Кіріспе
Балық түрлері
Сокей лососі (Oncorhynchus nerka), сондай-ақ қызыл лосось, коканий лосось, көк лосось немесе жай ғана сокей деп те аталады, – Солтүстік Тынық мұхитында және оған құятын өзендерде кездесетін анадромалық лосось түрі. Бұл түр Тынық мұхитының лососі болып табылады және шағылысқан кезде негізгі түсі қызыл болады. Олардың ұзындығы мен салмағы өседі. Жас шағалар мұхитқа көшіп кетуге дайын болғанға дейін тұщы суда қалады, ал қашықтығы 1600 км-ге дейін жетеді. Олардың рационы негіздік зоопланктоннан тұрады. Сокей лососі – семельпарозды, шағылысқаннан кейін өледі. Кокани деп аталатын кейбір популяциялар мұхитқа көшіп бармайды және өмір бойы тұщы суда өмір сүреді.
Жіктеу және атау шығу тегі
Соккей ласосы - Тынық мұхитының ең көп таралған ласостардың үшінші түрі, ал қызыл және шұбар ласостардан кейін келеді. Oncorhynchus грек тіліндегі ὄγκος (onkos) – "тістік" және ῥύγχος (rhynchos) – "мұрын" сөздерінен шыққан. Нерка – анадромалық түрінің орысша атауы. "Соккей" атауы – бұл suk kegh (sθə́qəy̓) сөзінің ағылшынша нұсқасы, ол Фрейзер өзенінің төменгі ағысында тұратын жергілікті халықтың тілінде (Британдық Колумбияның көптеген жағалау Салиш тілдерінің бірі) қолданылады. Сук кег – "қызыл балық" деген мағына береді.
Сипаттама
Кейде сокей ласосінің түсіне байланысты оны қызыл немесе көкбауырлы ласось деп атайды. АҚШ-та Айдахо және Орегон штаттарында сокей ласосының популяциясы құрытылып қалған.
Теңізге шыға алмайтын популяциялар
Кейбір сокей ласосы популяциялары толығымен теңізге шыға алмайды. Көлдерде тіршілік ететін және көбейетін сокейлер көбінесе кокани деп аталады, бұл Синист ішкі Салиш тілінде "қызыл балық", ал Оканаган тілінде "күміс алабұға" деп аталады. Олар анадромалық түрлеріне қарағанда әлдеқайда кішірек және сирек жарты метрден асады. Оканаган көлінде және басқа да көптеген жерлерде коканилердің екі түрі бар – бірі өзендерде, екіншісі көл жағалауында шағылысады. Теңізге шыға алмайтын популяциялар Канаданың Юкон территориясында және Британдық Колумбияда, сондай-ақ АҚШ-тың Аляска, Вашингтон, Орегон, Калифорния, Нью-Йорк, Юта, Айдахо, Монтана, Невада, Колорадо, Нью-Мексико және Вайоминг штаттарында кездеседі. Нантахала көлі – Солтүстік Каролина штатында кокани ласосы табылған жалғыз орын. Жапонияда 1940 жылдан кейін, Акита префектурасының солтүстігіндегі су электр станциясы жобасының салдарынан көлдің суы қышқылданғаннан кейін, қара кокани немесе жапон тілінде "кунимасу" деп аталатын теңізге шыға алмайтын түрі жойылып кеткен деп есептелді. Алайда, түр 500 шақырым оңтүстікке қарай Сайко көліне жұмыртқаларын көшіру арқылы сақталған сияқты. Бұл балық сокей Oncorhynchus nerka kawamurae қосымша түрі немесе тіпті Oncorhynchus kawamurae дербес түрі ретінде қарастырылған.
Диета
Сокейлы ласось лимнетикалық тамақтану мінез-құлқының үлгілерін пайдаланады, оған тік қозғалыс, үйіршік құру, күндізгі тамақтану кестесі және зоопланктонды таңдап жеу кіреді. Олар су қабатындағы орнын, тамақтану уақытын және ұзақтығын, үйіршік құрамын және жемтікті таңдау арқылы жыртқыштардан қорғану мүмкіндігін азайтады. Бұл олардың тірі қалу үшін қажетті ең аз мөлшердегі тамақ алуын қамтамасыз етеді. Осы мінез-құлықтардың барлығы ласостің тірі қалу қабілетіне, демек, оның өмірге бейімділігіне үлес қосады. Орналасқан жеріне және жыртқыш қаупіне байланысты, агрессивті тамақтану мінез-құлқының деңгейі өзгеріп отыруы мүмкін. Сокейлы ласось, Тынық мұхитының басқа ласось түрлерінен өзгеше, тұщы және тұзды суларда өмір сүру кезеңдерінде зоопланктонмен кеңінен қоректенеді. Олар креветка сияқты ұсақ су жануарларымен де қоректенеді. Шағын жәндіктер және кейде бұқақтар олардың жас кезеңіндегі тамақтануының бір бөлігін құрайды.
