Кіріспе

Австро-Венгриялық дредноут шайқас кемесі + SMS Szent István

SMS Szent István (Оның Әміршалығының кемесі Святой Стефан) – Австро-Венгрия әскери-теңіз флоты үшін салынған төрт дредноут шайқас кемесінің соңғысы еді. Szent István өз класындағы жалғыз кеме болды, ол Австро-Венгрия империясының Венгрия бөлігінде салынды, бұл 1910 және 1911 жылдарғы теңіз бюджетін қолдағандығы үшін Венгрия үкіметіне жасалған жеңілдік болды, ол Тегеттофф класын қаржыландырды. Ол Фиумедегі Ganz Danubius кеме жасаушылығында салынды, 1912 жылдың қаңтарында құрылысы басталды. Екі жылдан кейін, 1914 жылы кеме суға түсірілді, бірақ Szent Istvánның құрылысы Фиумедегі кіші кеме жасаушылықтарға байланысты кешіктірілді, содан кейін 1914 жылдың шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда одан әрі кешіктірілді. 1915 жылдың желтоқсанында ол Австро-Венгрия әскери-теңіз флотына қабылданып алынды. Төрт үш мұнаралы он екі зеңбірекпен қаруланған Szent István, қабылданып алынғаннан кейін Австро-Венгрия әскери-теңіз флотының 1-ші шайқас дивизиясына тағайындалды. Ол өз класындағы басқа кемелермен бірге Польдағы Австро-Венгрия теңіз базасында орналасты. Szent Istvánның флотқа қосылуы 1915 жылдың мамырында Италияның Австро-Венгрияға қарсы соғыс жариялағаннан кейін Анконаны бомбалауға қатысуға тым кеш болды, және ол Отранто тоғанының кесірінен соғыстың қалған бөлігінде аз шайқас көрді, ол Австро-Венгрия әскери-теңіз флотының Адриатика теңізін тастап кетуіне кедеріс келтірді. 1918 жылдың маусымында, Германия мен Австро-Венгрияның су асты қайықтары үшін Отранто бұғазы арқылы қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету мақсатында, Австро-Венгрия әскери-теңіз флоты тоғанды бұзуға тырысты. Бұл шабуылды Тегеттофф класының барлық төрт кемесі бастауы тиіс еді, бірақ 10 маусым күні таңертең Szent István және оның туысқан кемесі итальяндық моторлы торпедалық қайықтардың шабуылына ұшырағаннан кейін тоқтатылды. Тегеттофф зардап көрмегенімен, Szent István MAS 15-тен ұшырылған екі торпедадан зақым алды және үш сағаттан кейін Премуда аралынан аударылып кетті. Ол – Бірінші дүниежүзілік соғыста суға батқан жалғыз шайқас кемесі, оның батуы түсірілген. Кеменің қиратылған қалдықтарын 1970 жылдардың ортасында Югославия теңіз флоты тапты. Ол түбімен жоғары қарап, тереңде жатыр. Кеменің мұрты теңіз түбіне соқтығысқанда сынды, ал корпусы әлі де су бетінде болды, бірақ ол ауыр қабықпен жабылған кеменің қалған бөлігіне тікелей жақын орналасқан. Ол Хорватия Мәдениет министрлігінің қорғалатын нысаны болып табылады.

