Кіріспе

Француз-британдық инженер (1769–1849)
американдық футболдың ойыншысы

Сер Марк Изамбард Брунел (/b//r//uː/'/n//ɛ//l/, maʁk izɑ̃baʁ bʁynɛl; 25 сәуір 1769 – 12 желтоқсан 1849) – француз-британдық инженер, Ұлыбританиядағы еңбектерімен танымал. Ол Темза туннелін салған және Изамбард Кингдом Брунелдің әкесі болған. Францияда туған Брунел Француз революциясы кезінде АҚШ-қа қашып кеткен. 1796 жылы Нью-Йорк қаласының бас инженері болып тағайындалды. 1799 жылы Лондонға көшіп, София Кингдомға үйленді. Темза туннелін салудан басқа, оның механикалық инженерлік жұмыстарына Корольдік теңіз флоты үшін шкив блоктарын автоматтандыруға арналған машиналардың жобаларын жасау кірді. Брунел өзінің Изамбард есімін ұнатқан, бірақ тарихта оның атақты ұлымен шатасуды болдырмау үшін Марк деп белгілі.

Францияда өскен шағы

Брунел Жан-Шарль Брунел мен Мари Виктория Лефеврдің екінші ұлы болды. Жан-Шарль Нормандияның Акквиль қаласындағы өнімді фермер болған, ал Марк отбасылық шаруашылықта дүниеге келген. Өркендеген отбасыларда әдетте тұңғыш ұл отбасылық жерді мұраға алатын, ал екінші ұл дін қызметкері болар еді. Сондықтан әкесі Маркты классикалық біліммен таныстырды, бірақ ол грек немесе латын тілдерін ұнатпады, керісінше, сурет салу және математикада жақсы қабілет көрсетті. Ол сонымен қатар ерте жасынан музыкаға бейім болды. Он бір жасында Руандағы семинарияға жіберілді. Семинарияның басшысы оған ағаш өңдеуді үйренуге рұқсат берді, ол көп кешікпей шебер ағаш өңдеушінің деңгейіне жетті. Сондай-ақ ол жергілікті портта кемелердің суретін салды. Ол дін қызметкері болуға ниеті болмағандықтан, әкесі оны Руандағы туыстарымен бірге тұруға жіберді, онда отбасы досы оған теңіз ісіне қатысты білім берді. 1786 жылы осы білімнің нәтижесінде Марк француз фрегатында теңізшілікке қабылданды және қызмет кезінде бірнеше рет Батыс Индияға сапарлады. Ол өзі үшін латунь мен піл сүйегінен октант жасады және қызмет кезінде оны пайдаланды. 1789 жылы Брунель шетелде қызмет етіп жүргенде Француз революциясы басталды. 1792 жылдың қаңтар айында Брунельдің фрегаты экипажына жалақы төленіп, Брунель Руандағы туыстарының үйіне оралды. Ол Нормандия тұрғындарының көпшілігі сияқты, роялисттік көзқараста болды. 1793 жылдың қаңтар айында Людовик XVI-ның соты кезінде Парижге барғанда Брунель революцияның көшбасшыларының бірі Робеспьердің тағдырына қатысты болжам жасады, бұл қателік болды. Ол Парижден қанынан қол үзбей шығып, Руанға оралды. Бірақ Францияны тастап кетуі керек екені анық болды. Руанда болғанда Брунель София Кингдом деген жас ағылшын қызымен танысты, ол жетім қыз болып, үй шаруашылығына қараушы болып жұмыс істеді. Ол Нью-Йоркке бағытталған американдық "Либерти" кемесіне отырып, Ле-Хаврға қашып кеткенде оны қалдыруға мәжбүр болды.

Америка Құрама Штаттары

Брунел 1793 жылғы 6 қыркүйекте Нью-Йоркке келді, содан кейін Филадельфия мен Албаниге сапарлады. Ол Гудзон өзенін Шамплейн көлімен канал арқылы байланыстыру жобасына қатысып, сондай-ақ Вашингтонда салынатын жаңа Капитолий ғимаратының жобасын ұсынды. Төрешілер жобаға өте әсерленді, бірақ ол таңдалмады. 1796 жылы американдық азаматтық алғаннан кейін Брунел Нью-Йорк қаласының бас инженері болып тағайындалды. Ол түрлі үйлерді, доктарды, сауда ғимараттарын, қару-жарақ қоймасын және зеңбірек фабрикасын жобалады. Нью-Йоркте орындаған жобаларының ресми тізімдері жоқ, себебі құжаттар 1863 жылғы Нью-Йорк лотереясынан кейінгі бүліктерде жойылған болуы мүмкін. 1798 жылы кешкі ас дастарқанында отырғанда Брунел Корольдік теңіз флотының жыл сайын қажетті 100 000 блоктарды алудағы қиындықтарын естіді. Бұл блоктардың әрқайсысы қолмен жасалған. Брунел осы блоктардың өндірісін автоматтандыратын машиналардың сызбасын жылдам жасады. Ол Англияға барып, өнертабысын Адмиралтействоға көрсетуге шешім қабылдады. 1799 жылғы 7 ақпанда теңіз министріне хат қоса, Англияға аттанды, ал 7 наурызда оның «Галифакс» кемесі Фалмутқа жетті.

