Кіріспе

Аустрия-Венгрия әскери күштерінің теңіз бөлімі – Аустрия-Венгрия әскери-теңіз флоты немесе Императорлық және Корольдік соғыс флоты (Kaiserlich und königlich, қысқаша k. u. k. Kriegsmarine, Császári és Királyi Haditengerészet) – Аустрия-Венгрияның теңіз күштері болды. Аустрия-Венгрия әскери-теңіз флотының кемелері «Өзінің Маjestісінің кемесі» (Seiner Majestät Schiff) деген мағынаны білдіретін SMS аббревиатурасымен белгіленді. k. u. k. Kriegsmarine 1867 жылы Аустрия-Венгрия құрылғаннан кейін құрылды және 1918 жылы империяның жеңілісі мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен бірге таратылды. 1867 жылға дейін Императорлық австриялық теңіз флоты, немесе жай ғана австриялық теңіз флоты Француз революциялық соғыстарында, Наполеон соғыстарында, Мароккоға қарсы австриялық экспедициясында (1829), Екінші египет-осман соғысында, Бірінші және Екінші итальян тәуелсіздік соғыстарында, Екінші Шлезвиг соғысында және Үшінші итальян тәуелсіздік соғыстарында қатысты. Жеті апталық соғыста Пруссия мен Италиядан жеңілгеннен кейін Австрия империясы Аустрия-Венгрияның қос монархиясына айналды, ал теңіз флоты да Аустрия-Венгрия теңіз флоты болып өзгерді. Империяның алғашқы жылдарында көбінесе назардан тыс қалған k. u. k. Kriegsmarine, Аустрия-Венгрияның өнеркәсібінің дамуымен бірге Адриатика және Жерорта теңіздеріндегі ең ірі теңіз флотының біріне айналды. 1914 жылға қарай k. u. k. Kriegsmarine бейбіт уақытта 20 000 қызметкерден тұратын күшке ие болды және Боксер көтерілісі мен Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі басқа да қақтығыстарда қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде Одақтас державалар Адриатика теңізінде k. u. k. Kriegsmarine-ді ұстап тұру үшін Отранто кедергісін сақтады. Империяның жағалауын және аралдық жағалауын қорғау міндетімен жүктелген теңіз флоты, жауынгерлік кемелерін, крейсерлерін және басқа да су үстіндегі кемелерін жою қаупіне бармай, одақтас кемелерге шабуыл жасау үшін өзінің U- қайықтарына сүйенуді жөн көрді. 1918 жылдың маусымында ол үлкен теңіз флотымен Отранто кедергісін бұзуға тырысты, бірақ шабуыл 10 маусымда итальяндық торпедалық катердің шабуылынан батқаннан кейін тоқтатылды. Бес айдан кейін, Аустрия-Венгрия империясы соғыста құлдырау мен жеңіліске бет бұрған кезде, империя 31 қазанда теңіз флотының көп бөлігін жаңадан жарияланған Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетіне беруге шешім қабылдады, бұл k. u. k. Kriegsmarine-нің соңына сызық салды. Үш күннен кейін империяның әскери билігі Вилла-Джиустидегі соғыс тоқтату туралы келісімге қол қойып, тез ыдырап бара жатқан империяны соғыстан шығарды. Сен-Жермен және Трианон келісімдеріне қол қойылғаннан кейін Австрия мен Венгрия құрлыққа шыға алмай қалды, ал империяның ең маңызды порттары – Триест, Пола, Фиуме және Рагуза Италия мен Югославияның құрамына кірді. k. u. k. Kriegsmarine-нің негізгі кемелері Одақтас державаларға берілді, олар 1920 жылдары теңіз қарусыздану дәуірінде олардың көп бөлігін жойды.

Шығу тегі

К.у.к. Кригсмарин 18 ғасырға дейін ресми түрде құрылмаған, бірақ оның бастауы 1382 жылы Триесттің Австрия герцогтығына қосылуымен байланысты. 13 және 14 ғасырларда Триест 1283 және 1372 жылдар аралығында Адриатика портын уақыт-уақыт басып алған Венеция Республикасына теңіз саудасында қарсылас болды. 1381 жылы Турин бейбіт шарты бойынша Венеция Триестке деген талабынан бас тартты, ал Триесттің жетекші азаматтары Австрия герцогы Леопольд III-тен портты оның иелігіне қосуды сұрады. Триестті Австрия герцогтығына қосу туралы келісім 1382 жылдың 30 қыркүйегінде Грац қамалында қол қойылды. Триесттің қосылуы Австрияға портты әкелгенімен, қалаға үлкен дәрежеде автономия берілді және Австрия герцогтары портқа немесе оны қорғау үшін теңіз күштерін құру идеясына көп көңіл бөлмеді. 18 ғасырдың соңына дейін австриялық теңіз күштерін құруға тек шектеулі әрекеттер жасалды. Отыз жылдық соғыс кезінде генерал-сиссимус Альбрехт фон Валенштейнге Мекленбург-Шверин және Мекленбург-Гюстров герцогтықтары сыйға берілді, сондай-ақ 1628 жылы Германияның солтүстігінде Дания-Норвегияға қарсы бірнеше әскери жеңіске жеткеннен кейін, Киелі Рим императоры Фердинанд II оған «Солтүстік және Балтық теңіздерінің адмиралы» атағын берді. Алайда, Валенштейн Стральзундты басып алуға сәтті болмады, ол Францбург капитуляциясына және одан кейінгі қоршауға Даниялық, шотландтық және швед әскерлерінің көмегімен қарсы тұрды, бұл оған Балтық теңізіне қол жеткізуге және Скандинавия елдерінің және Нидерландының теңіз күшіне күш сынау мүмкіндігін жоққа шығарды. 1634 жылы өз офицерлерінің қолынан қаза тапқан Валенштейннің өлімі Солтүстік немесе Балтық теңіздерінде австриялық теңіз күштерінің дамуына кедергі келтірді. Австрияның теңіз істеріне келесі қатысуы теңізде емес, Дунай өзенінде болды. Ұлы түрік соғысы кезінде Савой князі Евгений Дунай бойындағы кемелердің шағын флотилиясын Осман империясына қарсы күресу үшін пайдаланды, бұл практиканы Габсбургтер үйі 16 және 17 ғасырларда Австрияның Осман империясымен көптеген соғыстары кезінде бұрын да қолданған. Бұл өзен флотилиялары негізінен Австрияның жағалау портынан келген экипаждармен толықтырылды және Дунай арқылы әскерлерді тасымалдауда және стратегиялық маңызды өзенде түріктердің бақылауын жоққа шығаруда маңызды рөл атқарды. Дунай флотилиясының маңызды бөлігін серб Шайкаши құрады. Алайда, Австрия Испанияның мұрагерлік соғысы кезінде Триест портын француз теңіз күштерінің бомбалауынан кейін де толыққанды теңіз күшіне ие болмады. Теңіз күші болмағандықтан, Австрия өз жағалау қалаларын қорғай алмады немесе Адриатика немесе Жерорта теңізіне күш тастай алмады. Соғыс Утрехт, Раштатт және Баден шарттарымен аяқталды. Раштатт шарты бойынша Австрия Испаниялық Нидерланды, Неаполь корольдігі, Сицилия корольдігі, Сардиния корольдігі және Милан герцогтығын алды. Австрияның Сардиния мен Неапольді 1734 жылы Польша мұрагерлік соғысы кезінде Испанияға жоғалтуымен бақылауы қысқартылған болса да, бұл аумақтар және жаңа Австриялық Нидерланды Австрияға бұрынғыдан да көп теңізге қол жеткізуді қамтамасыз етті. Испанияның мұрагерлік соғысынан кейін Австрия өзінің енді көптеген жағалау иеліктерін қорғау үшін толыққанды теңіз күштерін құруға қайтадан қызығушылық танытты. Бұл Еуропа елдерінің көпшілігінің меркантилизмге, колонияларды құру мен дамытуға және 18 ғасырдың басында шетелдік сауда компанияларын құруға қызығушылығының артуымен сәйкес келді. Алайда, Австрияның теңіз саудасы мен теңіз кәсіпорындарына қатысуындағы ең үлкен кедергі елдің географиялық орны болды. Австрияның Адриатика теңізі бойындағы ұзақ жағалауына қарамастан, оның негізгі жағалауында орналасқан маңызды порттары Венадан үлкен Австрия Альпі тауларымен оқшауланды. Сонымен қатар, Австрияның Адриатика порттарын елдің ішкі аймақтарымен байланыстыратын ірі өзендер болған жоқ. Австрияда үш ірі кеме жүретін өзен де болды: Эльба, Одер және Дунай. Алайда, Эльба мен Одер Пруссия Корольдігі арқылы ағып, солтүстік және Балтық теңізіне құятын болды, ал Дунайдың сағасы Осман империясының аумағында орналасқан. Бұл екі ел де 18 ғасырда Австрияның басты қарсыластары болып қалып, австриялықтардың теңізге қол жеткізу үшін негізгі өзендерін пайдалануына кедергі келтірді.

