Кіріспе
Дамушы елдердің дамуын қолдауға арналған қаржылық көмек – дамушы елдердің экономикалық, экологиялық, әлеуметтік және саяси дамуын қолдау үшін үкіметтер мен басқа да агенттіктерден берілетін сыртқы/халықаралық/шетелдік көмектің бір түрі. Бұл тұжырымдармен тығыз байланысты: даму көмегі, дамуға жәрдем, ресми дамуға жәрдем, даму саясаты, дамуға ынтымақтастық және техникалық жәрдем. Ол гуманитарлық көмектен өзгеше, дамушы елдегі жағдайды қысқа мерзімді жеңілдетуге емес, тұрақты жақсартуға бағытталған. Сондықтан даму көмегі дамушы елдер үшін Тұрақты даму мақсатының 1-ін (барлық жерде барлық формадағы кедейлікті жою) іске асырудың маңызды жолы ретінде қарастырылады. Көмек екіжақты болуы мүмкін: бір елден екіншісіне тікелей беріледі; немесе көпжақты болуы мүмкін: донор ел Дүниежүзілік банк немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының мекемелері (БҰҰД, ЮНИСЕФ, ЮНЭЙДС және т.б.) сияқты халықаралық ұйымға береді, ол оны дамушы елдер арасында бөліп таратады. Қазіргі уақытта бұл көрсеткіш шамамен 70% екіжақты, 30% көпжақты. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) өлшеген көмектің шамамен 80% мемлекеттік көздерден ресми даму жәрдемі (РДЖ) ретінде келеді. Қалған 20%-ы шамасында жеке тұлғалар, бизнес, қайырымдылық қорлар немесе ҮЕҰ-лардан (мысалы, Oxfam) түседі. Даму көмегінің көп бөлігі батыс индустриялық елдерден келеді, бірақ кейбір дамымай жатқан елдер де көмек көрсетеді. Көмекке диаспорада жұмыс істейтін немесе тұратын мигранттардан түсетін ақшалай аударымдар әдетте жатпайды, тіпті олар халықаралық аударымдардың маңызды бөлігін құраса да, себебі аударымдарды алушылар көбінесе ресми жобалар мен бағдарламалар емес, жеке тұлғалар мен отбасылар болып табылады. Кейбір үкіметтер әскери жәрдемді де "сыртқы көмек" деп қарастырады, бірақ халықаралық қауымдастық әскери жәрдемді даму көмегі ретінде қарастырмайды.
Development aid is a type of foreign/international/overseas aid given by governments and other agencies to support the economic, environmental, social, and political development of developing countries. Closely related concepts include: developmental aid, development assistance, official development assistance, development policy, development cooperation and technical assistance. It is distinguished from humanitarian aid by aiming at a sustained improvement in the conditions in a developing country, rather than short term relief. Development aid is thus widely seen as a major way to meet Sustainable Development Goal 1 (end poverty in all its forms everywhere) for the developing nations. Aid may be bilateral: given from one country directly to another; or it may be multilateral: given by the donor country to an international organisation such as the World Bank or the United Nations Agencies (UNDP, UNICEF, UNAIDS, etc.) which then distributes it among the developing countries. The proportion is currently about 70% bilateral 30% multilateral. About 80% of the aid measured by the OECD comes from government sources as official development assistance (ODA). The remaining 20% or so comes from individuals, businesses, charitable foundations or NGOs (e. g., Oxfam). Most development aid comes from the Western industrialised countries but some poorer countries also contribute aid. Development aid is not usually understood as including remittances received from migrants working or living in diaspora—even though these form a significant amount of international transfer—as the recipients of remittances are usually individuals and families rather than formal projects and programmes. Some governments also include military assistance in the notion of "foreign aid", although the international community does not usually regard military aid as development aid.
Қатынасты терминдер
Кейбір жағдайларда "дамуға көмек" терминімен салыстырылатын, бірақ басқа жағдайларда мағынасы едәуір өзгешелеу болатын түрлі терминдер бар. Көмек – гуманитарлық көмек (төтенше жағдайлардағы көмек) және дамуға тікелей бағытталмаған басқа да ерікті трансферттерді қамтитын жалпы ұғым. Көмекке қатысты басқа да сөз тіркестеріне "шетелдік көмек", "халықаралық көмек" және "елден тысқары көмек" жатады. "Дамуға бағытталған көмек" термині кейде, әдеттегі "дамуға көмек" деп есептелетінге қарағанда, дамуға шынайы немесе тиімді бағытталған көмекті көрсету үшін қолданылады. Ол гуманитарлық көмекті де, қатаң мағынадағы дамуға көмекті де қамтиды. "Даму ынтымақтастығы" кең ауқымды үйлестірілген шараларды білдіргенімен, көбінесе "дамуға көмек" терминімен синоним ретінде қолданылады.
АӨК-тен тыс дамуға көмек
Дамуға көмек көрсетуді талдау жиі ресми даму көмегіне (ОДҚ) бағытталған, себебі ОДҚ жүйелі түрде өлшеніп, адамдар дамуға көмек деп санайтын көптеген жағдайларды қамтиды. Дегенмен, ОДҚ-дан тысқары да маңызды даму көмегінің түрлері бар, олардың ішінде: жеке көмек, жұмыскерлердің жіберген ақшасы, нашаррақ жағдайдағы елдерге көмек және басқа донор елдерден келген көмек.