Ұлыбритания

Брунел АҚШ-та болған кезде София Корольдік Руанда қалды және Террор билігі кезінде ол ағылшын тышпысы ретінде тұтқындалды және күнделікті өлім жазасына кесіледі деп күтілді. Ол тек 1794 жылғы маусымда Робеспьердің құлауынан кейін ғана құтқарылды. 1795 жылғы сәуірде Корольдік Франциядан Лондонға сапар шекті. Брунел АҚШ-тан Лондонға келген соң, дереу Лондонға барып, Корольдікпен байланыс орнатты. Олар 1799 жылғы 1 қарашада Холборндағы Сент-Эндрю шіркеуінде үйленді. 1801 жылы ол олардың тұңғыш баласы Софияны дүниеге әкелді; 1804 жылы екінші қызы Эмма; 1806 жылы ұлы Изамбард Кингдомды дүниеге әкелді, ол көрнекті инженер болды. Изамбард Кингдом Лондонның Челси ауданындағы Линдси үйінде өсті. 1799 жылдың жазында Брунел Джозеф Брама үшін жұмыс істеген және жақында өз ісін бастаған дарынды инженер Генри Модслеймен танысты. Модслей шкив блоктарын жасау машиналарының жұмыс үлгілерін жасады, ал Брунел Теңіз жұмыстарының бас инспекторы Сэмюэл Бентамға жүгінді. 1802 жылғы сәуірде Бентам Брунелдің блок жасау машиналарын Портсмут блок-мельницасына орнатуды ұсынды. Брунелдің машинасы бұрынғыдан он есе жоғары жылдамдықпен жұмыс істейтін білікті емес жұмысшылармен пайдаланылуы мүмкін болды. Портсмутқа барлығы 45 машина орнатылды, ал 1808 жылы зауыт жылына 130 000 блок өндірді. Брунелдің өкінішіне орай, Адмиралтейство төлем жасау мәселесінде ойлана берді, тіпті Брунел жобаға өз ақшасынан 2000 фунт стерлингтен астам жұмсағанына қарамастан. 1808 жылғы тамызда олар есеп айыруға 1000 фунт стерлинг төлеуге келісті, ал екі жылдан кейін олар 17 000 фунт стерлингтен сәл артық төлеуге келісті. Брунел дарынды инженер-механик болды және британдық үкімет үшін Чатем мен Вулвич кемежайларында келісімшарттар жасап, Портсмут блок-мельницасындағы тәжірибесіне сүйене отырып, пилорама машиналарын дамытуға көп үлес қосты. Ол Лондонның Баттерси ауданында (1814 жылы өртеніп, 1816 жылы қайта салынған) фанер өндіруге арналған пилорама салдырды, сондай-ақ кәсіпкерлер үшін пилорамаларды жобалады. Ол сонымен қатар жауынгерлік аяқкиімді жаппай өндіруге арналған машиналар жасады, бірақ бұл толық өндіріске жетуден бұрын, Наполеон соғыстарының аяқталуына байланысты сұраныс тоқтады. Брунел 1814 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1828 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Брунел 1834 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. 1845 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды.

Борышкерлер түрмесі

Брунел бірнеше рет табыссыз жобаларға қатысты. Соның салдарынан, 1821 жылдың басында ол үлкен қарызға батып, сол жылдың мамыр айында сотталып, Саутворктегі борышкерлер түрмесіне, Корольдің қазынасының түрмесіне қамалды. Борышкерлер түрмесіндегі тұтқындарға отбасыларынмен бірге болуға рұқсат болды, және София онымен бірге болды. Брунел 88 күн түрмеде отырды. Босатылуға ешқандай мүмкіндік көрінбей жатқанда, Брунел Ресейдің Александр I-іне хат жазысып, отбасымен Санкт-Петербургке көшіп, патшаға жұмыс істеу мүмкіндігі туралы сұрады. Британия Брунел сияқты көрнекті инженерден айырылуы мүмкін екені белгілі болған соң, Веллингтон герцогы сияқты ықпалды тұлғалар үкіметке араласуға талап ете бастады. Үкімет Брунельдің Ресейге бару жоспарынан бас тарту шартымен оның қарыздарын төлеу үшін 5000 фунт стерлинг көмек берді. Осының нәтижесінде Брунел тамыз айында түрмеден босатылды.

