Урвиллдің француз экспедициясына тап болды. Алайда, бір-бірінің ниеттерін дұрыс түсінбегендіктен, «Порпуаз» мен «Астролабис» кемелері қарым-қатынас жасай алмады. 1840 жылдың ақпанында экспедицияның бірнеше мүшелері Жаңа Зеландияда Уайтанги келісімінің алғашқы қол қоюына қатысты. Кейін эскадрильяның бір бөлігі жөндеу жұмыстары үшін Сиднейге оралды, ал қалғандары сәуір айында Тонгаға жетуден бұрын Аралдар шығанағына барды. Нукуалофада олар патша Жосиямен (Алеамотуа) және Хаапайдың басшысы Георгием (Тауфаахау) кездесті, содан кейін 4 мамырда Фиджиге қарай жолға шықты. «Порпуаз» Төменгі архипелагты зерттеді, ал «Винсеннс» пен «Пиак» Овалауға қарай жүріп, Левукада Таноа Висавакамен сауда шартына қол қойды. Эдвард Белчер де Овалауда болған. Хадсон Вендовиді ұстап алады, оның ағалары Коканауто, Караникио және Туи Дрекети (Роко Туи Дрекети немесе Рева провинциясының патшасы) кепілдікке алынды. Вендови 1836 жылы Оно аралында АҚШ теңізшілеріне жасалған шабуыл үшін жауапты деп танылды. Вендови АҚШ-қа қайтарылды, бірақ Нью-Йоркке келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Содан кейін оның бас сүйегі экспедиция коллекцияларына қосылды және Вашингтондағы Патент кеңсесінің ғимаратында көрмеге қойылды. 1840 жылдың шілдесінде партияның екі мүшесі, лейтенант Андервуд және Уилкстің жүрегі жақын туысы, мичман Уилкс Генри Фиджидің батыс бөлігіндегі Малоло аралында азық-түлікпен сауда-саттық жасағанда қаза тапты. Бұл оқиғаның себебі әлі күнге дейін нақты емес. Олардың өлімінен бірден бұрын америкалықтар тұтқынға алған жергілікті басшының ұлы қайықтан секіріп шығып, жағаға қарай шалшық суда жүгіріп кетті. Американдықтар оның басына оқ атқан. Кемедегі экспедиция тобының мүшелерінің айтуынша, оның қашып кетуі Фиджиліктердің алдын ала ұйымдастырылған шабуылға берген белгісі болған. Жағалаудағылардың айтуынша, атыс шабуылдың басталуына себеп болды. Американдықтар жауыз жергілікті тұрғындарға шабуыл жасау үшін алпыс теңізшіні түсірді. Фиджиліктердің 80-ге жуығы америкалықтардың жазалауынан қаза тапты және екі ауыл толығымен өртенді.