Жеке дамуға көмек
Бір жағынан мемлекеттік ("ресми") даму көмегі, екінші жағынан жеке (жеке адамдардан, бизнес пен қайырымдылық қорлардың инвестицияларынан түсетін, көбінесе діни ұйымдар мен басқа да ҮЕҰ арқылы жүзеге асырылатын) даму көмегі арасында жиі айырма жасалады. Ресми көмек үкіметтен үкіметке немесе БҰҰ агенттіктері, халықаралық қаржы институттары, ҮЕҰ немесе басқа да мердігерлер сияқты делдал ұйымдар арқылы берілуі мүмкін. Сондықтан ҮЕҰ ресми де, жеке көмекті де басқарады. ЭЫДҰ-ға есептелген көмектің шамамен 80%-ы ресми, ал 20%-ы жеке көмек құрайды, бұл жалпы ресми даму көмегінен (ЖДК) әлдеқайда көп. Ақша аударымдарының нақты мәні мен салдары әлі де даулы. Халықаралық валюта қоры жеке ақша аударымдары экономикалық өсімге кері әсер етуі мүмкін екенін хабарлады, себебі олар көбінесе аймақтың немесе елдің экономикалық дамуына емес, жеке адамдар мен отбасылардың жеке тұтынуына жұмсалады.
Кедей емес елдерге көмек
ОАҚ тек қана ДАК-тың ОАҚ алушы елдер тізіміне енген елдерге көрсетілетін көмекті қамтиды, оған Дүниежүзілік банк төмен және орташа табысты елдер деп жіктеген елдердің көп бөлігі кіреді.
Жеңілдікті несиелер
Бір мемлекет екінші мемлекетке берген несиелер, егер олардың шарттары нарықтық шарттардан айтарлықтай жақсырақ болса ғана, ресми даму көмегі (РДК) ретінде есептеледі. Осыған қатысты нақты ережелер әртүрлі уақыттарда өзгеріп келген. Сондықтан, бәсеңдеу шарттармен берілген несиелер РДК ретінде есептелмейді, бірақ олардың құрамында дамуға көмек элементі бар деп есептелуі мүмкін.
Басқа донор мемлекеттердің көмегі
Кейбір мемлекеттер стандартты анықтамалар, санаттар мен жүйелерді пайдалана отырып, ЭЫДҰ-ға есеп бермей дамуға көмек көрсетеді. Оның айқын мысалдары – Қытай мен Үндістан. 2018 жылы ЭЫДҰ бойынша жалпы ресми даму көмегі (ОДҚ) шамамен 150 миллиард долларға бағаланды. Глобалды даму орталығы жыл сайын жариялайтын Дамуға берілген міндеттемелер индексі – дамушы елдерге донор елдердің кең ауқымды саясатын қарастыруға жасалған тағы бір әрекет. Бұл сияқты қызметтер дамуға көмек ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ көбінесе олар солай қарастырылмайды.
Екіжақты және көпжақты
Ресми көмек екіжақты болуы мүмкін: бір елден екіншісіне тікелей беріледі; немесе көпжақты болуы мүмкін: донор елден Дүниежүзілік банк немесе БҰҰ агенттіктері (БҰҰДБ, ЮНИСЕФ, ЮНЭЙДС және т.б.) сияқты халықаралық ұйымдар басқаратын біріктірілген қорларға беріледі, олар бұл қаражатты дамушы елдердегі жұмыстарға пайдаланады. Көпжақты деп танылуы үшін қаржыландыру нақты бір көзден түскендігін анықтау мүмкін болмауы керек. 2019 жылы ресми даму көмегінде (РДК) көпжақты көмектің үлесі 28% құрады. Үшжақты даму ынтымақтастығының мақсаты – Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Даму жәрдем комитетінің (ДАК) мүше мемлекеттері мен жаңа даму акторларының күшін біріктіре отырып, көмек алатын елдерге тиімдірек көмек көрсету. ЭЫДҰ ДАК мүше мемлекеттері мен көпжақты институттар көмектің тиімділігі мен нәтижелілігін арттыру, екіжақты көмекті тоқтату, жақсы тәжірибелерді тарату және әлеуетті дамыту мақсатында үшжақты даму ынтымақтастығына қатысады.