Өмірбаян

Сент-Иштван және Тегеттофф класының басқа үш кемесі салынар алдында, Австрия-Мажарстанның жауынгерлік кемелерінің көпшілігі империяның жағалауын қорғауға арналған еді. 19 ғасырда Австрияның сыртқы саясатында теңіз күшінің басымдығы болған жоқ. Нәтижесінде, австро-венгерлік теңіз флоты көпшілік қызығушылығына немесе қолдауына ие болмады. Алайда, 1902 жылдың қыркүйегінде флот әміршісі қызметіне Франц Фердинандтың тағайындалуы – Австрия-Мажарстан тағының мұрагері және теңіз күшін кеңейтуді ынтамен қолдаған белгілі тұлға – флоттың мәнін жалпы жұртшылықтың және Австрия мен Венгрия парламенттерінің назарында арттырды. Франц Фердинандтың теңіз істеріне деген қызығушылығы, негізінен, Италиямен бәсекелесу үшін күшті теңіз флоты қажет деген сенімінен туындады, ол Австрия-Мажарстан үшін ең үлкен аймақтық қатер деп есептелді. 1904 жылы Австрия-Мажарстан теңіз флоты Еуропаның басқа да ірі державаларымен теңесуді көздеген кеңейту бағдарламасын бастады. Бұл теңіз күшін кеңейту бағдарламасы 1904 жылдың қыркүйегінде Австрия теңіз лигасының құрылуымен және сол жылдың қазан айында вице-адмирал Рудольф Монтекукколиді Теңіз флотының Бас қолбасшысы (нем. Marinekommandant) және Соғыс министрлігінің Теңіз бөлімінің бастығы (нем. Chef der Marinesektion) лауазымдарына тағайындаумен бірге жүрді. Монтекукколи тағайындалғаннан кейін адмирал өзінің алдыңғысы адмирал Герман фон Спаун бастаған істерді жалғастыруға тырысты және флотының күшін арттыру және жаңғырту үшін күш салды. Сент-Иштван және Тегеттофф класының пайда болуы 20 ғасырдың басындағы дамулармен де байланысты, бұл Австрия-Мажарстан империясы үшін теңіз күшінің маңыздылығын арттырды. 1906 және 1907 жылдар аралығында Триест пен Далмация жағалауын империяның ішкі аймақтарымен байланыстыратын теміржолдар Австрияның Альпі таулары арқылы салынды. Сонымен қатар, Триест портындағы тарифтердің төмендеуі қаланың қарқынды өсуіне және Австрия-Мажарстанның сауда флотының дамуына мүмкіндік берді. Австрия-Мажарстанның теңіз істеріне қатысы бұрынғы жылдарға қарағанда күшейгендіктен, империяның теңіз мүдделеріне сай келетін жаңа жауынгерлік кемелер қажет болды. Сент-Иштван және оның бауырлары алғаш рет Австрия-Мажарстан мен оның номиналды одақтасы Италия арасындағы қарулану жарысы кезінде жоспарланды. 1866 жылғы Лисса шайқасынан бері Италияның Regia Marina аймақтағы ең маңызды теңіз күші болып саналды, және Австрия-Мажарстан онымен өзін жиі салыстырып, көбінесе жағымсыз нәтижелерге келді. Италия біріккеннен бері Австрия-Мажарстан мен Италия теңіз күштері арасындағы айырмашылық сақталып келді; 1880-ші жылдардың соңында Италия Франция Республикасы мен Ұлыбритания Корольдік теңіз флотынан кейін әлемдегі үшінші ірі флотқа ие болды. Италия мен Австрия-Мажарстан теңіз күштері арасындағы айырмашылық 1893 және 1894 жылдары Ресей империясының және Германияның теңіз флоты Италиядан басып өтуімен біршама теңестірілді, бірақ ғасыр басында Италия қайтадан бастаманы қолға алды. 1903 жылы, Монтекукколи тағайындалғанға дейін, Италияда 18 жауынгерлік кеме құрылыста немесе қолданыста болды, ал Австрия-Мажарстанда – 6. 1903 жылы соңғы екі крейсердің құрылысы аяқталғаннан кейін Италия әскери-теңіз флоты қосымша жауынгерлік кемелер емес, бірнеше ірі крейсерлер құрастыруды жөн көрді. Сонымен қатар, Терни болат зауытының броньдық келісімшарттарына қатысты үлкен жанжал үкіметтік тергеуге әкеліп соқты, ол бірнеше кеме құрылысы бағдарламаларын үш жылға кейінге шегерді. Бұл кешігулер Италия әскери-теңіз флотының 1909 жылға дейін басқа жауынгерлік кемелердің құрылысын бастамағанын білдірді және Австрия-Мажарстан теңіз флотына екі флот арасындағы айырмашылықты қысқартуға мүмкіндік берді. Сент-Иштван және оның бауырларының құрылысын Австрия-Мажарстан мен Италия арасындағы теңіз бәсекелестігінің аясында қарастыруға болады, ал кеме Австрия-Мажарстанның Италияның теңіз күшімен бәсекелесуге жасаған үлкен тырабының бір бөлігі болды.

Австрия-Италия әскери-теңіз күресінің жарысы

1906 жылы британдықтардың теңізге шығуымен туындаған теңіз технологиясындағы революция және одан кейінгі ағылшын-неміс теңіз қарулануы әлемдегі болашақ линкорлардың, соның ішінде Szent István-ның дамуына зор әсер етті. Он үлкен калибрлі қарумен жабдықталған Dreadnought, "барлық үлкен калибрлі қарулы" жаңа стандарттың алғашқы өкілі болды, ол бұрынғы Dreadnought емес линкорларды ескірген деп жариялады. Нәтижесінде, 1906 жылдан кейін ескі линкорлардың құны күрт төмендеді. Бұл Австрия-Мажарстанға өткен жылдары теңіз күштерін ескермеудің орнын толтыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, 1867 жылғы Австрия-Мажарстан келісімінен кейін Австрия-Мажарстанның қаржылық жағдайы жақсарды және империяның қарулы күштеріне бөлінетін бюджет көлемі арта бастады. Австрия-Мажарстанның өз Dreadnought линкорларын салуға саяси ынтасы да болды, өйткені әркгерцог Фердинанд пен адмирал Монтекукколи заманауи линкорлардың жаңа класын салуды қолдады. Осының нәтижесінде, 1908 жылы Szent István және Tegetthoff класын құруға жағдай жасалды. Теңіз күштерінің бас штабына тағайындалғаннан кейін, Монтекукколи 1905 жылдың көктемінде заманауи австриялық флотқа арналған алғашқы ұсынысын жасады. Бұл жоспарлар амбициялы болғанымен, 12 линкорды қамтыса да, ешқайсысы Szent István сияқты үлкен болған жоқ. Әскери-теңіз министрлігінің сыртқы бөлімінен қосымша ұсыныстар түсті. Словениялық саясаткер Иван Шустершич пен 1905 және 1909 жылдардағы Австрияның теңіз лигасының ұсыныстарында Szent István көлеміне жақын линкорлар болды. Шустершичтің жоспарында кейіннен Szent István-да болатын үлкен калибрлі қарулар болмаса да, Австрияның теңіз лигасы ұсынған жоспарлар үш Dreadnought, Szent István-ның болашақ суыру салмағына ұқсас болды. Лига бұл жоспарларды Австрия-Мажарстанның өсіп келе жатқан сауда флотын қорғау үшін жаңа линкорлардың қажеттігін және Италияның теңіз шығындары Австрия-Мажарстаннан екі есе көп екенін атап көрсету арқылы негіздеді. Австрия-Мажарстанның соңғы Dreadnought емес линкор класын салудан кейін, Монтекукколи Szent István-ның алғашқы жобасын қамтитын ұсыныс енгізді. 1908 жылғы Босния дағдарысынан туындаған Италиямен соғыс қаупі әскерилердің есінде болғандықтан, Монтекукколи 1909 жылдың қаңтарында император Франц Иосиф I-ге 16 линкордан, 12 крейсерден, 24 эсминецтен, 72 теңіз торпедалық катерлерінен және 12 су асты кемесінен тұратын кеңейтілген австро-венгр теңіз күштері туралы меморандум тапсырды. Бұл меморандумның 1905 жылғы Монтекукколидің бұрынғы жобасына қарағандағы ең маңызды айырмашылығы – жүк көтергіштігі бойынша 4 қосымша Dreadnought линкорларын қосу болды. Осы кемелердің бірі Szent István болды.