Остенд компаниясы

Испания мұрагерлік соғысынан кейін Австрияның теңізге ең маңызды шығу жолы жаңадан иеленген Австриялық Нидерланд болды. Австрияның қалған бөлігімен тікелей шектеспесе де, Австриялық Нидерланд Габсбургтер билік еткен Киелі Рим империясының шегінде орналасқан еді. Аталған аймақта Гент, Антверпен, Брюгге және Остенд сияқты Атлант мұхитына оңай қол жеткізе алатын көптеген порлар да бар болды. Дегенмен, Австриялық Нидерландтың экономикасы Австрияның қалған бөлігінен үлкен алшақтыққа тап болды, ал Габсбургтердің көптеген билеушілері бұл провинцияға аса назар бөлген жоқ. Тіпті 1716 жылдың маусымында Австриялық Нидерландтың генерал-губернаторы болып тағайындалған Савой князі Евгений Венада қалып, саясатты өзінің таңдаған өкілі, Прие графы Геркуле Луи Туринетти арқылы басқарды. 17- және 18-ғасырдың басында Голланд, Британ және Француз Шығыс Үндістан компанияларының табысы Остендтің саудагерлері мен кеме иелерін Шығыс Үндістанмен тікелей сауда байланыстарын орнатуға итермеледі. 1722 жылдың желтоқсанында Карл VI Остенд компаниясына Шығыс және Батыс Үндістанмен, сондай-ақ Африкамен сауда жасауға 30 жылдық жарғы берді. Остенд компаниясы өте табысты болды, 1724-1732 жылдар аралығында компанияның 21 кемесі Кариб теңізі, Африка және әсіресе Азияда сауда жасау үшін жіберілді. Остенд компаниясының ең табысты сапарлары Кантонға жасалған сапарлар болды, себебі шай бағасының өсуі Қытаймен сауда жасайтын кемелерге жоғары пайда әкелді. 1719-1728 жылдар аралығында Остенд компаниясы Қытайдан 7 миллион фунт шай тасымалдады, бұл сол кездегі Батыс Еуропаға әкелінген шайдың жалпы көлемінің шамамен жартысы болды, бұл компанияны Шығыс Үндістан компаниясымен шай саудасында тең деңгейге жеткізді. Алайда, Остенд компаниясының өмірі қысқа болды, себебі Карл VI Вена шартынан кейін британдық дипломатиялық өтініштерге байланысты компанияның жарғысын тоқтатты, ал компания 1731 жылы қызметін тоқтатты.

Карл VI мен Мария Тереза

"Навигация мен сауда – мемлекеттің ең басты тірегі" деп сенген Киелі Рим императоры Карл VI Австрияның сауда флотын арттыру және оны қорғау үшін лайықты флот құру мақсатында Остенд компаниясын құрудан өзге де жобалармен айналысты. Бұл Венаны Триестке қосатын Семеринг жолы арқылы жаңа жол салуды және 1719 жылы Триест пен Фьюме порттарын еркін деп жариялауды қамтыды. Австриялық саудагерлерді Адриатика және Жерорта теңізіндегі қақпақшылықтан қорғау үшін Карл VI 1720 жылы Ұлыбританиядан Камберленд желісінің үш палубалы 80 зеңбірекке ие үшінші дәрежелі кемесін сатып алды. Кеме Сан-Карлос деп аталды және Неапольден тысқары орналастырылды. Адриатикада Карл VI одан да көп кемелер салды, көбінесе оларды итальяндық және испандық офицерлер басқарды. Адриатика флоты үш желілік кеме, бір фрегат және бірнеше галерадан тұрды. Барлығы 500 зеңбірек және 8 мың адамнан тұратын Адриатика флоты болды. Бірақ Остенд компаниясы таратылғаннан кейін 1738 жылы император Австрияның Адриатика флотының жағдайын тексеру үшін комиссия құрды. Оның есебінде флоттың "пайдасы шамалы, шығыны зор, шабуыл болған жағдайда жеңілу қаупі бар" деген қорытынды келтірілді. Бұл есеп ақырында Карл VI-ны Адриатика флотын таратуға және көптеген офицерлер мен экипаж мүшелерін Австрияның Дунай флотилиясына ауыстыруға итерді. 1740 жылдың 19 қазанында Карл VI қайтыс болғаннан кейін Саксония, Пруссия, Бавария және Франция 1713 жылғы Прагматикалық санкцияны мойындамады, ол Карлдың қызы Мария Терезияның оған мұрагерлік етуіне жол ашқан еді. Пруссияның Фридрих II 1740 жылдың желтоқсанында Австрияға басып кірді және жеті жылдық соғыста Австрия мұрагерлік соғысы деп аталған Силезияның бай Габсбург провинциясын басып алды. Бұл қақтығыс Австрия үшін негізінен құрлықтағы соғысқа айналды, бұл жаңа таққа отырған Мария Терезияның теңіз істерін ескермеуіне себеп болды. Ол соғыстың барлық уақытын Австрия тағына мұрагерлік етуін қамтамасыз етумен айналысты, әкесінің Адриатикадағы бұрынғы флотын қайта құруға көңіл бөлмеді. 1756 жылы Жеті жылдық соғыс басталғанда Австрияда әлі де лайықты флот болмады. Австрияның сауда флотына қарсылас теңізшілер мен қақпақшылар, сондай-ақ қарақшылар үлкен кедергі келтірді, сондықтан Австрияның теңіз саудасының көп бөлігі шетелдік кемелерде жүргізілуге тиіс болды. Австрияның кемелерін қорғау үшін теңіз күшінің болмауы граф Кауницті Адриатика теңізін қорғау үшін фрегаттардан тұратын шағын күш құруға итерді. Алайда Жеті жылдық соғыс Венаны Австрияның Пруссиямен жер шекарасына және Адриатика теңізінің жағалауына көбірек назар аударуға мәжбүр етті, бұл Кауництің бағдарламасының табысқа жетуіне кедергі келтірді. 1775 жылы Австрия Шығыс Үндістан компаниясын құру арқылы шетел сауда компаниясын құруға тағы бір әрекет жасады. Уильям Болтс басқарған компанияның Үндістанға алғашқы сапары 1776 жылдың 24 қыркүйегінде Болтстың Мария Терезаның ұлы Леопольд басқарған Тоскана Ұлы Герцогтығындағы Ливорнодан "Джузеппе и Тереза" атты Индиаман кемесімен аттанғанымен басталды. Сонымен қатар, Болтсқа қасиетті Рим империясының туымен Парсы, Үндістан, Қытай және Африка елдерімен сауда жасауға 10 жылдық келісім берілді. Австрияның теңіз арқылы колониялар құруға жасаған алғашқы әрекеті – Австрияның Шығыс Үндістан компаниясы. Келесі екі жыл ішінде Болтс Малабар жағалауында, Африканың оңтүстік-шығыс жағалауындағы Делагоа шығанағында және Никобар аралдарында зауыттар құрды. Алайда бұл кәсіпорындар Португалия және Дания-Норвегия сияқты басқа отаршылдық державалардың қысымына байланысты сәтсіз аяқталды, олар Болтсты және оның отарлаушыларын Африкадан және Бенгал шығанағынан күшпен шығарып тастады. Сонымен қатар, Австрия үкіметі 20 жылдың ішінде екі ірі континенттік соғысқа қатысқаннан кейін басқа шет мемлекеттерді ашуландырмауды қалады. Вена компанияға немесе өз мүдделерін қорғау үшін жеткілікті үлкен флот құруға көп ақшалай қолдау көрсетуге дайын емес еді. Бұл ішінара Австрия үкіметі Триест және Фьюме порттары флотты құру мен күтіп ұстау шығындарын көтеруі керек деп күткендіктен болды.