Өмірлік цикл
Сокей ласосінің өмір салты әртүрлі, көпшілігі анадромды болып келеді, яғни жас ласось тұщы су көлдері мен өзендерінен мұхитқа көшіп, ересек болған соң туған жеріне, тұщы суға шағылысу үшін оралады. Тынық мұхитының көптеген ласосьтары сияқты, сокей ласосі де семельпарозды, яғни бір рет шағылысқаннан кейін өледі. Кокани деп аталатын сокей ласосінің кейбіреулері мұхитқа көшіп бармай, өмірін тұщы су көлдерінде өткізеді. Көбінесе жас ласосьтер мұхитқа көшіп кетуге дейін көлде бір-екі жыл болады, бірақ кейбір түрлері алғашқы жылында-ақ тұзды суға көшеді. Ересек сокей ласосілер мұхитта екі-үш жыл өткізіп, содан кейін тұщы суға қайтады. Аналықтары бірнеше күн ішінде 3-5 ұрық салады. Жұмыртқалар әдетте алты-тоғыз аптада шайқалады, ал шабақтар мұхитқа көшіп кетуге дейін көлде өседі.
Көбею
Аталықтары бәсекелестікке және жасырын тактикаға қатысады, иерархия құрумен және жұптасуға дайын аналықтардың төңірегінде иерархиялық емес топтасулармен айналысады. Ұрпақ берудегі сәттілік әйелдерге қарағанда еркектерде көбірек өзгеріп отырады. Еркектердің ұрпақ берудегі үлкен айырмашылығы олардың орташа мөлшерінің үлкейюімен және сыртқы пішінінің ерекшеленуімен байланысты. Аналықтардың ұрпақ беру сәттілігі олардың салған жұмыртқаларының санына, дене мөлшеріне және жұмыртқалардың тірі қалуына байланысты, бұл өз кезегінде ұя ортасының сапасына байланысты. Аталықтардың кеңістікте таралуы репродуктивті мүмкіндіктердегі өзгерістерге, көбейту орындарының физикалық ерекшеліктеріне, сондай-ақ айналадағы ортаның операциялық жыныстық қатынасына (OSR) тәуелді. Еркектердің әлеуметтік статусы ұзындығымен және арқалық дөңесінің мөлшерімен тікелей байланысты. Ірі аналықтар көбінесе жақын суларда шашырады, бұл терең сулардан артық көрінеді. Аналықтар ата-аналық күтімге жауапты. Олар ұя салатын жерді таңдап, дайындап, өлгенше немесе қоныс аударғанша қорғайды. Еркектер ата-аналық күтімге ешқандай қатыспайды және жұмыртқа салынғаннан кейін аналықтар арасында көшіп жүреді.
Жыныстық іріктеу және табиғи іріктеу
Жыныстық таңдау ірі аталарды және аналарды жақсы көреді. Аталықтар көбейтуге дайындығы мен дене мөлшеріне қарай аналықтарды таңдайды, осылайша көбею мүмкіндіктерін арттырады. Ірі денелер аналықтарға ірі және көптеген жұмыртқа тууға, жақсы ұя таңдауға және оны қорғауға, сондай-ақ жұмыртқаларды тереңге көміп, оларды жақсы қорғауға мүмкіндік береді. Аналықтардың көбею қарқыны уақытты ұзартатын аталықтың мөлшеріне байланысты өзгереді, олар ірі аталықтармен жылдам жұптасады. Бұл ірі аталықтардың кіші аталықтарды ығыстыру мүмкіндігін арттырады. Аталық соқыр ласосьтың әлеуметтік статусы және жоғары көбейткіштік қабілеті тікелей дене мөлшерімен және дене пішінінің айқындығымен байланысты; Ірі денелер аталықтарға өзара бәсекелестікте және көбею кезінде аналықтардың таңдауында артықшылықтар береді. Бұл ірі денелерге қарсы табиғи таңдауға дәлел. Жыртқыштар саны жоғары популяцияларда дене мөлшері кішіреюге бейім. Жыртқыштардың қаупі болмаған жағдайда, маусымның басында көбейетін ласосьтар, маусым соңында көбейетіндерге қарағанда ұзақ өмір сүреді.