Жоспарлар мен бюджет

Монтекукколидің меморандумы император Франц Иосиф І-ден келісім алғаннан кейін үш ай өткен соң итальян газеттеріне жарияланды. Италияның австро-венгрлік жоспарларға реакциясы жылдам болды, және 1909 жылғы маусымда итальяндық дредноут «Данте Алигьери» Кастелламмаре ди Стабиадағы кеме құрылыс шеберханасында салынды. «Данте Алигьери» Италияда салынып жатқанда, «Сент Иштва́н» және оның класындағы басқа кемелерге қатысты Австрия-Мажарстанның жоспарлары қағаз күйінде қалды. Құрылысты бастау үшін қажетті қаржы да болмады, себебі Будапешттегі Сандор Векерле үкіметі құлап кетті. Бұл Венгрия диетасын шамамен бір жылға премьер-министрсіз қалдырды. Будапештте бюджетті қабылдауға үкімет болмағандықтан, «Сент Иштва́н» үшін қажетті қаражатты алу мүмкін болмады. Соның салдарынан, Австрия-Мажарстанның ең ірі кеме жасау кәсіпорындары – Витковиц темір зауыты мен Шкода зауыты, өздерінің қаржылық тәуекелімен үш «Тегеттофф» класындағы дредноуттарды салуға ұсыныс жасады, оған Австрия-Мажарстан үкіметі қаражат қолжетімді болғанда, соғыс кемелерін сатып алатыны туралы кепілдік берді. Австрия-Мажарстанның сыртқы істер, соғыс және қаржы министрліктерінің қатысуымен өткен келіссөздерден кейін Монтекукколи ұсынысты қабылдады, бірақ осы келісім бойынша салынған дредноуттардың саны екіге дейін азайтылды. Өзінің естеліктерінде бұрынғы австриялық фельдмаршал және Бас штаб бастығы Конрад фон Гётцендорф, Италиямен жақын арада соғыс болуы мүмкін деген сеніммен, соғыс кемелерін мүмкіндігінше тезірек салу қажет екенін жазды. Ол сондай-ақ, бюджеттік дағдарыс Будапештте тез шешілмесе, кемелерді, өз сөзімен айтқанда, «сенімді одақтасқа» (мұны тек Германия ғана айта алады) сату туралы келісімдерді жасау үшін жұмыс істеді.

Контурлық

Германияның императорлық теңіз флоты мен британдық Корольдік теңіз флотының қазіргі заманғы дредноуттар мен супердредноуттарынан кіші болғанымен, Szent István Жерорта және Адриатика теңіздеріндегі өз түріндегі алғашқы кемелердің бірі болды. Бұрынғы австро-венгрлік теңіз офицері Энтони Сокол өзінің «Императорлық және Корольдік австро-венгрлік теңіз флоты» кітабында Szent István және оның бауырларын «тамаша кемелер» деп сипаттады, ал ол аймақтағы ең қуатты шайқас кемелерінің бірі ретінде мойындалды. Бұл шайқас кемесінің дизайны Австро-Венгрияның теңіз саясатындағы өзгерісті де білдірді, себебі ол жағалауды қорғаудан немесе Адриатика теңізінде күзеттік қызметтен әлдеқайда көп мүмкіндіктерге ие болды. Шындығында, Szent István және оның бауырлары жақсы қабылданып, Австро-Венгрияның ескі кемелерін ауыстыруды жоспарлау кезінде теңіз күштері оның классының жоспарын алып, оны сәл үлкен тоннажға және ірі негізгі қаруларға ие ету үшін кеңейтті.