Австрия әскери-теңіз флотының құрылуы

1786 жылы Австрияның әскери-теңіз флоты құрылды. Император Иосиф II Остендтен екі катер сатып алды, әрқайсысы 20 зеңбірекпен қаруландырылды және оларды Триестке жіберді. Иосиф II сонымен қатар Австрияның теңіз туын енгізді, ол сол жағында Австрияның тәжінің қызыл-ақ-қызыл туынан тұратын еді. Бұрын Австрия кемелері Габсбург монархиясының сары және қара туын көтерген. Иосиф II-нің теңіз туы Австрияның, кейіннен Австрия-Мажарстанның теңіз туы ретінде Бірінші дүниежүзілік соғыстың ортасына дейін сақталды. 1789 жылы Франция революциясының басталуы және одан кейінгі Франция революциялық соғыстары Еуропаның саяси картасын өзгертіп, Австрия әскери-теңіз флотының сол кезге дейінгі ең ірі кеңейуіне әкелді. Иосиф II-нің ізбасары Леопольд II тұсында Австрия әскери-теңіз флоты Триест портында орналасқан болатын. 1797 жылы Франция мен Австрия арасындағы Кампо-Формио шарты Бірінші коалиция соғысын аяқтады. Австрия Францияға Австрия Нидерландысын және Жерорта теңізіндегі, соның ішінде Корфу және басқа да Иония аралдарын берді. Венеция Республикасы мен оның аумақтары екі мемлекет арасында бөлісті, ал Австрия Истрия және Далмациямен бірге Венеция қаласын алды. Венецияның теңіз күштері мен базалары Австрияға берілді және болашақ Австрия әскери-теңіз флотының негізін құрады. Кампо-Формио шартының нәтижесінде Австрия Адриатикадағы ең ірі және жалғыз теңіз державасы болды. Венеция флотының қалдықтарын қосымас бұрын, Австрия флоты 1786 жылы сатып алынған екі катерден, сондай-ақ бірнеше қаруланған сауда кемелері мен канонерлік қайықтардан тұрды. Венеция француз оккупациясынан зардап көргенімен, Австрияның аннексиялау арқылы алған кемелері 1799 жылы Екінші коалиция соғысының басында Австрия әскери-теңіз флотының шамамен 37 кемеге дейін өсуіне мүмкіндік берді. Бұл кемелер көбінесе 111 зеңбірек және 787 экипаж мүшесі бар шағын жағалау кемелерінен тұрды. Бұл әлі де өте шағын теңіз күші болды, ол кемеге орташа есеппен үш зеңбірек және 21 экипаж мүшесімен Адриатикадан тыс жерге күш көрсетуге немесе Жерорта теңізінде Австрия кемелерін қорғауға қабілетсіз болды. 1799 жылы Австрия армиясы Анконаны басып алғанда, үш бұрынғы венециялық желілік кеме – Лахарпе, Стенгель және Бейранды австриялықтар тәркіледі. Әр кемеде 74 зеңбірек болғанымен, Адриатикадағы басқа кемелерге қарағанда әлдеқайда көп болғанымен, Австрия үкіметі оларды флотқа қосудың орнына, бұзу үшін сатуды жөн көрді. XVIII ғасырдың соңында теңіз қызметіне қатысты бірнеше жаңа ережелер енгізілді. Оларға офицерлерге кемеге бұйрық бергенде артық айқайламауды, әр кеме капитанына өз есебінен сауда жасауға тыйым салуды және хирургтарға аурудың алдын алу үшін кемелерді күніне бірнеше рет дезинфекциялауды бұйыру кірді. Ең маңызды ереже – теңіз офицерлеріне неміс тілін үйренуді міндеттеу болды. Ол кезде Австрияның көптеген теңіз офицерлері итальяндық немесе испандық болды, ал итальян тілі 1848 жылға дейін офицерлік корпустың басты тілі болып қала берді. Бұл саясаттың өзгеруі Австрияның көпұлтты империясын Киелі Рим империясының неміс мемлекеттеріне жақындату ниетін көрсетті.

Наполеон соғыстары

1802 жылғы 17 наурызда Австрияның эрцгерцогы Карл «Теңіз күштерінің бас инспекторы» лауазымында Венецияда «Императорлық және Корольдік теңіз кадеттер мектебін» құруға бұйрық берді. Бұл мектеп 1848 жылы Триестке көшіріліп, «Императорлық және Корольдік теңіз академиясы» (нем. k. u. k. Marine Akademie) деп аталды. Австрия екінші және үшінші коалициялар кезінде Францияға қарсы күресті, ал Аустерлицтегі жеңілістен кейін Киелі Рим императоры Франциск II Пресбург шартына келісуге мәжбүр болды, бұл Австрия империясын әлсіретіп, Наполеонның ықпалымен Германияны Рейн конфедерациясы ретінде қайта ұйымдастырды. Франциск өзінің Киелі Рим императоры лауазымын сақтап қалу мүмкін емес деп санап, 6 тамызда 1806 жылы Киелі Рим империясының тағынан бас тарды және сол жарғыда Киелі Рим империясы таратылғанын жариялады. Бұл Рейн конфедерациясының заңдылығын күмәнде ету мақсатында жасалған саяси қадам болды. Екі жыл бұрын Наполеонның өзін Франция императоры деп жариялауына жауап ретінде Франциск Австрияны империя дәрежесіне көтерді. Осылайша, 1806 жылдан бастап ол Австрия императоры Франциск I ретінде биледі. Бұл қадам Киелі Рим империясының туын көтерген теңіз күштері енді Австрия теңіз флотының құрамына ғана енгенін білдірді. Үш жылдан кейін Австрия Францияға қарсы жаңадан соғыс жариялады, осылайша Бесінші коалиция соғысы басталды. Ваграм шайқасында Австрия жеңілгеннен кейін империя бейбітшілікке келуге мәжбүр болды. Нәтижесінде Шенбрунн шарты Австрияға қатал талаптар қойды. Австрия Зальцбург герцогтігін Бавария Корольдігіне беруге мәжбүр болды және Адриатика теңізіне қол жеткізуді жоғалтты. Ол Гориция мен Градисканың жағалау аймақтарын, Триесттің императорлық еркін қаласын, Карниоламен бірге Истрия маркасын, Шығыс Тирольмен бірге Батыс Каринтияны және Сава өзенінен оңтүстік-батысқа қарай орналасқан хорват жерлерін Франция империясына берді. Батыс Галиция Варшава герцогтігіне, ал Тарнополь Ресей империясына қосылды. Бұл шарттар Австрияның Адриатика жағалауын жойды, осылайша Австрия теңіз флотын жойды, оның соғыс кемелері жаңадан құрылған Ильрия провинцияларын күзету үшін француздарға берілді. 1809 жылдан 1814 жылға дейін Австрияның жағалауы болмады, демек оны қорғауға арналған теңіз флоты да болмады.