Ұлыбританияның отарларына арналған даму қаржысы
Дамуға көмек көрсету тұжырымы ХХ ғасырдың басына, әсіресе сол кезеңде қалыптасқан британдық отаршылдық саясатына тікелей байланысты. Дәстүрлі үкіметтік саясат капитал мен тауарлардың еркін нарықта таралуын қолдауға бағытталған, осы арқылы Британ империясындағы отарлардың экономикалық рөлі айқындалған. Империяның моральдық мақсатына қатысты көзқарастардың өзгеруі және мемлекеттің халықтың әл-ауқатын арттырудағы рөлі, кедей отарларға экономикалық және дамытуға көмек көрсетудің белсенді саясатына алып келді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін туған экономикалық дағдарыс Ұлыбритания үшін алғашқы қиындық болды. 1929 жылғы Отаршылдықты дамыту туралы заң қабылданғанға дейін Ұлыбританияны (және басқа еуропалық отарлаушыларды) өз территорияларымен басқарудың негізгі қағидасы – қаржылық тәуелсіздік болды. Бұл отарлар өздеріне жауапты екенін білдірді. Ұлыбритания метрополияға тиесілі қаражатты отарлардағы шығындарды қаржыландыруға пайдаланбады. Отарлар инфрақұрылымды дамыту үшін ғана емес, оларда жұмыс істейтін британдық шенеуніктердің жалақысын да төлеуге міндетті болды. Отарлар осы шығындарды төлеу үшін салықтардың әртүрлі түрлерін жинады. Стандартты салық – импорттық және экспорттық салықтар. Отарлардан шығатын тауарларға, сондай-ақ оларға келетін тауарларға да салық салынатын. Бұл айтарлықтай кіріс әкелді. Осы салықтардан өзге, отарлаушылар екі қосымша салық түрін енгізді: үй салығы және еңбек салығы. Үй салығы – бүгінгі күнгі мүлік салығымен ұқсас. Әрбір ересек ер адамның жеке үйі болды және олардың әрқайсысы салық төлеуге міндетті болды. Еңбек салығы – адамдардың ешқандай төлемсіз немесе аз төлеммен атқаруға міндетті жұмысы. Экономикалық дағдарыс күшейіп, отарларға елеулі әсер еткенде, салықтардан түсетін кірістер азайып, отарлардың экономикалық жағдайына кері әсер етті. Осы кезеңде Ұлыбританияда жоғары жұмыссыздық деңгейі байқалды. Парламент Ұлыбританиядағы жұмыссыздық мәселесін шешудің және сонымен бірге отарлардың шұғыл қажеттіліктерін қанағаттандырудың жолдарын талқылай бастады. Бұл процестің нәтижесінде 1929 жылы Отаршылдықты дамыту туралы заң қабылданды, ол Отаршылдықты дамыту жөніндегі кеңесші комитетті құрды. Комитет Отарлар жөніндегі мемлекеттік хатшының, сол кезде лорд Пасфилдтің басшылығында жұмыс істеді. Оның бастапқы жылдық бюджеті 1 миллион фунт стерлингті құрады және ол отарлар мен доминиондардағы көлік, электр қуаты және сумен жабдықтау инфрақұрылымын дамытуға бағытталған жобаларға жұмсалды, бұл империялық сауданы дамытуға ықпал етті. 1929 жылғы заң, дамуға жұмсалатын қаражаттың шамалы болғанына қарамастан, маңызды акт болды, өйткені ол Ұлыбританияға отарларда болашақ инвестициялар жасауға мүмкіндік берді. Бұл отаршылдық дамудағы маңызды өзгеріс болды. Қаржылық тәуелсіздік қағидасы тоқтатылды және Ұлыбритания енді отарларды дамыту үшін метрополиялық қаражатты пайдалана алды. 1930 жылдардың соңында, әсіресе 1934-1939 жылдардағы Британдық Батыс Үндістандағы еңбекшілер наразылығынан кейін, бұл бастапқы схеманың ауқымы тым шектеулі екені анық болды. Лорд Мойн басшылығымен Британдық Вест-Индиядағы тұрғын жағдайларын зерттеу үшін Корольдік комиссия жіберілді және ол 1940 жылы есебін жариялады, онда өмірдің қорқынышты жағдайлары көрсетілді. Ұлыбританияның отаршылдық саясатына шетелден және іштен наразылық күшейген кезде, комиссия Ұлыбританияның отарлаушыларына деген "жақсы ниетті" көзқарасын көрсету мақсатында құрылды. Комиссияның ұсыныстарында денсаулық сақтау және білім беру саласындағы бастамалармен қатар, қантқа субсидияларды арттыру, толыққанды экономикалық құлдыраудың алдын алу шаралары қарастырылды. Ел соғыста болғандықтан тұрақсыздықты болдырмауға тырысқан Отаршылдық кеңсесі аймаққа ірі қаражаттарды жіберуге кірісті. 1940 жылы Отаршылдықты дамыту және әл-ауқат туралы заң қабылданды, ол британдық Вест-Индияға ұзақ мерзімді даму мақсатында жылына 5 миллион фунт стерлинг бөлуді ұйымдастырды. Осы заң бойынша 10 миллион фунт стерлингтік несиелер де тоқтатылды. 1945 жылғы Отаршылдықты дамыту және әл-ауқат туралы заң көмекті жиырма жыл ішінде 120 миллион фунтқа дейін арттырды. 1948, 1959 және 1963 жылдары қабылданған қосымша заңдар ақшалай көмектің, тиімді пайызсыз несиелердің және дамуға көмек бағдарламаларының көлемін күрт арттырды.