Қаржыландыру

Сент-Истван құрылысына кеткен шығын Австро-Венгрия теңіз күштерінің стандарттары бойынша өте зор болды. «Сент-Истван», «Радецкий» класты соғыс кемелерінің құны шамамен 18, 26 және 40 миллион кронаны құрағанмен, «Сент-Истван» құны 60 миллион кронадан асып түсуі күтілді. 1907 және 1908 жылдарғы бұрынғы бюджеттер бойынша теңіз күштеріне 63,4 және 73,4 миллион крона бөлінген, ол кезде екі «Радецкий» кемесінің құрылысынан туындаған үлкен шығын деп есептелді. Монтекукколи, әсіресе Будапешттегі саяси дағдарыстан кейін, жалпы халық пен Вена мен Будапешттегі заң шығарушы органдар «Сент-Истван» сияқты қымбат кемеге мұқтаждықты қабылдамайды деп алаңдады. Шығындардың күрт өсуіне байланысты 1909 жылы теңіз күштері шамамен 100,4 миллион крона жұмсады, ол сол кезде үлкен сома болып саналды. Бұл «Радецкий» класты соғыс кемелерінің құрылысын аяқтауды жеделдету мақсатында жасалды, бірақ «Сент-Истван» және тағы үш дредноут құрылысының жоспарланғандығына байланысты, Австро-Венгрия теңіз күштері үкіметтен жылдық бюджетті 100 миллион кронадан жоғары сұрауы мүмкін еді. «Сент-Истванның» бауырлары «Вирибус Юнитис» және «Тегеттофф» кемелерінің құрылысын қаржыландыру туралы құпия келісім Австриядағы Ротшильдтер отбасымен жасалды, олар «Витковиц» темір зауытының, «Кредитанстальт» банкінің иелері болды және «Шкода» зауытында, «Стабилименто Технико Триестино» компаниясында да маңызды активтерге ие еді. Архиегерц Франц Фердинанд жеке өзі Альберт Соломон Ансельм фон Ротшильдке жүгініп, мемлекет «Сент-Истванның» екі бауырлас кемесін сатып ала алғанша олардың отбасының қаржылық қолдауын алуға тырысты. Екі «Тегеттофф» класты соғыс кемесін салу Австрия-Мажарстанды Австрияның рейхсраты немесе Мажарстан диетасының алдын ала мақұлдауысыз шамамен 120 миллион крона жұмсауға міндеттейтін конституциялық мәселелерге байланысты туындаған наразылықтардан қашыну үшін келісім құпия сақталды. Бұл келісім 1910 жылғы сәуір айында Австрияның Социал-демократиялық партиясының газеті «Arbeiter Zeitung» арқылы жарияланды. Алайда, «Arbeiter Zeitung» газеті бұл жаңалықты жариялаған кезде «Тегеттофф» класты соғыс кемесінің жобасы аяқталып, «Сент-Истванның» екі бауырлас кемесінің құрылысы басталуға дайын тұрды.

Жалпы сипаттамалары

Әскери-теңіз архитекторы Зигфрид Поппер жобалаған Szent István кемесінің жалпы ұзындығы , ені және толық жүктемеде суға бату тереңдігі болған. Ол жүктелгенде ауыстыруға арналған, бірақ толық жауынгерлік жүктемеде Szent István ауыстырды. Szent István корпусы екі қабатты түбі бар, тереңдігі , және екі қабатты плиталардан тұратын күшейтілген ішкі түбімен салынған. Поппердің корпус дизайны соғыс кемесін теңіз миналарынан қорғау мақсатында жасалған, бірақ ол 1918 жылдың маусымында торпедадан батып кеткенде Szent István үшін сәтсіз аяқталды. Сол жылдың қараша айында минаға түсіп, батып кеткен Viribus Unitis кемесі үшін де корпус жеткіліксіз болды. Szent István кемесінде сондай-ақ, басты қарулардың қашықтығын өлшеу үшін оң және сол жақтарында екі Barr and Stroud оптикалық қашықтық өлшегіш посты орналасқан. Бұл қашықтық өлшегіштер броньды куполамен жабдықталған, оның ішінде Schwarzlose M.07/12 зениттік пулеметі орналасқан. Бауырлас кемелерінен айырмашылығы, Szent István торпедалық торлармен жабдықталмаған.

Қозғалтқыш

Szent István екі шахта мен екі AEG Curtis бу турбинасына ие болды, олар жеке машина бөлмесінде орналасқан және он екі Babcock & Wilcox қазандығымен қамтамасыз етілді. Бұл оның үш бауырлас кемесіндегі төрт шахталық жүйеден ерекшеленді. Szent Istvánның қозғалтқыш жүйесі жалпы қуаты [қуат мөлшері] өндіруге арналған, бұл теориялық тұрғыдан максималды жобаланған жылдамдыққа [жылдамдық мөлшері] жете алуға жеткілікті болды. Бауырлас кемесі Tegetthoff-тың жылдамдық сынақтары кезінде оның ең жоғары жылдамдығы [жылдамдық мөлшері] жеткені туралы хабарланды, бірақ Szent Istvánның нақты ең жоғары жылдамдығы белгісіз, өйткені Tegetthoff классының барлық кемелері үшін ресми теңіз сынақтарының мәліметтері мен жазбалары соғыстан кейін жоғалып кетті. Szent István сонымен қатар [көмір мөлшері] көмір және оның жану жылдамдығын арттыру үшін көмірге шашыратылатын [жанар май мөлшері] жанар-жағар майын тасыды. Толық қуатта Szent István [мерзім] бойы [жылдамдық мөлшері] жылдамдықпен жүре алатын еді.

