Кіріспе

Қырымнан тыс жерде тұратын қырым татарларының диаспорасы 1783 жылы Ресейдің Қырымды қоса аннексиялауынан бастау алады, одан кейін 1783 жылдан 1917 жылға дейінгі кезеңде қырым татарлары бірнеше толқындарда эмиграция жасады. Диаспораның пайда болуының басты себебі – Ресей империясына енудің нәтижесінде олардың әлеуметтік және экономикалық өмірінің қирауы болды. 1944 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО Қырымда қалған барлық қырым татарларын Орталық Азия мен Оралға күштеп жер аударды, бұл қырым татарларының толыққанды таралуына әкелді. Бұл топты диаспора емес, жер аударылған халық деп қарастырады.

Осман империясының жойылуы және қазіргі Түркияның құрылуы

19 ғасырдың соңғы ширегінде Осман империясының әлсіреуімен, Добруджадағы қырым татарларының көп бөлігі тағы да Анатолияға көшіп кетті, ал кейде Анатолия ішінде бірнеше рет көшті. Мұндай көші-қон үлгісі туыстық байланыстардың, соның салдарынан отанмен байланыстың үзілуіне әкелді, бұрынғыда бөлек болған қырым татарларының топтарын біріктірді. Қырым татарлары жаңа түрік Республикасын құруға, сондай-ақ түрік ұлттық санасының қалыптасуына қатысты. Түркиядағы қырым татарларының саны шамамен 1 миллионға жетеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін КСРО-дан келген қырым татарларының бір бөлігі Түркиядағы диаспораға қосылды, ал коммунизм құлағаннан кейін Румыния мен Болгариядан да аз ғана адамдар Түркияға көшіп келді. Түркиядағы қырым татар диаспорасы бірнеше этникалық қауымдастықтар құрды.

Кеңес Одағындағы жер аударылу

1944 жылғы 18 мамырда Кеңес үкіметі Қырымда қалған қырым татарларын Орталық Азия мен Оралға күштеп көшірді. 1989 жылдан кейін шамамен 300 мың татар көшірілген жерлерінен Қырымға оралды. Олардың оралуы Қырымның қалған халқының күшті қарсылығына ұшырады. Өзбекстан мен бұрынғы Кеңес Одағының басқа да аймақтарында тағы да шамамен 270 мың қырым татары қалды. Бұл топты диаспора емес, көшірілген қауым деп санаған дұрыс, бірақ егер көшірілу ұзаққа созылса, олар диаспораға айналуы мүмкін.

Шығыс блогындағы және басқа жерлердегі диаспора

Румыниядағы қырым татар қауымдастығы, бүгінде 24 мың адамды құрайды (2002 жылғы румын халық санауы бойынша), Румынияда коммунистік дәуір басталғанға дейін өте жанданулы болған. Соңғы кезде этникалық қайта жандануды және отанымен, сондай-ақ басқа диаспора қауымдастықтарымен, әсіресе Түркиядағы қауымдастықпен байланыстарды жаңартты. Болгариядағы қырым татарларының диаспорасы мыңдаған адамды ғана құрайды, бірақ олар да жақында шетелдегі туыстарындарымен, әсіресе Қырымға оралған татарлармен байланыс орнатуды бастады. АҚШ-тағы қырым татарлары Батыс жарты шардың ең ірі диаспорасы болып табылады; олар Қырым, Румыния, Болгария және Грекиядан келген босқындардан тұрады. АҚШ-та олардың көп бөлігі басқа ірі посткеңестік босқындар қауымдастықтарымен бірге Нью-Йорк қаласында, әсіресе Сохо ауданында шоғырланған, онда кейбір этникалық орыс диаспорасымен қақтығыстар бар.

Соңғы кездегі қиындықтар

90-шы жылдары қырым татарларының диаспорасы алдындағы басты міндеттер – қауымдардың қарқынды жаңаруының нәтижесінде этникалық өзіндік сананың жойылуы және осының салдарынан, этностық топтардың отанына оралуын қолдау мақсатында, апатияға толы диаспора мүшелері (әсіресе Түркияда) арасында ресурстарды жұмылдырудағы қиындықтар болды. Басқа диаспоралардағыдай, қырым татарларының саяси қызметін көбінесе элиталар мен этникалық ұйымдар жүзеге асырады. Басқа диаспоралар сияқты, қырым татарлары да түрлі қабылдаушы елдерге бейімделуі салдарынан уақыт өте келе жеке басының айқын болуынан туындаған мәселелерге тап болды. Соңғы он жылда түрлі диаспоралық қауымдастықтар мен отандық қауымдастықтар "қырым татары" болудің мәнін белсенді түрде талқылап, ортақ өзіндік санаға келісуге тырысуда. Қырым татарлары арасында диаспора мен ұлттық қозғалыстың мақсаттары мен оларға жету жолдары туралы да әртүрлі пікірлер бар, бұл белсенді ішкі саясатқа алып келеді. 2022 жылы Ресейдің жұмылдыруынан қашу үшін шамамен 1000 қырым татары Түркияға қашты. Ал бұрын Қырым президентінің өкілі Ташева, оккупацияланған Қырымдағы соғысқа жергілікті қырым татарларының пропорционалдық емес түрде шақырылып жатқанын мәлімдеген еді.