Соғыстан кейінгі кеңею
Қазіргі заманғы дамуға көмек берудің бастауы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі және "суық соғыс" кезеңімен байланысты. 1948 жылы АҚШ-тың ірі ауқымды көмек бағдарламасы ретінде іске қосылған Еуропалық қалпына келтіру бағдарламасы, немесе Маршалл жоспары, КСРО-ның ықпалын тежеу үшін Батыс Еуропа мемлекеттерімен байланысты нығайтуға бағытталған. Экономикалық ынтымақтастық басқармасы (ЭКА) арқылы іске асырылған Маршалл жоспары, сондай-ақ Таяу Шығыс пен Азияның стратегиялық аймақтарына реконструкциялық қаржыны кеңейтті. Маршалл көмегі бастапқыда жалпы Еуропаға ұсынылғанмен, Кеңес Одағы өзінің көрші елдеріне оны қабылдауға тыйым салды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Еуропаның бөлінуіндегі "шешуші сәт" деп сипатталды. Совет Одағы коммунистік блоктағы елдерге көмек көрсетті; мысалы, Польша Маршалл жоспарынан бас тартқан кезде Сталин 450 миллион долларлық несие және 200 000 тонна астық беруге уәде берді. 1949 жылдың қаңтар айында АҚШ президенті Гарри Трумэннің іс-қимылға кірісу сөзінде "дамып келе жатқан аймақтарға" техникалық көмек көрсету туралы жарияланды. Сөздің негізгі тақырыбы – коммунизмге қарсы еркін әлемді нығайту болғанымен, төртінші тармағында Трумэн сондай-ақ қайырымдылық пен өркениетке деген мақтаныш сезіміне үндеді. "Тарихымызда алғаш рет адамзат осы халықтардың қайғысын жеңілдетуге қажетті білім мен шеберлікке ие болды". Біріккен Ұлттар Ұйымы сол жылдың соңында АҚШ-тың бастамасын қолдап, Техникалық көмек көрсетудің кеңейтілген бағдарламасын (EPTA) құрды, ол халықаралық донорлардың қаражатын техникалық көмек үшін біріктіруге және оларды БҰҰ агенттіктері арқылы бөлуге көмектесті. EPTA – БҰҰДБ-ның алдағысы болды. Бірақ онжылдықтың көп бөлігінде жеңілдікпен несие беруге арналған ірі көпжақты ұйым болған жоқ. БҰҰ аясында мұндай ұйым құруға жасалған әрекет АҚШ тарапынан қарсылыққа ұшырады, себебі бұл әрекет мерзімінен бұрын жасалып отыр деп есептелді. Сәйкесінше, БҰҰ-ның "Арнаулы қоры" 1958 жылдың соңында құрылғанда, оның міндеті несие беру емес, тек техникалық көмек көрсету болды. (Арнаулы қор EPTA-дан өнеркәсіптік жобаларға емес, мемлекеттік инфрақұрылымға көмек көрсету арқылы ерекшеленді.) 1959 жылы Өзара қауіпсіздік туралы заңға маңызды түзету енгізіліп, "саяси тәуелсіздікке және экономикалық тұрғыдан тиімді бірліктерді құруға ұмтылып жатқан басқа елдердің халқына" көмек көрсету "АҚШ-тың басты мақсаты" екені жарияланды. Бұл АҚШ-тың экономикалық көмегінің бағытын суық соғыстың қауіпсіздік қажеттіліктерінен, Ұлыбритания, Франция және басқа да еуропалық отаршылдық державалардың империяларын тарату процесін қолдауға қарай жылжытты. Түзету сонымен қатар Конгресс соғыстан кейін АҚШ көмегімен қайта құрылған дамыған елдердің енді нашар дамыған елдерге көмек көрсету жүгін көбірек бөлісуін күтетінін көрсетті. 1960 жылы дамуды қаржыландыру үшін жеңіл несиелер беруге арналған көпжақты институт құрылды. Халықаралық даму қауымдастығы (ХДҚ) Дүниежүзілік банк құрамында құрылды (АҚШ және басқа да батыс елдері БҰҰ-ға қарағанда оған көбірек ықпал ете алды). 1961 жылы бірнеше батыс мемлекеттері көмек көрсетуді басқару үшін мемлекеттік ведомстволар немесе агенттіктер құрды, соның ішінде АҚШ-тағы USAID.
Сыбайлас жемқорлық
Шетелдік көмек рента іздеуді ынталандырады, яғни мемлекеттік қызметкерлер мен басшылар өздерінің жеке байлығын ұлғайту үшін өздерінің лауазымы мен билігін пайдаланып, азаматтардың есебінен қосымша байлық жасамайды. Сонымен қатар, ақпараттың жетіспеуі көбінесе көмекті тиімді бөлуге кедерілдіреді; Blum et al. (2016) Оңтүстік Судан мен Либерияда қызметкерлерге жалақы төлеу және ақша ағынын бақылауда үлкен қиындықтар туындағанын атап көрсетті. Оңтүстік Суданда жалақы тізімінде көптеген «жоқ қызметкерлер» болды, ал Либерияның Мемлекеттік қызмет агенттігі мемлекеттік қызметкерлерге толық жалақы төлей алмады, себебі Денсаулық сақтау және Білім беру министрліктерінен жалақы тізімі туралы ақпарат жеткіліксіз болды. Дамуға бөлінген қарсылықтың кейбір жағдайларында ақшаны тек президент (немесе оның жақын шеңбері) ғана алады, сондай-ақ алынған қаражат көбінесе тиімсіз жұмсалады. Мысалы, Чадта Дүниежүзілік банк қолдаған мұнай өндіру жобасы – «Чад экспорт жобасы» іске қосылды. Бұл жобадан түскен табыс (жыл сайын 6,5 миллион доллар және одан да көп) қару-жарақ сатып алуға бағытталды. Үкімет бұл сатып алуды «қауіпсіздіксіз даму мүмкін емес» деп қорғады. Алайда, Чад әскері халыққа қарсы ауыр құқық бұзушылықтарға (қысым көрсету, зорлау, мүлік пен көліктерді тартып алу) танымал және қиын жағдайда халықты қорғамады (мысалы, Дарфур қақтығысында). 2008 жылы Дүниежүзілік банк бұл жобадан бас тартты, бұл қоршаған ортаның ластануын және адамдардың қайғысын күшейтті. Глобалды даму орталығы көмек пен мемлекеттік институттар арасындағы байланысты зерттейтін қолданыстағы әдебиеттердің шолу эссесін жариялады. Осы шолуда олар үлкен және тұрақты көмек төмен кірісті елдерде жақсы мемлекеттік институттардың дамуына теріс әсер етуі мүмкін деген қорытындыға келді. Олар сонымен қатар осы мақалада келтірілген аргументтердің кейбіреулерін осы теріс әсердің ықтимал механизмдері ретінде атады, мысалы, Голланд ауруы, кіріс жинауға ынтаны жою және мемлекеттік сыйымдылыққа әсер ету сияқты факторларды қарастырды.