Szent Istvánның жаңа Babcock & Wilcox қазандықтары бауырлас кемелерге орнатылған ескі Yarrow қазандықтарынан 48 тоннаға ауыр болды, бірақ олар ескі қазандықтардан тиімдірек болды. Жаңа қазандықтардың үлкен артықшылығы – олардың ең жоғары жылдамдықты сегіз сағатқа дейін сақтап тұру мүмкіндігі болды, ал бауырлас кемелерде бұл көрсеткіш тек екі сағатты құрады.

Қару-жарақ

Плезеньдегі (Богемия) «Шкода» зауытында салынған «Сент Иштван» басты батареясы Венгриядан тыс жерде салынған шамалы әскери кемелердің бірі болды. Бұл қарулар төрт үш оқты мұнараға орнатылған он екі 45 калибрлі «Шкода К10» зеңбірегінен тұрды. Екі мұнара кеменің негізгі құрылысының алдыңғы және артқы бөлігіне орнатылды, біріне-бірі қарама-қарсы орналасқан. «Сент Иштван» кемесінде үш оқты мұнаралардың қолданылуының екі себебі болды: кемеге ықшамды дизайн мен кішірек сусыруды қамтамасыз ету қажеттілігі, австро-венгр теңіз доктринасына және бюджеттік шектеулерге сәйкес болу, сондай-ақ итальяндық «Данте Алигьери» кемесіндегі үш оқты мұнараларды теңдестіру. Әр мұнарада екі емес, үш зеңбірек болғандықтан, басқа «дредноуттарға» қарағанда ауыррақ жағалауға шабуыл жасауға мүмкіндік болды, сонымен қатар цитадель қысқарып, салмақ жақсырақ бөлінді. «Сент Иштван» кемесінде ортаңғы бөлігіндегі казематтарға орнатылған он екі 50 калибрлі «Шкода К10» зеңбірегінен тұратын қосымша қару-жарақ болды. Сонымен қатар, жоғарғы палубада казематтардың үстінде ашық тіректе 50 калибрлі он сегіз «Шкода К10» зеңбірегі орнатылды. Жоғары мұнараларға тағы үш «Шкода К10» зеңбірегі орнатылды, олардың қызметі – әуе шабуылынан қорғану. Оның қашықтық өлшегіштерінің броньды куполаларына екі қосымша «Schwarzlose M.07/12» әуеге қарсы пулеметі орнатылды. «Сент Иштван» екі «Шкода G. L/18» десанттық зеңбірегімен және екі «Шкода SFK L/44 S» зеңбірегімен жабдықталды, олар торпедалық катерлер және суасты қайықтары сияқты шағын және жылдам кемелерге қарсы қолданылуға арналған. Бұған қоса, кемеде төрт суасты торпеда түтігі орнатылды, алдыңғы, артқы бөліктерінде және әр жағында бірер түтік болды. Бұл торпеда түтіктерін толықтырып, «Сент Иштван» әдетте он екі торпеда тасыды.

Қару-жарақ

Сент-Иштва́н кемесінің ең маңызды бөліктері орналасқан орталық цитадельде, қалыңдығы өлшенетін бронь белдеуімен су сызығында қорғалған. Бұл бронь белдеуі алдыңғы және артқы барбеттердің ортасында орналасқан, ал кеменің басы мен қақ жағына қарай жұқарады, бірақ соларға жетпейді. Ол кеменің басына дейін кішкентай броньмен жалғастырылды. Жоғарғы бронь белдеуінің максималды қалыңдығы , бірақ ол алдыңғы барбеттен бастап, бауға дейін жұқарады. Каземат броні де қалыңдықта болды. Басты артиллерия мұнараларының, барбеттерінің және басты басқару мұнарасының қабырғалары броньпен қорғалған, мұнара мен басқару мұнарасының қалың шатырларын қоспағанда. Палубалардың қалыңдығы екі қабаттан бастап жетеді. Су асты қорғаныс жүйесі қос түбінің су сызығы бронь белдеуінің төменгі жиегіне дейін созылуынан және ең сыртқы бөлім ретінде жұқа пластинадан тұрады. Ол 25 миллиметрлік екі пластинадан тұратын торпедалық бөліммен нығайтылды. Бұл жүйенің жалпы қалыңдығы ғана Szent István-ның торпеда жарылысына немесе мина жарылысына төтеп беру мүмкіншілігін жоқ етті, бұл оның корпусын жарып жіберуге себеп болар еді. Бұл конструкциялық кемшілік ақырында оған және оның бауырласы Вирибус Юнитиске қатаң соққы тигізді.