Әскери-теңіз флотын жаңғырту

Вена конгресі мен 1815 жылғы Париж шартынан кейін Австрияның жағалауы қайта жаңғыртылды. Вена конгресінің шарттарына сәйкес, бұрынғы Австриялық Нидерланды жаңа құрылған Нидерландтар Біріккен Корольдігіне берілді, ал Австрия өтемақы ретінде Ломбардия-Венецияны алды. Бұл аумақтық өзгерістер Австрияға бес желілік кеме, екі фрегат, бір корвет және Наполеон соғыстары кезінде француздар Венецияда қалдырған бірнеше кішкентай кемелерді сыйлады. Алайда, 1789 жылдан бері Австрия қатысқан онжылдық соғыстар империяны банкроттыққа жуық қалдырды, сондықтан осы кемелердің көпшілігі қаржылық себептермен сатылды немесе тастап кетілді. Бірақ онжылдықтың соңында Австрияның теңіз күштері қайта құрыла бастады. Вена конгресінен кейінгі жылдары Австрия теңіз күштерінің өсуіне негізінен саяси қажеттіліктер, сондай-ақ экономикалық жағдайлар түрткіс болды. 1817 жылы Архигерцогиня Мария Леопольдина мен Бразилия императоры Педро I-нің некесі Австрия теңіз күштерінің кемесінің алғаш рет Атлант мұхиты арқылы Америкаға өтуіне әкелді, Архигерцогиня фрегаттар «Августа» мен «Австрия» арқылы Рио-де-Жанейроға сапар шекті. Үш жылдан кейін «Каролина» фрегаты Австрия елшісін Атлант арқылы Бразилияға жеткізді, содан кейін Қытайға бет бұрып, Австрия теңіз күштерінің кемесінің Шығыс Азияға алғаш рет сапар шеккенін белгіледі. 1820-ші және 1830-шы жылдарда Дунай бойындағы және Жерорта теңізіндегі Австрия саудасы қарқынды өсті. 1830 жылы Австрияның Дунай бу кемелер компаниясы құрылды, ал 1834 жылы оның «Мари Доротея» бу кемесі Триест пен Константинополь арасындағы саяхатпен Жерорта теңізінде алғашқы рет саяхат жасады. 1836 жылы Австрия Ллойды (нем. Österreichischer Lloyd) құрылды. Австрияның сауда флоты 1820-ші және 1830-шы жылдары өскенде, Австрия теңіз күштері де ашық теңізде қорғауды қамтамасыз ету үшін оның қатарында өсті. Грек тәуелсіздік соғысы кезінде Австрия теңіз күштері грек қарақшыларымен күресті, олар Осман империясына қарсы грек көтерілісін қаржыландыру үшін Австрия кемелеріне шабуыл жасауға тырысты. Сол уақытта Барбариялық қарақшылар Батыс Жерорта теңізінде Австрия кемелерін аулауды жалғастырды. Бұл екі қауіп Австрияның теңіз күштерінің ресурстарын қатты созды, олар Наполеон соғыстарынан кейін әлі де қайта құрылып жатқан еді. 1829 жылы лейтенант-коммандер (нем. Korvettenkapitän) Франц Бандьера басқаруымен екі австриялық корвет, бриг және шхуна Марокконың Атлант жағалауында қарақшылар ұстап алған австриялық сауда кемесін босату үшін сапар шекті. Миссия кеме экипажының қайтаруына әкелгенімен, марокколықтар кемені қайтарудан бас тартты, нәтижесінде Австрия Лараш қаласын бомбалады. Бұл әрекет Марокконың тұтқынға алынған австриялық кемені қайтаруына және Венаға өтемақы төлеуіне әкелді. Лараш қаласын бомбалау Солтүстік Африкалық қарақшылардың Жерорта теңізінде Австрия кемелеріне шабуыл жасауын тоқтатты. 1830-шы жылдарға қарай теңіз күштерін жаңғыртуға тырысу басталды. Австрия үкіметі қосымша кемелерді салуға және жаңа жабдықтарды сатып алуға жаңа қаржы бөлді. Ең маңызды өзгеріс – бу кемелерін енгізу болды, Австрия теңіз күштеріндегі алғашқы мұндай кеме – «Мария Анна» – Фиумеде салынды. «Мария Аннаның» алғашқы сынақтары 1836 жылы өтті. 1837 жылы Архигерцог Фридрих Леопольд теңіз күштеріне қатысты. Наполеон соғыстарының әйгілі ардагері, эрцгерцог Карлдың үшінші ұлы Фридрихтің теңіз күштеріне қосылу шешімі Австрия ақсүйектері мен жұртшылығы арасында оның беделін арттырды. Теңіз күштерінде болған кезінде Фридрих көптеген жаңғырту реформаларын енгізді, мақсаты Австрия теңіз күштерін «Венециялық» сипаттан «Австриялық» сипатқа өзгерту болды.

1840 жылғы шығыс дағдарысы

Фридрих пен Австрия әскери-теңіз флоты 1840 жылғы Шығыс дағдарысы кезінде алғашқы ірі әскери қақтығысына түсті. Бірінші Египет-Осман соғысы кезінде Осман империясын жеңгеннен кейін Мұхаммед Әли Египет Сирияның үлкен бөлігін басып алды. 1839 жылы Осман империясы осы аумақтарды қайтарып алуға тырысты, бірақ Незиб шайқасындағы шешуші жеңілістен кейін Осман империясы құлаудың алдында тұрды. Лондон конвенциясы арқылы Ұлыбритания, Австрия, Пруссия және Ресей Осман империясын құтқару үшін араласты. Конвенция Мұхаммед Әлиге Египеттің мұрагерлік билігін ұсынды, бірақ ол Сирияның көп бөлігінен шығып кетсе, Осман империясының құрамында қала береді. Мұхаммед Әли ұсынысты қабылдауға келіспеді, бірақ 1840 жылдың қыркүйегінде Еуропа елдері Мұхаммед Әлидің әскерлерімен күресуге кірісті. Британдық және австриялық теңіз күштері Нил дельтасын блокадалап, 1840 жылдың 11 қыркүйегінде Бейрутты бомбалады. 26 қыркүйекте Фридрих австриялық фрегат «Герьера» басшысы ретінде британдықтардың қолдауымен Сидон портын бомбалады. Австриялықтар мен британдықтар қалаға қонды, оның жағалаудағы бекіністерін шабуылдап, 28 қыркүйекте басып алды. Сидонды басып алғаннан кейін Австрияның теңіз эскадрильясы Акраға бет алды, қараша айында қаланы бомбалады, оның жағалаудағы бекіністерін қиратты және қаланың артиллериясын үнсіз қалдырды. Қалаға шабуыл кезінде Фридрих жеке өзі австро-британдық десант тобын басқарды және Акраның цитаделіне Осман, британ және австриялық туларды көтерді. Кампания кезіндегі басшылығы үшін эрцгерцог Фридрих Мария Терезия әскери орденінің рыцары атағымен марапатталды. 1844 жылы эрцгерцог Фридрих вице-адмирал шеніне көтеріліп, 23 жасында Әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы болды, бірақ Австрия Әскери-теңіз күштерінің басшысы лауазымы оның тағайындалғанына үш жыл өткен соң, 26 жасында Венецияда қайтыс болғаннан кейін аяқталды.