Қайту жолы

9 тамызда үш айлық зерттеуден кейін эскадрилья Макуатада кездесті. «Винсенс» және «Пикок» Сэндвич аралдарына бағыт алды, ал «Flying Fish» және «Porpoise» Оахуда қазан айында олармен қосысты. Сапар барысында Уилкс Феникс тобын атап, Пальмира атоллында тоқтады, осылайша олардың тобы Пальмираға ғылыми экспедиция ретінде алғаш рет келді. Гавайиде офицерлерді губернатор Кекуанаоа, король Камехамеха III, оның көмекшісі Уильям Ричардс және журналист Джеймс Джексон Джарвс қарсы алды. Экспедиция Кауаи, Оаху, Гавайи және Мауна-Лоа тауының шыңын зерттеді. «Porpoise» қараша айында Аратика, Кауэхи, Рарака және Катиу сияқты бірнеше Туамоту аралдарын зерттеуге жіберілді, содан кейін 24 наурызда Оахуға оралды. 1841 жылдың 5 сәуірінде эскадрилья Гонолулудан шықты, «Porpoise» және «Vincennes» Тынық мұхитының солтүстік-батысына, ал «Peacock» және «Flying Fish» Самоа аралдарын қайта зерттеуге бағыт алды, кейін эскадрильяға қосылды. Сапар барысында «Peacock» және «Flying Fish» Джарвис аралы, Эндербери аралы, Токелау аралдары мен Факаофоны зерттеді. «Peacock» наурыз айында Тувалу аралдарындағы Нукуфетау, Вайтупу және Нануманга аралдарын зерттеумен жалғастырды. Сәуір айында «Peacock» 13 маусымда Оахуға оралғанға дейін Табитеуа, Ноноути, Аранука, Майана, Абемама, Курия, Тарава, Маракей, Бутаритари және Макин Гилберт аралдарын зерттеді. Содан кейін «Peacock» және «Flying Fish» 21 маусымда Колумбия өзеніне қарай жолға шықты. 1841 жылдың сәуірінде лейтенант Уильям Л. Хадсон басқаратын «Peacock» және «Flying Fish» экспедициядағы америкалықтардың бірінің құрметіне аталған Драммонд аралын зерттеді. Лейтенант Хадсон өз экипажының бір мүшесінен аралға кеме апатқа ұшырап, оның экипажын гильберттіктер қырғынға ұшыратқанын естіді. Бір әйел мен оның баласы ғана аман қалды делінген, сондықтан Хадсон Уильям М. Уокердің басшылығымен аралды іздеу үшін шағын теңізшілер мен матростар тобын жерге түсіруді шешті. Бастапқыда жергілікті тұрғындар бейбіт болды, ал американдықтар аралды нәтижесіз зерттеуге мүмкіндік алды. Кемеге қайтып келе жатқанда Хадсон өз экипажының бір мүшесінің жоғалғанын байқады. Қайта іздеу жүргізгеннен кейін, адам табылмады және жергілікті тұрғындар қарулануды бастады. Лейтенант Уокер өз күшін кемеге қайтарып, Хадсонмен кеңесу үшін, ол Уокерге жағалауға оралып, теңізшінің қайтарылуын талап етуге бұйрық берді. Содан кейін Уокер өздерінің қайықтарына отырып, жағалауға бет алды. Уокер талабын айқайлап, жергілікті тұрғындар оған шабуыл жасады, қайықтар кемелерге қайтуға мәжбүр болды. Келесі күні американдықтар жауларды бомбалап, қайтадан қонуға шешім қабылдады. Осылай істеп жүргенде, 700-ге жуық гильберттік жауынгерлер американдық шабуылға қарсы шықты, бірақ ұзақ шайқастан кейін жеңілді. Американдықтар зардап шекпеді, бірақ он екі жергілікті адам қаза тауып, басқалары жараланды, екі ауыл да қирады. Осыған ұқсас оқиға екі ай бұрын ақпан айында болды, онда «Peacock» және «Flying Fish» аралдағы америкалық саудагер теңізшісінің өліміне байланысты Самоадағы Уполу аралын қысқа уақытқа бомбалады. «Vincennes» және «Porpoise» 1841 жылдың 28 сәуірінде Кейп-Дизапустментке жетті, бірақ содан кейін солтүстікке қарай Хуан-де-Фука бұғазына, Порт-Дискавериге және Форт-Нискуллиге қарай бет алды, онда оларды Уильям Генри Макнилл мен Александр Колфилд Андерсон қарсы