Құрылыс

Монтекукколидің Szent István және оның бауырлас кемелерін салу жоспарлары 1909 жылдың қаңтарында император Франц Иосиф I-нің мақұлдауына ие болды, ал сәуір айында ұрыс кемелерінің дизайны, құрылысы және қаржыландыру жоспарлары жасалды. Бір жыл бойы Австрия-Венгрия Әскери-теңіз флоты алғашқы екі линкордың құрылысын мемлекеттік құпия сақтап бағуға тырысты. Бұл Аустрия-Мажарстанда екі дредноут-кері жасалып жатыр деген қауесеттердің Еуропаға таралуына кедергі болмады. Венадағы француз теңіз атташесі 1910 жылы Парижге Аустро-Венгрия Әскери-теңіз флотының ішіндегі кең құпиялылық туралы шағымданды, ол бірнеше жолмен көрінді. Олардың арасында Санкт-Иштваның болашақ үй порты Полада фотосуретке түсіруге тыйым салу және Австрия-Мажарстан полициясының үнемі бақылауы болды. Адмиралтейство жауынгерлік кемелердің құрылысын «неміс флотына жасырын қосымша» ретінде қарастырды және кемелерді Австрияның 1908 жылы Боснияны аннексиялау кезінде Германияға дипломатиялық қолдау көрсеткені үшін Германияға өтемақы төлеу жолы деп түсіндірді. 1909 жылдың көктемі мен жазында Ұлыбритания Германиямен қарулану жарысына қатысты, бұл Корольдік теңіз күштерінің майдан кемесін неміс бас адмиралы Альфред фон Тирпицтің британдық теңіз құрылысын басып өту үшін жасаған амалы деп қарауына әкелді. Тегетхофф класының нақты мақсаты туралы Адмиралтействоның алаңдаушылығы соншалық болды, Монтекукколи Соғыс министрлігінің Теңіз бөлімінің офицерін Тирпицтен ұрыс кемесінің дизайны мен орналасуына қатысты ұсыныстар алу үшін Берлинге британдық тыңшы жіберді. Бұл алаңдаушылықтар өсіп, 1909 жылдың сәуір айында британдық елші Фэрфакс Лейтон Картрайт австро-венгриялық Сыртқы істер министрі Алоис Лекса фон Ахрентальдан айтылған соғыс кемелері туралы сұрады. Ахренталь кез келген дредноуттың салынып жатқанын жоққа шығарды, бірақ жаңа ұрыс кемесі класын салу жоспары қарастырылып жатқанын мойындады. Картрайтты Австрия-Мажарстан неміс теңіз күштері үшін ешқандай кемелер салмайтынына сендіру үшін Ахренталь кез келген теңіз кеңейтуін Жерорта теңізіндегі Австрия-Мажарстанның стратегиялық мүдделерін қамтамасыз ету үшін қажет деп түсіндірді. Ол кезде Австрия-Мажарстан дредноут-кері класын салуы мүмкін деген қауесет британдық баспасөз, жұртшылық және саясаткерлер арасында Германия тарапынан тудырылған провокация ретінде кеңінен қарастырылды. Бірақ Адмиралтействоның және кейбір саясаткерлердің күдіктері парламентті Германия үкіметі Германия мен Ұлыбританияның бұрыннан даулы қарулану жарысын күшейту үшін соғыс кемелерін пайдалануға тырысып жатқанына сендіре алмады. 1911 жылы Уинстон Черчилль Адмиралтействоның бірінші лорды болып тағайындалғанда, ол соғыс кемесіне қатысты кез келген австро-германдық келісімді қабылдамады. Szent Istvánның жоспарлары жасалғаннан кейін бір жылдай уақыт өткен соң, Arbeiter Zeitung, Австрияның Социал-демократиялық партиясының газеті, ұрыс кемесінің егжей-тегжейін жалпы жұртшылыққа жеткізді. Szent István және оның бауырлас кемелерін салуды қолдаған және теңіз күштерінің кеңесімен жұмыс істейтін Христиан-әлеуметтік партия өзінің Reichspost газетінде ұрыс кемесін салудың құпия жобасы және оны қаржыландыруға байланысты қаржылық келісімдердің шындық екенін жариялады. Reichspost жобаны қолдауға лоббилік әрекет жасады, Австрия-Мажарстанның ұлттық қауіпсіздік мәселесін атап өтті. Оқиға жарияланғаннан кейін эрцгерцог Фердинанд, сондай-ақ, Австрияның теңіз лигасы да соғыс кемелерін салуға қоғамдық қолдауды арттыруға тырысты.