Африкадағы дамуға көмек көрсетудің әсері
Дэмбиса Мойо пікірінше, көмек дамуға алып келмейді, керісінше, сыбайлас жемқорлық, тәуелділік, экспортқа шектеулер және голландтық ауру сияқты проблемаларды тудырады, бұл Африка елдерінің көпшілігінің және әлемдегі басқа да кедей елдердің экономикалық өсуі мен дамуына теріс әсер етеді. Мойо өзінің "Өлі көмек" кітабының бір бөлімін көмекке тәуелділік моделін қайта қарастыруға арнады. Ол "үкіметтерді көмектен айыру оңай болмағанымен", бұл қажет екенін ескертеді. Оның ұсыныстарының бастысы – Африка елдері даму үшін өз капиталын жинауға облигация нарығына кіруі керек, "капиталдық шешім". Жаһандану қамтамасыз еткен өзара байланыс, басқа "ақша қорларын Африка нарықтарына инвестициялық қорлар, хедж-фондтар, зейнетақы схемалары" түрінде бағыттайды. Басқа зерттеулер көрсеткендей, дамуға көмек инфрақұрылым мен адам капиталына инвестицияларды ынталандыру арқылы экономикалық өсу мен дамуға күшті және жағымды әсер етеді. Тағы бір зерттеу көрсеткендей, жан басына шаққандағы көмек Танзания, Мозамбик және Эфиопия сияқты төмен кірісті африкалық елдердің экономикалық өсуін қолдайды, ал Ботсвана және Марокко сияқты орташа кірісті африкалық елдердің экономикалық өсуіне елеулі әсер етпейді. Көмек ең көп пайданы төмен кірісті елдерге тигізеді, өйткені олар алған көмекті азаматтарға білім беру және денсаулық сақтауды қамтамасыз ету үшін пайдаланады, бұл ұзақ мерзімді перспективада экономикалық өсімді жақсартады. Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қоры – бұл екі ұйым, олар қазіргі уақытта шетелдік көмекке кеңес беру мен бағыттауда маңызды рөл атқарады деп саналады; алайда, ол бұл екі ұйым "институционалдық реформаларға" тым көп көңіл бөледі деп мәлімдейді. Кедей елдерге немесе дамымаған елдерге тағамдық көмек түрінде берілетін шетелдік көмек, кедей елдердің жергілікті ауыл шаруашылығы саласының құлдырауына себеп болады. Дамыған елдерден дамушы елдерге келетін үлкен қаржы ағыны, шетелдік көмек ретінде, жергілікті өнімдердің бағасын көтереді. Неоколониализм жағдайындағы мемлекеттің саяси және экономикалық істерін сыртқы күштер және әлемнің солтүстігіндегі елдер тікелей бақылайды, олар әлемнің оңтүстігіндегі немесе дамушы елдерге көмек немесе қолдау ұсынады. Донор елдер кедей елдерге шетелдік көмек ұсынады, кедей елдердің экономикалық ықпалы үшін немесе қабылдаушы елдердің және донор елдерге кедей елдердің экономикалық жүйелерін донор елдердің пайдасына бақылауға мүмкіндік беретін саясат стандарттары үшін келісімдер жасайды. Шетелдік көмек дамушы немесе кедей елдердің экономикалық өсуі мен дамуы үшін батыс немесе дамыған елдерге қатты тәуелді болатын тәуелділік жүйесін құрайды. Дамыған елдерге тәуелділікке түскен дамымай жатқан елдер дамыған елдер тарапынан оңайша пайдаланылады, сондықтан дамыған әлем кедей елдердің экономикалық қызметін тікелей бақылай алады.
Көмекке тәуелділік
Көмекке тәуелділік – бұл "елдің шетелдік көмек қаржыландыруы мен сараптамасы болмаған жағдайда, үкіметтің негізгі функцияларын – мысалы, жұмыс істеуін, күтімді ұйымдастыруын немесе негізгі мемлекеттік қызметтерді жеткізуді орындай алмайтын жағдай" деп анықталады. Көмек көптеген Африка елдері мен басқа да кедей аймақтарды шетелдік көмексіз экономикалық өсім мен дамуға қол жеткізуге қабілетсіз етті. Африка экономикасының көп бөлігі көмекке тәуелді болып кетті, себебі шетелдік көмек – бүкіл әлемдегі жоғары және төмен кірісті елдер арасындағы халықаралық қатынастар жүйесінің маңызды бір бөлігіне айналды. Басқа эконометрикалық зерттеулер дамуға жәрдем дамушы елдерде кедейлікті тиімді түрде азайтатынын көрсетеді.
Дау-жанжалдарды көтермелеу немесе жеңілдету
Сонымен қатар, түрлі елдерде және жағдайларда көмектің қақтығыс қарқындылығы мен басталуына әсері әртүрлі екені дәлелденді. Мысалы, Колумбия мысалында Dube және Naidu (2015) АҚШ-тан келген көмек жарымәскери топтарға бұрылып, саяси зорлық-зомбылықты күшейткенін көрсетті. Сонымен қатар, Nunn және Qian (2014) АҚШ-тың азық-түлік көмегінің артуы қақтығыс қарқындылығын арттыратынын анықтады; олардың пікірінше, бұл нәтижеге көтерілісшіл топтардың көмекті тонауы себеп. Шындығында, олар көмек ұрланғанда көлік және байланыс құралдарымен бірге келетінін, бұл көтерілісшіл топтардың қақтығысты жалғастыру мүмкіндігін күшейтудің күтпеген салдары болуы мүмкін екенін атап өтті. Филиппиндегі даму бағдарламасының күтпеген салдары қақтығыстың күшеюіне әкелді, себебі көтерілісшіл топ үкіметке қолдаудың артуын болдырмау үшін стратегиялық қарсы шараларға барды.