алды. «Porpoise» Адмиралтейство шығанағын, ал «Vincennes» қайықтары Худ каналын және Фрейзер өзеніне дейінгі жағалауды зерттеді. Уилкс Клатсоп фортына, Джон Маклауглин Ванкувер фортына және Уильям Кэннон Уиламет өзеніне барды, ал лейтенант Джонсонды Форт Оканоган, Форт Колвилл және Форт Нез Персеске экспедицияға жіберді, онда олар Маркус Уитменмен кездесті. Өзінің алдыңғысы, британдық зерттеуші Джордж Ванкувер сияқты, Уилкс Бэйнбридж аралына жақын жерде көп уақыт өткізді. Ол Уинслоудың портының құсқа ұқсайтын пішінін байқап, оны «Бөркіт порты» деп атады. Құстардың атына қызығушылық танытып, ол «Билл Пойнт» және «Винг Пойнт» деп атады. Порт-Медисон, Вашингтон және Монро мен Джефферсон нүктелері АҚШ-тың бұрынғы президенттерінің құрметіне аталған. Порт-Ладлоу 1812 жылғы соғыста өмірін қиған лейтенант Август Ладлоуды құрметтеу үшін тағайындалды. «Peacock» және «Flying Fish» 17 шілдеде Кейп-Дизапустмент маңына келді. Алайда, «Peacock» Колумбия өзеніне кіруге тырысқанда суға батып, көп ұзамай жоғалып кетті, бірақ адам өміріне залал келтірмеді. Экипаж алты қайықты түсіріп, барлығын Бейкер шығанағына жеткізді, сондай-ақ олардың күнделіктері, зерттеулері, хронометрлері және Агаттың суреттері де сақталды. Бір көзі жоқ үндіс Джордж содан кейін «Flying Fish» кемесін сол шығанаққа бағыттады. Онда экипаж «Peacockville» құрды, Гудсон Бэй компаниясының Джеймс Бирни және Пойнт Адамстағы Американдық Методист Миссиясы көмектесті. Олар сондай-ақ келесі үш аптада жергілікті Клатсоп және Чинукан үндістерімен сауда жасады, арнаны зерттеді, содан кейін Форт Джорджқа және эскадрильяның қалған бөлігімен кездесуге барды. Бұл Уилкске «Vincennes» кемесін Сан-Франциско шығанағына жіберуге, ал ол Грейс Харборды зерттеуді жалғастыруға итерді. Қазіргі Портленд аймағынан Уилкс 39 адамнан тұратын құрлықтағы топты, Эммонс басқарып, бірақ Джозеф Мик бағыттап оңтүстіске жіберді. Топқа Агат, Элд, Колвокорессес, Брэкенридж, Рич, Пил, Стернс және Дана кірді, және олар Форт Умпкуа, Маунт Шаста, Сакраменто өзені, Джон Саттердің «Жаңа Гельвециясы» және содан кейін Сан-Франциско шығанағына дейін құрлықтағы бағытпен жүрді. Олар 7 қыркүйекте шығып, 23 қазан күні Саусалитодағы «Vincennes» кемесімен келді, Сискию жолымен саяхаттады. Уилкс «Porpoise» және «Oregon» кемелерімен келді, ал «Flying Fish» эскадрильямен Гонолулуда кездесуі керек болды. Эскадрилья Сан-Францисконы және оның салаларын зерттеді, содан кейін «Жоғарғы Калифорнияның» картасын жасады. Экспедиция 31 қазан күні қайта шығып, 17 қарашада Гонолулуға келді, ал 28 қарашада шықты. Олар Уэйк аралын аралап, Филиппин, Борнео, Сингапур, Полинезия және Жақсы үміт мүйісі арқылы қайтып, 1842 жылдың 10 маусымында Нью-Йоркқа жетті. Экспедицияның барысында Уилкс пен оның бағынышты офицерлері арасындағы жағымсыз қарым-қатынастармен де қиындықтар туды. Уилкс өзін капитан және коммодор деп жариялап, тиісті туды көтеріп, лейтенант ретінде ғана тапсырыс берілгеніне қарамастан капитан формасын кигені, экспедицияның ұқсас шын дәрежедегі басқа мүшелерін қатты мазалады. Оның көптеген бағыныштыларын қорқытуы және «флоггинг айналасындағы флот» сияқты жазалауларға құмарлығы Америкаға оралғаннан кейін үлкен дауға себеп болды. Уилкс оралғаннан кейін сотқа тартылды, бірақ эскадрильясындағы адамдарды заңсыз жазалағанынан басқа барлық айыптамалардан босатылды.