Темза туннелі

1805 жылы Темза аркасы компаниясы Ротерхит пен Лаймхаус арасында Темзаның астынан туннель салу ниетімен құрылды. Компания Ричард Тревитикты туннель құрылысын жүргізу үшін шарт жасады. Ол туннельде жұмыс істеу үшін Корнуолл шахтерлерін пайдаланды. 1807 жылы туннель жылдам құмға тап болды, жағдай қиын және қауіпті болды. Ақырында, 1000 футтан астам қазылғаннан кейін туннель тасталды, ал Уильям Джессоп басқаратын сарапшылардың пікірі бойынша, мұндай туннельді салу мүмкін емес еді. Брунель бұрын Ресейдегі Нева өзенінің астынан туннель салу жоспарларын жасаған, бірақ бұл жоба іске аспады. 1818 жылы Брунель туннель қақпасына патент алды. Бұл шахтерлердің жеке бөлімдерде жұмыс істейтін және туннель бетін қазып алатын, күшейтілген шойыннан жасалған қорғаныш болды. Қалқанды үлкен домкраттармен мерзімік алға жылжытатын, ал оның артындағы туннель беті кірпішпен қапталар еді. Брунельдің туннель қақпасының шабытын Teredo navalis кеме құртынан алғаны айтылады, ол кеме ағаштарын бұрғылағанда қатты қабықпен басын қорғайды. Брунельдің өнертабысы Лондон метросы және көптеген басқа туннельдерді салу үшін пайдаланылған келесі туннель қақпаларының негізін қалады. Брунель мұндай туннель қақпасын қолданып Темзаның астынан туннель қаза алатынына соншалықты сенгендіктен, ол әсерлі болуы мүмкін барлық адамға хат жазды. Соңғы ақпан айында 1824 жылы кездесу өтті және әрқайсысы 50 фунт стерлингтен 2128 акцияға жазылым жасалды. 1824 жылдың маусым айында Темза туннелі компаниясы патшалық келісіммен құрылды. Туннель жылқымен тартылған көліктерге арналған еді. 1825 жылдың ақпанында Ротерхит жағалауында 50 фут (15 м) диаметрлі тік шахта жасау арқылы жұмыс басталды. Бұл 50 фут (15 м) диаметрлі металл сақинаны жасау арқылы жасалды, оның үстіне дөңгелек кірпіш мұнара салынды. Мұнараның биіктігі артқан сайын, оның салмағы сақинаны жерге батырды. Сонымен қатар, жұмысшылар сақинаның ортасындағы жерді қазып шығарды. Бұл тік шахта 1825 жылдың қараша айында аяқталды, ал Генри Модслей компаниясы Ламбетте жасаған туннель қақпасы төменгі жағына жиналды. Модслей сонымен қатар жобаға арналған бумен жұмыс істейтін сорғыларды жеткізді. Қалқанның қимасы тіктөртбұрышты болды және бір-бірінен тәуелсіз алға жылжытуға болатын он екі жақтаудан тұрды. Әрбір жақтауда бір-бірінің үстіне орналасқан үш бөлімше болды, олардың әрқайсысы туннель бетін қазу үшін бір адамға жеткілікті болды. Барлық жақтау 36 шахтерді сыйдыра алды. Туннель бетінен жеткілікті материал алынып тасталғаннан кейін, жақтау үлкен домкраттармен алға жылжытылды. Қалқан алға жылжығанда, кірпіш қалаушылар қабырғаларды қаптау үшін ілесіп жүрді. Туннельді салу үшін 7 500 000-нан астам кірпіш қажет болды.