1848 жылғы төңкерістер

1848 жылы ақпанда Франциядағы сәтті төңкеріс король Людовик Филипп I-ді құлатып, Екінші Француз Республикасын құрғаннан кейін, революциялық ынтақ Еуропаның барлық аймақтарына тарады. Венада Австрия канцлері Клеменс фон Меттерних лауазымынан кетіп, Лондонға жер аударылды, ал император Фердинанд I немере інісі Франц Иосифтің пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүр болды. Австрия империясының әртүрлі этникалық топтарының ұлттық сезімдері Австриядағы төңкерістердің әртүрлі нысандарда өрбуіне себеп болды. Неміс австриялықтары арасында либералдық көзқарастар басым болды, бұл жағдай неміс мемлекеттеріндегі оқиғалармен одан әрі күрделенді. Империядағы венгрлер көбінесе өздерінің тәуелсіз патшалығын немесе республикасын құруға ұмтылды, нәтижесінде Венгрияда төңкеріс болды. Оңтүстік Венгриядағы қарама-қарсы ұлттық идеялар, негізінен Дунай флотилиясында қызмет еткен сербтер тұратын Шашкашка аймағында қақтығыстарға әкелді. Австрия империясындағы итальяндықтар да Италия түбегіндегі басқа итальян тілінде сөйлейтін мемлекеттермен бірігіп, "Италия Корольдігін" құруға тырысты. Венадағы төңкеріс Милан мен Венецияда Габсбургтерге қарсы көтерілістерді тудырды. Фельдмаршал Жозеф Радецкий Ломбардия-Венециядағы венециялық және миландық көтерілісшілерді жеңе алмады және күштеріне Батыс Италиядан шығып, Милан мен Венеция арасындағы қорғаныс бекіністерінің тізбегіне қайтаруға бұйрық берді. Венаның өзі Габсбург монархиясына қарсы көтерілістің ортасында болғандықтан, Австрия империясы құлаудың алдында тұрғандай көрінді. 1848 жылдың 23 наурызында, Радецкий Миландан шегінуге мәжбүр болғаннан кейін бір күн өткен соң, Сардиния Корольдігі Австрия империясына соғыс жариялады, бұл Бірінші Италия Тәуелсіздік соғысының бастауы болды.

Италияның тәуелсіздігі үшін бірінші соғыс

Венеция сол кезде Австрияның ең ірі және маңызды порттарының бірі болды, ал онда басталған революция Австрия әскери-теңіз флотының ыдырауына жақын болды. Венеция әскери-теңіз кемежайының австриялық командирі өз әскерлерінен өлтірілді, ал қаланың теңіз күзетінің басшысы көтерілісті басуға ешқандай көмек көрсете алмады, өйткені оның қол астындағылардың көпшілігі дезертир болды. Әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы вице-адмирал Антон фон Мартини көтеріліске тоқтау салуға тырысты, бірақ оның көпшілігі венециялықтар болған офицерлері оны сатты, содан кейін ол тұтқынға алынып, түрмеге қамалды. Наурыздың соңында Венециядағы австриялық әскерлер қаладан шығарылып, австриялық әскери-теңіз флоты құлдырауға айналды, себебі көптеген австриялық теңізшілер мен офицерлер итальяндық текті болды. Көтерілістен қорқып, австриялық офицерлер ақырында итальяндық теңізшілерді қызметтен босатып, үйлеріне қайтуға рұқсат берді. Бұл әрекет флотты күрт әлсіреткенімен, Австрия армиясы Италияда бірнеше рет зардап шеккен флоттағы кең ауқымды ыдыраудың алдын алды. Көптеген итальяндық экипаж мүшелері мен офицерлердің жоғалуы Венецияда көтерілісшілердің қолына түспеген кемелерде экипаж жетіспеушілігіне әкелді. Революцияға дейін Австрия әскери-теңіз флотына кірген шамамен 5000 адамның ішінде 72 офицер мен 665 теңізші қалды. Австрия әскери-теңіз флоты үшін жағдайды одан әрі қиындатқан нәрсе – Венецияның теңіз кемежайлары, қоймалары, арсеналы, сондай-ақ үш корвет және бірнеше кіші кемелердің венециялық көтерілісшілерге түсуі болды. Вице-адмирал Мартинидің жоғалуы да австриялықтар үшін ауыр соққы болды, өйткені 1847 жылдың соңында эрцгерцог Фридрихтің қайтысынан кейін үш айдың ішінде әскери-теңіз флоты төрт бас қолбасшыны алмастырды. Мартинидің тұтқындалуы флотты бес айдың ішінде бесінші рет командирсіз қалдырды. Венецияны жоғалтқаннан кейін Австрия әскери-теңіз флоты генерал граф Франц Гюлайдың уақытша басшылығымен қайта ұйымдастырылды. Гюлай Жерорта, Адриатика және Леванттағы барлық австриялық кемелерді қайтарды. Триесттің Италияның сол кезде Австрия билігіне қарсы көтеріліс орын алып жатқан бөліктеріне жақын орналасуына байланысты Гюлай Австрия әскери-теңіз флотының жаңа базасы ретінде шағын Пола портын да таңдады. Бұл қала алғаш рет Австрияның теңіз базасы ретінде пайдаланылды және 1848 жылдан бастап қала Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Австрияның әскери кемелерінің базасы ретінде қызмет етті. Сәуірдің соңында бұл флот Венецияны блокадалауды бастады, бұл Австрия армиясына қаланы басып алған итальяндық ұлтшылдарға қарсы күресуге көмектесу үшін жасалды. Осы уақыт аралығында австриялықтардың жағдайы нашарлай берді. Паптық мемлекет және Екі Сицилия Корольдігі де Сардиния жағында соғысқа қосылды, кейіннен Сардиниямен бірлесіп, Венецияны басып алуға көмектесу үшін Адриатикаға теңіз күшін жіберді. Бұл итальяндық флот бес фрегаттан және итальяндық ұлтшылдар Венецияда сатып алған бірнеше кіші кемелерден тұрды. Бұл күшке қарсы Австрия әскери-теңіз флоты 44-50 зеңбіректі үш фрегат, 18 және 20 зеңбіректі екі корвет, алтыдан 16 зеңбіректі сегіз бриг, әрқайсысы үш зеңбіректі 34 канонерлік қайық және екі зеңбіректі екі пароходты санады. Адриатикадағы теңіз флоты үшін салыстырмалы түрде үлкен болғанына қарамастан, Австрия теңіз флотына біріктірілген итальяндық күштерге қарсы тәжірибе жетіспеді және Гюлай кемелерін Полаға қайтаруға шешім қабылдады. Австриялықтар Триестке оралғаннан кейін, Поланың шағын және дамылмаған кемежайлары Австрия флотының көлемін қабылдай алмады, Адриатикада тұрақсыз жағдай орын алды. Австрия флоты итальяндықтарға қарсы шабуылға шығуға тым әлсіз болды, ал итальяндық теңіз командирі, контр-адмирал Джованбатиста Альбини Триест портына шабуыл жасамауға бұйрық алды, өйткені оның Германия конфедерациясындағы орналасуы Орталық Еуропадағы басқа державаларды Сардинияға қарсы тартуы мүмкін. Австрияның Ұлыбританиядан, Ресейден, Осман империясынан және Мысырдан қосымша соғыс кемелерін сатып алу әрекеттері сәтсіз аяқталды, өйткені кемелерді сатып алуға арналған қаражат мажар және итальяндық ұлтшылдармен, сондай-ақ Сардиниямен Австрияның көптеген жер шайқастарында қолданылды. Италиялық кемелерге шабуыл жасау үшін өздігінен жүретін жарылғыш құрылғыны – торпеданың алғашқы нұсқасын – пайдалану туралы алғашқы тәжірибелер сол кездегі технологиялық шектеулерге байланысты сәтсіз аяқталды. Итальяндық флотты өртеу кемелерін пайдалану туралы қосымша ұсыныстар «адамдық емес» деп есептелді. Адриатикадағы тұрақсыз жағдай Паптық мемлекет пен Екі Сицилия Корольдігі соғыстан шыққанда аяқталды. Австриялық күштер Радецкий күштерін Италияда күшейтті және 1848 жылдың шілдесіндегі Кустоца шайқасынан кейін соғыстың бағыты Австрияның пайдасына бұрылды. 9 тамызда Сардиния мен Австрия арасында келісімге келді, ал бір айдан кейін адмирал Мартини тұтқын алмасу келісімі бойынша босатылып, әскери-теңіз күштерінің басшысы ретінде қайта келді. Мартини Венецияны қайта блокадалау үшін жаңа пароходтар сатып алуға сәтті әрекеттенбегенімен, Сардиния 1849 жылдың 12 наурызында Австриямен соғысты қайта бастады. Бұл он күннен кейін Новара шайқасында Сардинияның апатты жеңілісіне әкелді. Шешуші жеңіліс Сардиния королі Карл Альбертті тақты ұлы Виктор Эммануил II-ге беруге мәжбүр етті және 1849 жылдың тамызында Италияның бірінші тәуелсіздік соғысын аяқтады. Венеция 1849 жылдың 27 тамызында итальяндық ұлтшылдардың соңғы бекінісі ретінде түсті.