Маңыздылығы

Уилкс экспедициясы 19 ғасырдағы ғылымның дамуында, әсіресе американдық ғылыми мекемелердің өсуінде маңызды рөл атқарды. Экспедиция тапқан көптеген түрлер мен басқа да заттар жаңа Смитсонов институтының коллекцияларын құруға көмектесті. Теңізшілер экипажының мүшелері "құм қазушылар" және "көсеушілер" деп аңғарған экспедиция ғалымдарының көмегімен 280 арал, көбінесе Тынық мұхитында зерттелді, ал Орегонның 800 милинен (1287 км) астам бөлігі картаға түсірілді. Одан да маңыздысы, 60 мыңнан астам өсімдік және құс үлгілері жиналды. Экспедиция кезінде мол деректер мен үлгілер жиналды, оның ішінде 648 түрдің тұқымдары, олар кейін саудаға шығарылып, отырғызылды және елдің түкпір-түкпіріне таратылды. Кептірілген үлгілер Ұлттық гербарийге жіберілді, қазір Смитсонов институтының бөлігі. Сонымен қатар, саяхаттың соңғы кезеңінде алынған 254 тірі өсімдік 1850 жылы салынып біткен жаңа жылыжайға орналастырылды, ол кейін АҚШ-тың ботаникалық бағына айналды. Альфред Томас Агат, гравер және суретші, дәстүрлі мәдениеттердің тұрақты жазбасын жасады, мысалы, қазіргі Тувалудағы Эллис аралдарының жергілікті халқының киімдері мен татуировка үлгілерінің суреттемелері. Экспедициядан алынған артефактілер жинағы Смитсонов институтының алғашқы мекемесі болған Ғылымды дамыту институтына да берілді. Бұл артефактілер американдық тарихтан алынған бұйымдармен бірге Смитсонов коллекциясындағы алғашқы экспонаттардың қатарына қосылды.

Жарияланған еңбектер

Қысқа мерзім ішінде Уилкс Жағалауды зерттеу кеңсесіне бекітілді, бірақ 1844 жылдан 1861 жылға дейін ол негізінен экспедиция есебін дайындаумен айналысты. 28 томдық басылым жоспарланған, бірақ оның тек 19-ы ғана жарық көрді. Осылардың ішінде Уилкс көп томдық "1838, 1839, 1840, 1841, 1842 жылдардағы АҚШ зерттеу экспедициясының баяны", сондай-ақ Гидрография және Метеорология еңбектерін жазды. Баян сол кезде аз белгілі болған көптеген жерлердің әдет-ғұрыптары, саяси және экономикалық жағдайларын қамтиды. Басқа үлестерге Джеймс Дуайт Дананың Зоофиттер, Геология және Қыбыршақтамалылар туралы үш есебі кірді. Қысқа мақалалар мен есептерден басқа, Уилкс "Батыс Америка, оның ішінде Калифорния және Орегон" және "Желдер теориясы" атты еңбектерін жариялады. Смитсондар институты бес томдық баянды және оған қоса берілген ғылыми томдарды цифрлық форматқа көшірді. Экспедицияға дейін болған басқарудағы кемшіліктер экспедиция аяқталғаннан кейін де жалғасты. 1848 жылдың маусым айына қарай көптеген үлгілер жоғалып немесе зақымданды, ал көптегендері анықталмады. 1848 жылы Аса Грей ботаникалық үлгілерді зерттеу үшін жұмысқа алынды және 1854 жылы ботаника туралы есептің бірінші томын жариялады, бірақ Уилкс екінші томға қаржы табуға қол жеткізе алмады.