Қиындықтар

Брунельдің жұмысына оның ұлы, қазір 18 жасар Изамбард Кингдом Брунель көмектесті. Брунель туннельдің ең төменгі нүктесі өзен төсегінен 14 футтан аспайтындай етіп жоспарлаған. Бұл кейіннен мәселе тудырды. Брунельді қиындыққа салған тағы бір мәселе – компания төрағасы Уильям Смит туннельдік қалқанды қажетсіз шарап деп санады және туннельді дәстүрлі әдістермен арзандатуға болатынын ойлады. Ол Брунельді бас инженер қызметінен алмастыруды қалап, оның беделін тұрақты түрде төмендетуге тырысты. Қалқан өзін тез арада дәлелдеді. Туннельді қазу кезінде Брунель де, оның көмекші инженеры да денсаулықтары нашарлап, Изамбард біраз уақытқа жұмыстың барлық салмағын көтеруге мәжбүр болды. Туннельдің өзен төсегіне жақындығынан туннель бетінде бірнеше рет су көтерілді. 1827 жылдың мамыр айында өзен төсегінде пайда болған үлкен тесікті бітеуге тура келді. Темза туннелі компаниясының ресурстары таусылып, қосымша қаражат жинауға тырысқанына қарамастан, 1828 жылдың тамызында туннель жабылды. Брунель төрағаның үздіксіз қарсылығына наразы болып, қызметінен кетті. Ол әртүрлі азаматтық инженерлік жобаларды жүзеге асырды, соның ішінде ұлы Изамбардқа Клифтон аспалы көпірінің жобасын жасауға көмектесті. 1832 жылдың наурыз айында Уильям Смит Темза туннелі компаниясы төрағасы лауазымынан босатылды. Ол Брунельге жоба бойында үнемі кедергі келтірді. 1834 жылы үкімет Темза туннелі компаниясына 246 000 фунт стерлингтік несие беруге келісті. Ескі 80 тонналық туннельдік қалқан алынып, оның орнына 9000 бөліктен тұратын, жер астында құрастырылуы тиіс 140 тонналық жаңа жетілдірілген қалқан орнатылды. Туннельді қазу қайта басталды, бірақ су көтерілу оқиғалары жалғасты, нәтижесінде сорғылардың сыйымдылығы жетіспеді. Кеншілер ластанған судың үнемі ағып келуінен зардап шекті, көптегені ауырып қалды. Туннель Ваппинг жағалауына жақындағанда, Роттерхиттегідей вертикальді шахта салу жұмыстары басталды. Бұл жұмыс 1840 жылы басталды және аяқтауға он үш ай кетті. 1841 жылдың 24 наурызында Брунель жас королева Викторияның ұсынысымен рыцарь атағына ие болды, ханзада Альберт туннельдің прогресіне үлкен қызығушылық танытқан еді. Туннель 1842 жылдың 1 тамызында өзеннің Ваппинг жағында ашылды. 1842 жылдың 7 қарашасында Брунельге инсульт оқиғасы орын алып, оның оң жағы уақытша парализге ұшырады. Темза туннелі ресми түрде 1843 жылдың 25 наурызында ашылды. Брунель денсаулығы нашарлағанмен, ашылу салтанатына қатысты. Ашылғаннан кейін 15 апта ішінде 1 миллион адам туннельді аралады. 1843 жылдың 26 шілдесінде королева Виктория мен ханзада Альберт сапармен келді. Туннель атпен жүретін көліктер үшін жоспарланған болса да, ол тек жаяу жүргіншілерге арналды.

Кейінгі дамуы

1865 жылы Шығыс Лондон теміржол компаниясы Темза туннелін 200 000 фунт стерлингке сатып алды, ал төрт жылдан кейін алғашқы пойыздар одан өтті. Туннель Лондон метросы жүйесінің бөлігіне айналды және бүгінге дейін Лондон Оверграундтың Шығыс Лондон желісінің құрамында пайдаланылуда. Ротерхиттегі двигатель үйін 1975 жылы қайырымдылық қор басқаруға алды және 2006 жылы Брунел мұражайына айналдырды.

Кейінгі өмір

Темза туннелі, оның ең үлкен жетістігі аяқталғаннан кейін Брунелдің денсаулығы нашарлады. Ол ұлы Изамбардқа түрлі жобаларда көмектескенмен, енді үлкен тапсырмаларды қабылдамады. Ол ұлының жетістіктерімен мақтанды және 1843 жылдың 19 шілдесінде Бристольде SS Great Britain кемесінің суға түсірілуіне қатысты. 1845 жылы Брунел тағы бір, одан да ауыр инсультты басынан өткерді және оң жағы толық дерлік сал болды. 1849 жылдың 12 желтоқсанында Брунел 80 жасында қайтыс болды, оның мәйіті Лондонның Кенсал Грин зиратында жерленді. Оның әйелі София кейін сол жерге, ал одан кейін 10 жыл өткен соң ұлы Изамбард та жерленді.