Энергияның құны
Көбейту энергия қорының азаюымен ерекшеленеді. Май, ақуыз және дене энергия қоры теңіздегі көші-қонның соңғы кезеңдерінен бастап, тұщы суға ену, шағылысу және өлімге дейін төмендейді. Қызыл мойынды сальмонның көбеюі үшін, олар шағылысу алаңына жеткізген энергия қоры жеткілікті болуы керек. Сальмонның көшіп бара жатқанда және шағылысқанда энергиясын қалай пайдалануы олардың көбею жетістігіне әсер етеді; көшіп-қонуға жұмсалған энергияны тартуға да пайдалануға болмайды. Егер олар тым көп энергияны ысырап етсе, шағылыса алмауы мүмкін. Аталықтар әйел үшін күресуге күш жұмсау, немесе шағылысу алаңында ұзақ өмір сүруге тырысу арасында таңдау жасауы керек. Судың жоғары температурасы қызыл мойынды сальмонның өзенге қарсы көшіп бара жатқанда энергия шығындалуын да арттырады.
Жарыс
Доминантты еркектердің агрессивті мінез-құлқы көбінесе басқа доминантты еркектерге бағытталған. Кейде соқыршабалықтың аталықтары бағынышты аталықтарға агрессивті түрде шабуыл жасайды. Мұндай кездесулер қысқа ғана уақытқа созылады, еншілес еркек бір немесе екі рет агрессивті қақтығысқаннан кейін кетеді.
Балық шаруашылығы және тұтыну
2010 жылы соккейдің жалпы тіркелген балық шаруашылығы өнімдері шамамен 170 000 тоннаны құрады, оның 115 000 тоннасы АҚШ-тан, ал қалғаны Канада мен Ресей арасында тең бөлінді. Бұл барлығы шамамен 65 миллион балыққа және Тынық мұхитындағы барлық лосось түрлерінің салмағынан 19% құрайды. Аляскадағы коммерциялық балықшылар осы түрді аулар мен желілерді пайдаланып, жаңа немесе мұздатылған филе сату және консервілеу үшін қолданады. Жылдық аулау көлемі Аляскадағы Бристоль шығанағында 30 миллион балыққа жетеді, бұл әлемдегі ең ірі сокей балық аулау орны болып табылады. Британдық Колумбиядағы Салиш халқының тамақтануы мен мәдениеті үшін сокей лососы ұзақ жылдар бойы маңызды болып келді. Азиядағы ең ірі шаруашылық жерлер Ресейдің Қиыр Шығысындағы Камчатка түбегінде, әсіресе Куриль көлінің Озерная өзенінде орналасқан, ол Азияның барлық сокей лосось өндірісінің шамамен 90% құрайды және Аляскадан тыс ең ірі шаруашылық жері ретінде танылады. Камчаткадағы заңсыз балық аулау экологиялық алаңдату тудырады. Сокей лососын көбінесе өсірмейді. Лэнглидегі (Брит Колумбиясы) нысан 2013 жылдың наурызында алғашқы лососьті жинады және ішкі нысанынан өсірілген лосості жинауды жалғастыруда.
Америка Құрама Штаттары
Қазіргі уақытта АҚШ-тың сокей ласосы популяциясы Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметімен АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер туралы заңына сәйкес, Snake өзенінде жойылып бара жатқан түр ретінде және Вашингтон штатындағы Озетт көлінде қауіп төндіретін түр ретінде тізімделген. Snake River сокей ласосы 1991 жылғы қарашада Fort Hall Indian Reservation-дегі Shoshone Bannock тайпасы Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметіне үндеу жасағаннан кейін жойылып бара жатқан түр деп жарияланды. Сокей, 2010 жылғы Орегон балық қорының жаңаруына қарамастан, ерекше жағдайды құрайды. Көктемгі чинук, жазғы стальбаша және кохо балықтарының 2008 жылғы деңгейге қарағанда 100%-ға дейін өсуі күтілуде. Сокей популяциясы 2008 жылы 200 000-нан асып, 2010 жылы 100 000-нан астам болуы болжанып еді. 2010 жылғы күтпеген жоғары сокейдің көтерілісінің алғашқы белгісі ретінде, 2010 жылдың 2 шілдесінде АҚШ Әскери инженерлік корпусы Колумбия өзеніндегі Бонневилл бөгетінен 300 000-нан астам сокей өткенін хабарлады. 2008 жылы Солтүстік Тынық мұхитының суының температурасының төмендеуі салдарынан майлы планктон көбейді, ол Колумбия өзені суының көп ағынымен бірге жаңадан өркендеген популяцияны қоректендірді. Солтүстік Роки экожүйесін қорғау туралы заң сияқты ұсынылып отырған заңдық шаралар, жолсыз аймақтардағы өнеркәсіптік құрылысты шектеу арқылы сокей ласосының өсіп-өну ортасын қорғауға бағытталған. Бір кезде азайып бара жатқан сокей ласосының рекордтық саны Солтүстік-Батыстағы Колумбия бассейніне қайта оралды (2012 жылдың маусым айына дейін), ал мыңдаған балықтар бір күн ішінде өзен бөгеттерін кесіп өтіп, кейбір жылдардағы жалпы санынан асып түсті.