Фердинанд Макс дәуірі

Екі жылдық аралық кезеңнен кейін генерал-лейтенант граф Франц Вимпфен Әскери-теңіз флотына қолбасшылық етті. 1854 жылдың қыркүйегінде император Франц Иосиф I өзінің кіші інісі, эрцгерцог Фердинанд Максимилианды (көбінесе Фердинанд Макс деп аталады) контр-адмирал шеніне көтерді және оны Австрия Әскери-теңіз флотының Бас қолбасшысы етіп тағайындады. 22 жасында Фердинанд Макс Австрия Әскери-теңіз флоты тарихындағы ең жас оберкомандант атанды, он жыл бұрын эрцгерцог Фридрих Австрия флотына басшылық еткен кездегіден бір жас кіші болды. Жасының кіші болуына, теңіз флотында төрт жыл ғана болғанына және ашық теңізде шайқас тәжірибесінің немесе қолбасшылық өкіметтің болмауына қарамастан, Фердинанд Макс Австрия Әскери-теңіз флотының тарихындағы ең тиімді және табысты қолбасшыларының бірі екенін көрсетті. Лоренс Сондхаус өзінің "Габсбургтер империясы және теңіз: Австрияның теңіз саясаты, 1797–1866" кітабында оны "флоттың бұрынғысы мен келешегінде болмаған ең дарынды басшысы" деп сипаттады. Энтони Сокол өзінің "Императорлық және корольдік австро-венгерлік флот" кітабында Фердинанд Максты "Габсбургтер әулетінің ең талантты ұлдарының бірі" деп атады. Ол өзінің беделін, жастық шабысын және қызметке деген сүйіспеншілігін оны барлық мүмкін жолдармен дамыту үшін пайдаланды. Фердинанд Макс Австрия Әскери-теңіз флотын оның істерін номиналды түрде басқаратын Австрия армиясынан тәуелсіз ету үшін көп еңбек етті. 1862 жылдың 14 қаңтарында Франц Иосиф I Австрияның Әскери-теңіз және сауда флотының істерін қадағалайтын Теңіз министрлігін құруға келісті және граф Маттиас фон Викенбургті оның басшысы етіп тағайындады. Бұл жаңа жүйе бойынша Фердинанд Макс оберкомандант лауазымын сақтап қалды, бірақ енді флоттың саяси басқаруына жауапты болмады. Теңіз министрлігін құруға қолдау көрсетуден бөлек, Фердинанд Макс императордан теңіз флотын өз қалауынша басқаруға, әсіресе жаңа соғыс кемелерін салу және сатып алуға үлкен еркіндік алды.

Австрия теңіз флотының дамуы: 1854-1860

Фердинанд Макс дереу Австрияның әскери-теңіз флотын кеңейтуге кірісті. Австрияның әскери кемелерін жеткізу үшін шетелдік кеме жасау орындарына тым тәуелді болудан қорқып, ол ағасын Полада жаңа құрғақ док салуға және Триесттегі кеме жасау орындарын кеңейтуге уәкілеттік беруге сендірді. Бұдан басқа, Фердинанд Макс Наполеон соғыстарынан бері Адриатикадағы ең үлкен құрылыс бағдарламасын Порт Пола, Триест және Венеция порттарында бастады. Пола әсіресе айтарлықтай көңіл бөлді, өйткені оның табиғи порты мен Австрияның Адриатика жағалауындағы стратегиялық орны сол жерде теңізге қонған кемелер Триест пен Далмация жағалауын қорғауға мүмкіндік берді. 1848 жылғы төңкеріс кезінде ол Әскери-теңіз флотының базасы ретінде пайдаланылған, бірақ шағын кемежайлар мен порттық нысандар, сонымен қатар қоршаған батпақ жерлер оның дамуына кедергі келтірді. Поланың жаңа құрғақ доктан басқа, Фердинанд Макс батпақтарды құрғатып, қала үшін жаңа қару-жарақ қоймасын салдырды. 1855 жылы британдық және американдық кеме жасау фирмаларымен кеме жасау туралы өтiнiштер сәтсiз болғаннан кейiн Полада желiнiң бұрандалы кемесi салынып жатыр, ал Триест пен Венецияда тиiсiнше екі бұрандалы фрегат пен екі бұрандалы корветтер салынып жатыр. Фердинанд Макстың Oberkommandant қызметіне көтерілгеніне бір жыл болғаннан кейін Австрияның әскери-теңіз күштері Жерорта теңізінде төрт фрегаттан, төрт корветтан және екі гребной пароходтан тұратын. Фердинанд Макс 1856 жылы Ұлыбританиядан бу фрегатын сатып алып, осы ілгерілеуді жалғастырды. Оның дизайны болашақ әскери-теңіз кемелерінің құрылысына пайдаланылды және Австрияның заманауи кеме жасау индустриясының бастауын белгіледі. 1856 жылдан бастап Австрияның кемелерінің басым көпшілігін отандық кеме жасау зауыттары жасады. Фердинанд Макстың келесі құрылыс жобасы - желідегі соңғы австриялық кеме. Ол 1855 және 1858 жылдар аралығында жаңадан салынған Пола әскери-теңіз кемесінде салынғаннан кейін 1859 жылы Австрия әскери-теңіз флотына тапсырылды. Осы құрылыс жобаларының нәтижесінде Австрияның әскери-теңіз флоты 100 жыл бұрын Австрияның мұрагерлік соғысынан бері ең үлкен мөлшерге жетті. Алайда, осы күш-жігерге қарамастан, Теңіз флоты француз, британ немесе сардиниялық әріптестерінен әлдеқайда кіші болды. Шынында да, Австрия әскери-теңіз флоты 19 ғасырдың бірінші жартысында бу қуаты бойынша пайда болған технологиялық жетістіктерге қол жеткізуге тырысты, ол кезде француздық темір пластиналы жүзу батареясы пайда болды. Девастация 1855 жылы қазанда Қырым соғысында қолданылғаннан кейін халықаралық назар аударды. Ол келесі онжылдықта темір кемелер пайда болуына бастау берді. Шын мәнінде, француз әскери-теңіз флотының технологиялық және сандық шеті Италияның екінші тәуелсіздік соғысы басталғаннан кейін көп ұзамай Австрия әскери-теңіз флотын портқа итермелеуде шешуші болды. Бірінші итальяндық Тәуелсіздік соғысының сәтсіздігінен кейін Сардиния әлеуетті одақтастар іздеуді бастады. Сардинияның премьер-министрі Кавиру графы Камильо Бенсо француз императоры Наполеон III-нің Ресей империясына қарсы Франция мен Сардинияның одақтас болған Қырым соғысынан кейін Сардиниямен одақтастығын қолдағанын тапты. 1858 жылғы Пломбиер келісімінен кейін Наполеон III мен Кавур Австрияға қарсы құпия одақ келісімін жасады, ол бойынша Франция Ницца мен Савой Францияға берілу үшін Сардинияға көмек береді. 1859 жылдың бірінші жартысында франко-сардиниялық күштер австриялықтарды құрлықта тез жеңіп, Сольферино шайқасында аяқталды, ал француз теңіз күштері Адриатика теңізін блокадалап, австриялық теңіз күштерін портта қалуға мәжбүр етті, соғыс уақытында оны пайдалануға жол бермеді. Солферинодағы жеңістен кейін Австрия Ломбардияның көп бөлігін және Милан қаласын Цюрих келісімшарты бойынша Францияға берді, ол оны Савойя мен Ниццаға алмасу үшін Сардинияға берді. Италияның екінші тәуелсіздік соғысында Австрияның тез жеңілісіне жауап ретінде Фердинанд Макс өзінің Oberkommandant қызметіне тағайындалғаннан кейін бастағаннан да үлкен теңіз құрылысын салу бағдарламасын ұсынды. Бұл флот Австрияның туын әлемге танытуға ғана емес, сонымен қатар сауда флотын қорғауға және Сардиния Корольдігінің Адриатикадағы кез келген амбицияларын бұзуға жеткілікті. Алайда, жеңілістен кейін Австрияда қабылданған конституциялық реформалар, сондай-ақ әлемнің теңіз флотына темір кемелер енгізілгені бұл ұсынысты күрделендірді. Мұрагерлік герцог бұрын теңіз ісінде толық еркіндікке ие болған және әртүрлі кеңейту және жаңарту жобаларын аяқтау үшін жаңа қаражаттың беспрецеденттік бөлуіне ие болған, бірақ Австрияның соңғы әскери жеңілістері мен соғыстан кейін туған қаржылық қиындықтар оның құрылыс жобаларын одан әрі тоқтатып тастады. Осы кедергілерге қарамастан, 1860 және 1861 жылдар аралығында итальяндық темір кемелер бағдарламасының басталуы, сонымен қатар Италияның Венеция, Триест, Истрия және Далмация жағалауына бағытталған шабуылынан Австрияның қорқуы, итальяндық Regia Marina күшінің өсуіне қарсы Австрияның теңіз жауабын қажет етті.