Құрастыру және іске қосу

Szent István - өзінің класының төртінші және соңғы кемесі болатын. Ол 1912 жылдың 29 қаңтарында Фьюмеде Ganz Danubius компаниясымен салына бастады. Фьюме Хорватиядағы жалғыз ірі венгр кеме жасау орны болды. Ganz Danubius компаниясына әскери кемені салуға келісімшарт Венгрия үкіметінің 1910 және 1911 жылдарғы теңіз бюджеттеріне келісім білдіргені үшін берілді, бұл бюджеттер Tegetthoff класын қаржыландырды. Алайда, бұл келісімшарт Венгрия үкіметі үшін үлкен шығындарға әкелді, себебі Фьюме бұрын Австрияның Lloyd сияқты сауда фирмалары үшін неше түрлі шағын сауда кемелерін ғана салған болатын. Сондықтан, Szent István сияқты кеме жасау үшін қаладағы кеме жасау орындарын қайта жаңарту және кеңейту қажет болды. Szent István-ды қаржыландырған бюджеттік келісімнің соңғы бөлігінде әскери кеменің бронясы мен қарулары Австрияда жасалатыны, ал Szent István-дағы электр сымдары мен жабдықтары Венгрияда құрастырылатыны туралы ережелер енгізілді. Сонымен қатар, кемедегі қаруларға арналған оқ-дәрілердің жартысы Австриядан, ал қалған жартысы Венгриядан сатып алынатын болды. Szent István құрылысы Фьюме кеме жасау орындарының көлеміне байланысты кешікті, нәтижесінде ол 1912 жылдың 17 қаңтарында ғана суға түсірілді. Ірі әскери кеменің суға түсірілуіне императордың немесе оның мұрагерінің қатысуы дәстүрлі болды, бірақ император Франц Иосиф I тым осал болды, ал оның мұрагері, эрцгерцог Франц Фердинанд, венгрлерге қарсы көзқарасының салдарынан қатысудан бас тартты. Франц Иосиф I осылайша мұрагері жасаған құрметсіздікті жоққа шығарып, құттықтау телеграммасын жіберді. Суға түсіру кезінде апат болды, кеме көрермендерді тасымалдап жүрген кемеге соқтығыспау үшін оң жаққы якорьді түсіруге тура келді, бірақ якорь тізбегі кемеге бекітілмеген еді және ол екі док жұмысшысына тиіп, біреуін өлтіріп, екіншісінің қолын сындырды. Бастапқыда "VII соғыс кемесі" деп аталған, Триесте салынып жатқан кезде соғыс кемесіне қандай ат қою керектігі туралы пікірталас басталды. Соғыс министрлігінің теңіз бөлімі бастапқыда соғыс кемесін Хуньяди деп атауды ұсынды. Австрия газеттері құрылыс кезінде кемелердің біріне император Франц Иосиф I деген ат қойылатынын хабарлады, бірақ кейін әскери-теңіз күштерінің императордың атын алған крейсерді қайта атау ниеті жоқ екені белгілі болды. Эрцгерцог Франц Фердинанд австриялық фельдмаршалдың құрметіне кемеге Лаудонды ұсынды. Император Франц Иосиф I ақырында оны 11 ғасырлық әулие Степан I-нің құрметіне, Венгрияның бірінші королінің есімімен Szent István деп атады.

Мансап

1914 жылы 11 және 12 тамызда Франция мен Ұлыбритания Австрия-Мажарстанға соғыс жариялағаннан кейін, француз адмиралы Огюстен Буэ де Лаперерге Адриатика теңізінің кіреберісінде австро-мажар кемелерінің қарым-қатынасын тоқтату және оның ағылшын-француз флоты кездесетін кез келген австро-мажар кемесімен шайқасуға бұйрық берілді. Лаперер Черногорияны блокадалап тұрған австро-мажар кемелеріне шабуыл жасады. Нәтижесінде болған Антивари шайқасы Австрия-Мажарстанның блокадасын тоқтатты және Адриатика теңізінің кіреберісін Ұлыбритания мен Францияның берік қолына берді. "Сент Иштва́н" кемесі 1915 жылдың күзінде Австрия-Мажарстан Әскери-теңіз күштеріне қабылдануға дайындалғанға дейін теңіз сынақтарынан өтті. "Сент Иштва́н" кемесінің соғыс журналында 1915 жылдың 18 қарашасында кемедегі қарудың алғашқы сынақ оқтары атылғаны жазылған. Оқ ату сынақтары келесі күні де жалғасты. 20 қарашада ол Фасана арнасында машина сынақтарын өткізді. Бұл машина сынақтары 22 қарашада жалғасты, онда "Сент Иштва́н" ресми емес жылдамдыққа жеткені туралы хабарлама тарады. Сол күні, кеме төрт торпеда түтігінен торпеда іске қосты, содан кейін түнгі уақытта Фасанада тоқтады. 25 қарашада ол Пола портына оралды. 13 және 23 желтоқсан аралығында "Сент Иштва́н" қосымша оқ ату сынақтарын өткізді, содан кейін Австрия-Мажарстан Әскери-теңіз күштерінің 1-ші Жеңіл крейсер дивизиясына қабылданып, қызметке кірісті.