Қажет емес стратегиялар мен технологияларды қолдану
Джеймс Фергюсонның пікірінше, бұл мәселелер даму агенттіктерінің диагностикасының жеткіліксіздігінен туындауы мүмкін. Фергюсон өзінің «Антиполитика машинасы» атты кітабында Лесотодағы Таба-Цека жобасының мысалын келтіріп, халықтың экономикалық қызметін дұрыс бағаламау және жергілікті саясаттан қашықтаудың мал шаруашылығы жобасының сәтсіздікке ұшырауына себеп болғанын көрсетеді. Мартин Ницшеге göre, тағы бір мәселе – даму жобаларының кейде қалай құрылатыны және жергілікті халықтың оларды қалай қолдауы. Көбінесе жобалар түсіну қиын және жөндеуге күшті технологиялармен жасалады, нәтижесінде уақыт өте келе сөзсіз бұзылуға әкеледі. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда жергілікті халық жобаның табысқа жетуіне қызығушылық танытпай, құнды шикізатты алу үшін оны бөлшектеп қайта жинауға тырысады. Соңында, ауыл тұрғындары жобаны үнемі күтпеуі мүмкін, себебі бастапқы даму қызметкерлері немесе айналасындағылар оны бұзылған жағдайда жөндеп береді деп ойлайды (бірақ бұл әрқашан орындалмайды). Соңғы жылдары бай елдердің көмекке көп шарт қоюы оның тиімділігін төмендеткені жиі айтылып жүр. Мысалы, байланыстырылған көмекте донор елдер алушыдан тауарлар мен қызметтерді тек донордан ғана сатып алуын талап етеді, тіпті олар басқа жерде арзан болса да. Басқа шарттарға елдің шетелдік инвестицияларға ашылуы кіреді, тіпті ол мұндай қадамға әзір болмаса да.
Дамуға көмек көрсетуді басқа да сын-пікірлер
Тиімділік және нәтижелілік мәселелерінен өзге, дамуға көмекке қатысты тағы да сын айтылған.
Көмек көрсетушілердің орынсыз әрекеттері
Дамуға көмек көбінесе жергілікті даму жобаларын қолдау арқылы ұсынылады. Мұндай жобаларда кейде қатаң мінез-құлық ережесі сақталмайды. Кейбір жобаларда дамуға көмек көрсететін мамандар жергілікті мінез-құлық нормаларын ескермейді. Мысалы, жергілікті киім талаптары және әлеуметтік қарым-қатынас ережелері. Дамып келе жатқан елдерде бұл мәселелер өте маңызды саналады және оларды сақтамау ауыр реніш тудырып, осылайша үлкен проблемаларға және жобалардың кешігуіне әкелуі мүмкін.
Байланысты көмек
Сонымен қатар, дамуға көмек көрсету сапасын бағалау мәселесі де көп талқыланады, қарапайым көлемінен гөрі. Мысалы, міндетті көмек көбінесе сынға ұшырайды, себебі берілген көмек донор елде немесе таңдалған елдер тобында жұмсалуға тиіс. 1991 жылғы ЭЫДҰ есебінде көрсетілгендей, міндетті көмек дамуға көмек жобаларының құнын 20 немесе 30 пайызға дейін қымбаттатуы мүмкін.
Көмек пен басқа донорлық саясат арасындағы қарама-қайшылықтар
Сонымен қатар, донорлар бір қолымен үлкен көлемде дамуға көмек көрсетсе, екінші қолымен қатаң сауда немесе көші-қон саясаты арқылы, немесе шетелдік корпорацияларға мүмкіндік беру арқылы осы көмектің нәтижесін жояды деген сын бар. Дамуға берілген міндеттеме индексі донорлардың жалпы саясатын бағалайды және ресми даму көмегінің мөлшерін салыстырудың орнына, олардың дамуға көмектесу сапасын анықтайды. Даму саласындағы антрополог және зерттеуші Джейсон Хикель ЭЫДҰ-ның бай елдері кедей елдерге экономикасын дамытуға және кедейлікті жеңуге көмектеседі деген пікірге қарсы шықты. Хикель былай деді: "Бай елдер кедей елдерді дамытпайды, керісінше кедей елдер бай елдерді дамытады".
Батыс құндылықтары мен бағдарламаларын енгізу
Тағы бір сын-пікір, Батыс елдері өздерінің қажеттіліктері мен шешімдерін басқа қоғамдар мен мәдениеттерге жиі проекциялайды. Оған жауап ретінде, Батыс елдерінің көмегі кейбір жағдайларда "ішкі" сипатқа ие болып келеді, яғни қажеттіліктер де, шешімдер де жергілікті мәдениеттерге сәйкес әзірленеді. Мысалы, кейде бірнеше этникалық топтардың ынтымақтастығын қамтамасыз ету мақсатында жобалар құрылады. Бұл құрметті мақсат болғанымен, мұндай жобалардың көпшілігі осы ниеттің салдарынан сәтсіз аяқталады. 2006 жылғы Палестина сайлауын талдау кезінде, АҚШ Палестинадағы даму бағдарламаларын қаржыландыру арқылы Палестина басшылығын қолдағанын атап өтті, бұл АҚШ қолдаған қайта сайлануға түскен ұйым еді. Фей мен Нихаус сайлау жылында алушы партияның донорлық ұйыммен үндестігі неғұрлым жоғары болса, оған орташа есеппен соғұрлым көп көмек көрсетілетінін анықтады. Жапония Біріккен Ұлттар Ұйымында ұқсас дауыс беру бағыттарын ұстанатын елдерге көмек беруге басымдық береді, Франция көбінесе бұрынғы колонияларына көмек жібереді, ал АҚШ Израиль мен Египетке пропорционалдық емес көмек көрсетеді. Көмектің ашықтығы және жариялылығы маңызды, ол көмек алатын елдердегі демократиялық азаматтық құқықтар үшін де, донор елдерде көмекке қатысты реалистік және тұрақты көзқарас үшін де маңызды. Кейбір үкіметтер әскери көмекті "сыртқы көмек" ұғымына қосады, бірақ халықаралық қауымдастық әскери көмекті дамуға жәрдем ретінде қарастырмайды.