Австрия-Италия қарулану жарысы

Екінші итальяндық тәуелсіздік соғысынан кейін Сардиния 1860 жылы Франциядан екі кішкентай темір кемені тапсырыс берді. Бұл кемелер салынып жатқан кезде, итальяндық революционер Джузеппе Гарибальди Сардиния корольдігінің атынан Оңтүстік Италияны жаулап алу науқанын бастады. Ол бірнеше айдың ішінде аймақтағы ең ірі мемлекет болған Екі Сицилия патшалығын құлатты. 1861 жылдың 17 наурызында Виктор Эммануэль II Италия королі деп жарияланды. Италияның бірігуімен, бұрынғы итальян мемлекеттерінің әртүрлі әскери-теңіз күштері Regia Marina (Royal Navy) деп аталған біртұтас әскери күшке біріктірілді. Екі кеме де пайдалануға берілген кезде, олар Италияның Regia Marina-сының алғашқы борты кең темір кемелері болды. Осы кемелерден кейін Италия Regia Marina күшін арттыру үшін маңызды бағдарлама іске қосты. Итальяндықтар жаңадан біріккен корольдықтың Ұлы державаға айналуында күшті әскери-теңіз флотының маңызды рөл атқаратынына сенді. Бұл әрекеттер Австрия империясының назарын аударды, ол Италияға үлкен күдікпен және алаңдаушылықпен қарады, себебі итальяндық ұлтшылдардың Венеция, Трентино және Триест сияқты Австрияның маңызды территорияларына бағытталған ирредентистік талаптары болды. Regia Marina күшінің артуына жауап ретінде, 1860 жылы Императорлық Австрия әскери-теңіз күштері екі темір кемені тапсырыс берді. Италия біріккеннен кейінгі жылдары Австрия мен Италия темір кемелерді салу және сатып алуға бағытталған теңіз қарулану жарысына қатысты. Бұл екі ел арасындағы қарулану жарысы Фердинанд Макстың Оберкомандант лауазымында болған кезеңінің соңына дейін жалғасты.

Новара экспедициясы

Архиегерцог Фердинанд Максимилиан ірі ғылыми экспедицияны (1857–1859) бастады, оның барысында фрегат әлемді айналып өткен алғашқы австриялық әскери кеме болды. Саяхат 2 жыл 3 айға созылды және 345 офицер мен экипаж және 7 ғалым бар коммодор Бернхард фон Вюллерсторф Урбайрдың басқаруымен жүзеге асырылды. Экспедицияны Венадағы Императорлық ғылым академиясы жоспарлаған және астрономия, ботаника, зоология, геология, океанография және гидрография салаларында жаңа білім алуға бағытталған. SMS Novara 1857 жылғы 30 сәуірде Триесттен шығып, Гибралтар, Мадейра, Рио-де-Жанейро, Кейптаун, Сент-Пол аралы, Цейлон, Мадрас, Никобар аралдары, Сингапур, Батавия, Манила, Гонконг, Шанхай, Пуйнипет аралы, Стюартс, Сидней (1858 жылғы 5 қараша), Окленд, Таити, Вальпараисо және Гравоса қалаларын аралап, 1859 жылғы 30 тамызда Триестке оралды. 1863 жылы Корольдік флоттың линкоры, адмирал Чарльз Фримантелдің флагманы, Австрия-Венгрия флотының негізгі порты Полаға құрмет сапарымен келді. Төрт жылдан кейін тұтқындалып, өлім жазасына кесілген адмирал Вильгельм фон Тегеттоффтың денесін Фердинанд Максимилианның денесімен бірге Австрияға жеткізу үшін "Новара" кемесіне жіберді.

Екінші Шлезвиг соғысы

Екінші Шлезвиг соғысы — 1864 жылы Пруссия мен Австрияның Шлезвиг-Гольштейнге басып кіруі. Ол кезде бұл герцогтіктер Дания Корольдігінің құрамында болды. Контр-адмирал Вильгельм фон Тегетхофф Жерорта теңізінен Солтүстік теңізге дейін саяхаттаған шағын австриялық флотилияға қолбасшылық етті. 1864 жылдың 9 мамырында Тегетхофф өзінің флагманы — «Шварценберг» кемесінен Хелиголанд түбіндегі теңіз шайқасына қатысқан Австрия теңіз күштеріне басшылық етті. 1869 жылы император Франц Иосиф бұрандалы корвет «SMS Viribus Unitis» (кейінірек сол атпен шыққан линкормен шатастырмау керек) бортында Суэц каналының ашылуына қатысты. Кеме оның жеке ұранымен аталды. Бұл Ресей-Жапон соғысында олардың теңіздегі жеңілісінен кейін болды. Австрия-Венгрия империясы мен Италия Корольдігі Адриатика теңізіне үстемдік ету үшін күресті. «К. к. к. Кригсмариннің» сол кездегі тағы бір белгілі қолдаушысы — эрцгерцог Франц Фердинанд болды. Одан бұрынғы императорлық теңізшілер сияқты, Франц Фердинанд флотка қызығушылық танытып, теңіз мәселелерін белсенді түрде қолдады.

Порттар мен орындар

Аустрия-Мажарстан әскери-теңіз флотының бас порты Поладағы (қазіргі Пула, Хорватия) Сеарсенал (теңіз базасы) болды; ол Венециядан, ертедегі австриялық әскери-теңіз флотының базасы болған жерден, осы рөлді қабылдады. Қосымша базалар: Триесттің қарбалас порты және Каттароның табиғи порты (қазіргі Котор, Черногория). Триест пен Полада ірі кеме жасау кәсіпорындары болды. Поланың теңіз қондырғыларында Жерорта теңізіндегі ең үлкен жүзуші құрғақ доктардың бірі орналасқан. Пола қаласында сондай-ақ әскери-теңіз флотының орталық шіркеуі "Стелла Марис" (к. у. к. Marinekirche "Stella Maris"), Австро-Венгрия әскери-теңіз обсерваториясы және империяның әскери-теңіз әскерінің зираты (к. у. к. Marinefriedhof) болды. 1990 жылы Югославияның коммунистік режимінен ұзақ жылдар бойы назарсызданудан кейін зират қайта жаңартылды. Аустрия-Венгрия әскери-теңіз академиясы (к. у. к. Marine Akademie) Фиумеде (қазіргі Риека, Хорватия) орналасқан. Триест сонымен қатар "Österreichischer Lloyd" сауда компаниясының бас кеңсесі болды (1836 жылы құрылған, кейін "Lloyd Triestino"; қазір "Italia Marittima"), оның бас кеңсесі Piazza Grande және Sanita көшелерінің қиылысында орналасқан. 1913 жылға қарай "Österreichischer Lloyd" компаниясының флотында 62 кеме болды, олардың жалпы салмағы 236 000 тоннаға жетеді.