Гендерлік теңдікке көмек
1975 жылы БҰҰ-ның әйелдерге арналған онжылдығы басталғаннан бастап, дамудағы әйелдерге (WID) қатысты халықаралық даму тәсілі дамуға көмек көрсетуді іске асыра бастады. Кейбір ғалымдар WID тәсілін гендерлік теңдікті ынталандыруға арналған арнайы көмек ұсынудың орнына, қазіргі даму көмегінің үлгілеріне сүйенуі үшін сынады. 1980 жылдарға дейін дамуға көмек көрсетуде гендерлік мәселелерді қарастыру бойынша WID басымдық құрды. 1990 жылдардың басында «Гендер және даму» бағыты халықаралық даму көмегінде гендерлік теңгерімді енгізуге ықпал етті. Гендерлік теңгерімді енгізу БҰҰ-ның барлық бөлімшелерінде қабылданып, БҰҰ Экономикалық және әлеуметтік кеңесі гендерлік теңдікке жетуді мақсат тұтатын анықтаманы қабылдады. БҰҰ дамушы елдер үшін бекітілген Мыңжылдық даму мақсаттарының сегізіншісінде гендерлік теңдікті қамтамасыз ету және әйелдерді күштендіруді маңызды бағыт ретінде көрсетті. Еуроодақ 1984 жылғы Ломе конвенциясынан бастап әйелдерді дамыту тұрғысынан қарастыруды өз көмек саясатына енгізді. 1992 жылы Еуроодақтың Латын Америкасы және Азиядағы даму саясатында даму бағдарламаларының әйелдердің мәртебесіне және рөліне зиян келтірмеуі керектігі алғаш рет айтылды. Осыдан бері Еуроодақ дамуға көмек және бағдарламаларға гендерлік теңдікті енгізу саясатын жалғастырып келеді. Еуроодақтың гендерлік теңдікке бағытталған көмегінің көп бөлігі әйелдердің білім алуға, жұмыспен қамтуға және репродуктивті денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділігін арттыруға жұмсалады. Алайда, жер реформасы сияқты кейбір гендерлік теңсіздік мәселелері аймақтық ерекшеліктерге сәйкес шешіледі, мысалы, Латын Америкасындағы әйелдерге қарсы қылмыстық топтардың әсерін жою. 2012 жылы АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігі (USAID) гендерлік теңдік және әйелдерді күштендіру саясатын қабылдады, ол оның көмек бағдарламаларын гендерлік теңдікті басты мақсат етіп бағыттауға арналған. Көптеген үкіметтік емес ұйымдар да өз бағдарламаларына гендерлік теңдік принципін енгізді. Нидерландыда Oxfam Нидерланды дамуға көмек көрсету ұйымы, Дамушы елдермен ынтымақтастық жөніндегі гуманистік институт, Дамуға көмек жөніндегі шіркеуаралық ұйым және Көмек және дамуға көмек жөніндегі католик ұйымы сияқты үкіметтік емес ұйымдар гендерлік теңдікке қатысты белгілі бір мақсаттарды өздерінің көмек бағдарламаларына енгізді. Норвегия Сыртқы істер министрлігінен көмек алатын немесе Норвегия үкіметімен көмек жобаларында серіктес болып табылатын үкіметтік емес ұйымдар әйелдер мен гендерлік теңдікке басымдық беретіндіктерін көрсетуі керек. Бұл талапқа жауап ретінде Норвегиялық Digni сияқты христиандық қайырымдылық ұйымдары гендерлік теңдікті қолдайтын жобаларды бастады. Билл мен Мелинда Гейтс қоры сияқты қайырымдылық қорлар гендерлік теңдік үшін қаржы бөлу үшін үкіметтік көмек ұйымдарымен серіктестік құрды, бірақ көмек көбінесе жергілікті ұйымдармен және ҮЕҰ-мен серіктестік арқылы ұсынылады. Индиана университеті Пурду университеті Индианаполистің экономисі Уна Осили 2000 және 2010 жылдар аралығында АҚШ-тан гендерлік теңдікке бағытталған 1 миллион доллардан астам жеке көмек гранттарының жалпы сомасы 1,15 миллиард долларды құрағанын анықтады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы гендерлік теңдікке бағытталған көмектің көлемін егжей-тегжейлі талдап көрсетті. ЭЫДҰ-ға мүше елдер гендерлік теңдікті алға жылжытуға бағытталған бағдарламаларды жобалағанда оларды гендерлік маркерлермен белгілейді. 2019 жылы 20 ЭЫДҰ ДАК мүшелері гендерлік теңдікке көмек көрсетуге шамамен 56,5 миллиард доллар жұмсады, оның 6,3 миллиард доллары гендерлік теңдік негізгі бағдарламалық мақсат болып табылатын бағдарламаларға жұмсалды.
Гендерлік теңдікке арналған көмектің тиімділігі
Гендерлік теңсіздікті есептеу және дамуға көмек бағдарламаларын бағалау үшін гендерлік теңсіздіктің үш негізгі өлшемі қолданылады. 1995 жылғы Адам дамуы жөніндегі баяндамада БҰҰ Даму бағдарламасы Гендерлік даму индексі мен Гендерлік мүмкіндіктерді арттыру өлшемін енгізді. Гендерлік мүмкіндіктерді арттыру өлшемі үш өлшемге негізделген: ұлттық парламенттердегі әйелдердің үлесі, экономикалық шешім қабылдау лауазымдарындағы әйелдердің пайызы және әйелдердің табысының үлесі. Гендерлік даму индексі Адам даму индексін пайдаланады және өмір сүру ұзақтығы, табыс және білім салаларындағы гендерлік теңсіздіктерді ескере отырып, оның нәтижелерін түзетулермен жетілдіреді. Гендерлік нәтижелерді өлшеу кезінде баяндамада оң бағдарламалық әсерлер анықталды, бірақ бұл нәтижелер қызметтерге қолжетімділіктің артуынан немесе гендерлік теңдіктің өсуінен туындағанын баяндама қарастырмады. Тіпті гендерлік теңдік көмектің мақсаты ретінде белгіленген жағдайда да, көмектің басты назары көбінесе басқа факторларға аударылады. Гендерлік теңдік ұйым үшін саяси мақсат ретінде жиі ұсынылады, бірақ бағдарламалық қызметкерлердің осы мақсатқа қатысты міндеттемелері мен дайындығы әртүрлі болады. Гендерлік теңдік екінші деңгейдегі мақсат болған жағдайда, гендерлік теңдікке ықпал ете алатын қаражаты бар даму көмегі гендерлік рөлдердегі өзгерістерге әсер етпей, тек көмек алатын әйелдердің квотасын орындау үшін пайдаланылуы мүмкін, бұл Гендерлік теңдікті қамтамасыз етудің мақсатына қайшы келеді. Олар жүргізген әдебиеттерге шолуда, әйелдер басқаратын ҮЕҰ-ларда Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету бағдарламалары көбірек кездесетінін және ұйымдардағы Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету бағдарламаларын көбінесе әйелдер басқаратынын анықтады. Гендерлік теңдік бағдарламаларын екі санатқа бөлу арқылы – гендерлік теңдікті қамтамасыз ететін бағдарламалар және гендерлік теңдікті негізге алмайтын бағдарламалар – Джонс пен Свисс үкіметтік көмек ұйымдарының әйел басшылары гендерлік теңдікті қамтамасыз ететін бағдарламаларға көбірек қаржылық қолдау көрсеткенін және жалпы алғанда гендерлік мәселелерге сезімтал бағдарламаларға сәл көбірек қолдау көрсеткенін анықтады.
Гендерлік теңдікке бағытталған көмекті сынға алу
Гент университетінің профессоры Петра Дебусшер ЕО-ның көмек агенттіктерін гендерлік теңдікті қамтамасыз етуде "интеграциялық тәсілді" қолдануы үшін сынады, онда гендерлік теңдікті қамтамасыз ету қолданыстағы саясат мақсаттарына жету үшін пайдаланылады, ал "өзгертуші тәсіл" гендерлік теңдікті қамтамасыз ету үшін саясат басымдықтары мен бағдарламаларды түбірінен өзгертуге ұмтылады. Ол қолданылған тіл гендерлік және даму тәсілінен гөрі дамудағы әйелдер тәсіліне көбірек сәйкес екенін анықтады. Ол ерлердің отбасылық зорлық-зомбылықтағы рөлі жеткіліксіз көрсетілетінін, ал бағдарламалар мен саясат әйелдерді құрбандықтан алып тастауға бағытталғанын атап өтті. Дебусшердің сөзіне göre, аймақтағы әйелдер ұйымдары ЕО-ның экономикалық өсу құрылымына қарағанда гендерлік әлеуметтік құрылымдарға көбінесе қызығушылық танытады. Еуропа мен оның маңындағы елдерге берілетін ЕО даму көмегі бойынша Дебусшер әйелдердің білім алуын ынталандыру бағдарламалары ең алдымен жалпы экономикалық өсуді ынталандыру үшін, отбасылық және әлеуметтік теңсіздіктерді жою үшін емес, жасалғанын айтты. Гендерлік теңдікке қатысты кейбір сын-пікірлер даму бағдарламаларын әзірлеуде әйелдер ұйымдарының дауысының жетіспеушілігін талқылайды. Дебусшер феминисттер мен әйелдер ұйымдарының ЕО көмегінде жеткілікті деңгейде өкілдік етілмейтінін айтты, және феминисттік және әйелдер ұйымдары саяси бағдарламаларды іске асыруға қатысқанмен, олардың дамуына ЕО-ның Оңтүстік Африкаға көмек көрсетуіне жеткілікті қатыспағанын жеткізді. Т.К.С. Равиндран мен А. Келкар Хамбете Мыңжылдық Даму Мақсаттарын барлық даму мақсаттарына гендерлік теңдікті жеткіліксіз интеграциялағаны үшін сынады, оның орнына жеке даму мақсатын жасады, бұл гендерлік теңдікті насихаттау үшін берілетін көмек көлемін шектеді.