Әскери-теңіз флотына әсер ететін мәселелер

Аустрия (кейін Австрия-Мажарстан) әскери-теңіз флоты өмір сүрген кезеңінің көп бөлігінде Империя үшін жоғары қаржылық немесе саяси басымдыққа ие болған жоқ. Теңіз күші Австрияның сыртқы саясатында маңызды рөл атқармады. Сонымен қатар, флот жұртшылыққа көп таныс болған жоқ, кең қолдауға немесе халықтық құлшынысқа ие болмады. Ашық есік күндері мен теңіз клубтары сияқты шаралар, флоттың «құнды, бірақ алыс» екенін көрсеткен пікірді өзгерте алмады. Тағы бір мәселе – теңіз шығындарының көп бөлігін Австрияның Соғыс министрлігі бақылап, оны негізінен Армия басқарды. Лисса шайқасына дейінгі кезең ғана ерекшелік болды. Флот тек үш қысқа мерзімде Императорлық отбасының қолдауына ие болып, назар мен қаржыны қамтамасыз ете алды. Архиегер Фридрих (1821–1847), Фердинанд Максимилиан (1832–1867) және Франц Фердинанд (1863–1914) жеке қызығушылығымен флотқа белсенді қолдау көрсетіп, жоғары теңіз шендерін иеленді және теңіз мәселелері үшін күресті. Алайда, олардың ешқайсысы ұзаққа созылмады, өйткені Архиегер Фридрих ерте қайтыс болды, Фердинанд Максимилиан Австрияны тастап Мексика императоры болды, ал Франц Фердинанд таққа отырудан бұрын қаза тапты. Флоттың проблемаларын Австро-Мажарстан Империясының халқының 5% -дан астамын құрайтын он этностық топ күрделендірді. Офицерлер Империядағы кем дегенде төрт тілді білуі керек болды. Неміс және чехтар көбінесе сигнал және машина бөлімінде қызмет етсе, венгрлер пулеметші, ал хорваттар мен итальяндықтар теңізші немесе отын тасушы болды. Бұл көпұлтты, көптілді құрам байланыс мәселелерін тудырды. Флоттың тағы бір мәселесі – Империяның жауынгерлік кемелерінің тоннажы басқа еуропалық державалардың кемелерінен әдетте кішідірек болды. 1867 жылғы Австрия-Мажарстан келісімі саяси наразылықты басуға бағытталған, нәтижесінде Австрия императоры сонымен бірге Венгрия королі болған қос монархия құрылды. Бұл конституциялық өзгеріс флоттың атауына да әсер етті, ол «Императорлық және Корольдік флот» (kaiserlich und königliche Kriegsmarine, қысқаша K. u. K. Kriegsmarine) болып өзгерді.

Белгілі тұлғалар

Архиегер Франц Фердинанд, адмирал. Әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы. Эрцгерцог Фердинанд Максимилиан, вице-адмирал. Әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы. Людвиг фон Фауц, вице-адмирал. Әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы және Әскери-теңіз министрі. Вильгельм фон Тегеттофф, 19 ғасырдың ортасындағы вице-адмирал, Лисса шайқасындағы рөлімен танымал (1866). Ол Австрияның ең танымал теңізшісі, кейіннен Әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы болды. Фридрих фон Пёк, вице-адмирал, Тегеттоффтың ізбасары, Әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы. Максимилиан фон Стернек, адмирал. Лисса шайқасына қатысқан, Пола қаласына көмек көрсеткен және Әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы болды. Карл Вейпрехт, Арктиканы зерттеуші. 1872-1874 жылдар аралығындағы Солтүстік полюске австро-венгерлік экспедициясының жетекшілерінің бірі. Бернхард фон Вюллерсторф Урбайр, вице-адмирал. 1857-1859 жылдар аралығындағы Новара экспедициясының басшысы, кейіннен Императорлық сауда министрі. Готфрид фон Банфилд, Бірінші дүниежүзілік соғыста Австрия-Венгрияның ең табысты әскери-теңіз авиаторы. Кейіннен Триестеде кәсіпкерлікпен айналысты. Миклош Хорти, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы вице-адмирал және Австро-Венгрия флотының соңғы қолбасшысы. Кейіннен 1944 жылға дейін Венгрияның регенті болды. Георг Людвиг фон Трапп, Бірінші дүниежүзілік соғыста Австрияның су асты кемесі офицері. Кейіннен ол бизнесмен және әйгілі Вон Трапп отбасының әншілерінің басшысы, "Музыка дыбысы" мюзиклінде өнер көрсетті. Людвиг фон Хёнел, Австрия әскери-теңіз офицері және Африканы зерттеуші. Юлиус фон Вагнер Яурег, дәрігер және австро-венгерлік әскери-теңіз резервінің офицері. Кейіннен 1927 жылы медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.

Әскери-теңіз флотының бас қолбасшылары

Портрет Атауы Лауазым мерзімі Сілтеме (Дереккөздер) Қызметке кірген Қызметтен кеткен Қызметте өткен уақыты Oberkommandant der Marine Вице-адмирал Ақпан 1849 Тамыз 1851 Вице-адмирал Франц Граф фон Вимпфен Тамыз 1851 Қыркүйек 1854 Вице-адмирал Герцог Фердинанд Максимилиан Қыркүйек 1854 1860 жылдары Вице-адмирал Людвиг фон Фауц 1860 Наурыз 1865 жылдары Marinekommandant Вице-адмирал Вильгельм фон Тегеттофф Наурыз 1868 Сәуір 1871 Вице-адмирал Фридрих фон Пёк Сәуір 1871 Қараша 1883 Адмирал Максимилиан Даублебский фон Штернек Қараша 1883 5 желтоқсан 1897 † Адмирал Германн фон Спаун Желтоқсан 1897 Қазан 1904 Адмирал Граф Рудольф Монтекулико Қазан 1904 Ақпан 1913 Ұлы адмирал Антон Хаус Ақпан 1913 8 ақпан 1917 † Адмирал Максимилиан Негован Сәуір 1917 Ақпан 1918

Әскери-теңіз байрағы

Император Иосиф II 1786 жылғы 20 наурызда әскери-теңіз байрағын бекіткенге дейін, австриялық әскери-теңіз кемелері сары және қара императорлық туды қолданды. Ресми түрде Marineflagge (теңіз байрағы) ретінде қабылданған бұл ту Австрияның архигерцогтығының түстеріне негізделген. Ол 1867 жылы Аустрия теңіз флоты Аустрия-Мажар теңіз флотына айналғаннан кейін де ресми ту ретінде қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде император Франц Иосиф жаңа үлгіні мақұлдады, онда мажар елтаңбасы да болды. 1915 жылы ресми түрде бекітілген бұл ту көбінесе қолданылмады, ал кемелер соғыс аяқталғанға дейін ескі байрақты көрсетуді жалғастырды. Сондықтан 1915 жылғы үлгідегі әскери-теңіз байрағымен ұшып жүрген австро-мажар кемелерінің суреттері сирек кездеседі.