1916 жыл

Тегетхофф класының басқа үш кемесі сияқты, Сент-Истван да соғыс барысында өте аз қимыл-қозғалыс көрсетті, көп бөлігін Пола портындағы базасында өткізді. Бұл жалпы бейтараптық Адриатика теңізіндегі миналарға деген қауіппен байланысты болды. Ұлы адмирал Антон Иоганн Хаус өзінің көптеген кемелерін портта ұстауды жөн көрді, австро-венгр теңіз күштерін күшті күйде сақтап қалу мақсатында. Бұл тактика австро-венгр армиясы, Германия теңіз күштері және австро-венгр Сыртқы істер министрлігі тарапынан қатты сынға ұшырады, бірақ сонымен бірге Жерорта теңізі мен Отранто бұғазына Антантаның теңіз күштерінің көп бөлігін жұмсауға әкелді. Бұл күштерді Осман империясына қарсы Галлиполи операциясында қолдануға да мүмкіндік болған еді. Сент-Истванның көп уақытын портта өткізуіне көмірдің жетіспеушілігі де ықпал еткен болуы мүмкін. Соғысқа дейін Ұлыбритания Австро-Венгрия үшін көмірдің басты жеткізушісі болды. Соғысқа дейінгі жылдары Германия, Вирджиния және отандық кеніштерден келетін көмірдің үлесі артты, бірақ австро-венгр теңіз күштеріне сатып алынған көмірдің 75% Ұлыбританиядан келіп түсті. Соғыс басталғанда бұл көздер, сондай-ақ Вирджиниядан да көмір алу мүмкін болмай қалды. Алайда, соғысқа дейін жеткілікті көмір жиналғандықтан, теңіз күштері қажет болған жағдайда порттан шыға алатын болды. Дегенмен, Сент-Истван сияқты теңіз күштерінің ең маңызды кемелері итальяндық немесе француздық шабуыл немесе ірі әскери операция жағдайында қажетті көмірге ие болуын қамтамасыз ету қажеттігі, олардың жағдай талап етпесе теңізге шығуына мүмкіндік бермеді. Анкона қаласын бомбалауға қатысуға кешіккен Сент-Истван келесі үш жыл бойы Австро-Венгрияның жағалауын және аралдық жағалауларын қорғаумен айналысты. Сент-Истванның порттан шығуының немесе жауынгерлік қақтығыстарға қатысуының жоқтығы соғыс журналында көрсетілген. 1916-1918 жылдар аралығында жауынгерлік кеме сирек ғана порттың қауіпсіздігін қалдырды, тек жақын жердегі Фасана бұғазында оқ ату жаттығуларын өткізді. Ол 937 күндік қызметінің ішінде теңізде бар болғаны 54 күн өткізді және Паг аралына бір рет екі күндік сапар жасады. Өмірінің барлығының 5,7% теңізде өтті, ал қалған уақыты Пола портында аяқ тіреп тұрды. Сент-Истван өте аз қимыл-қозғалыс көрсеткендігі және теңізде аз уақыт өткізгендігіне байланысты, оның корпусын тазалау үшін құрғақ докқа ешқашан кірген жоқ.

1917 жыл

1917 жылдың қаңтар айында император Карл I Германия императоры Вильгельм II және Германия армиясы мен флот өкілдерімен бірге Шлосс Плесс сарайындағы әскери кеңеске қатысты. Хаус, Австро-Мажарстанның Поладағы теңіз штабының мүшелерімен бірге, императормен бірге 1917 жылғы Адриатика және Жерорта теңізіндегі теңіз операцияларын талқылау үшін келді. Осы кеңестен оралғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, 8 ақпанда 1917 жылы Гранд-адмирал Хаус пневмониядан қайтыс болды, ол өзінің «Вирибус Унитис» флагмандық кемесінде болған. Жаңадан таққа отырған император Карл I оның Поладағы жерлеу рәсіміне қатысты. Оның қайтысына қарамастан, Хаустың австро-венгерлік теңіз күштерін, әсіресе оның дредноуттарын портта ұстау стратегиясы жалғасты. «Сент-Иштва́н» және «Тегеттофф» класындағы линкорларды флотта сақтап, австро-венгерлік теңіз күштері ұзақ жағалауын теңізден бомбалаудан немесе жаугершілік шабуылдарынан қорғауға мүмкіндік алатын еді. Триест және Фиуме порттары да қорғалды. Сонымен қатар, Венецияда орналасқан итальяндық кемелер австро-венгерлік флоттың орналасуымен қоршалып, Отра́нто тоғанындағы Антанта күштеріне қосылу үшін оңтүстікке қарай жүзуге кедергі келтірді. Максимилиан Ньегова́н адмирал шеніне көтеріліп, Теңіз күштерінің Бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ньегова́н жоғары лауазымға тағайындалғаннан кейін, барлық төрт «Тегеттофф» класындағы кемелерден тұратын Бірінші шайқас дивизиясының басшылығы вице-адмирал Анто́н Вилленикке жүктелді. Ньегова́н бұрын Хаустың басшылығымен портта тоқтаған дредноуттарды көріп, наразылық білдірген еді. Ол қолбасшылыққа келген кезде оның табағында 400 000 тонна көмір болды, бірақ ол өзінің ізашарының стратегиясын жалғастыруды жөн көрді. Австро-венгерлік теңіз күштерінің және оған қызмет ететін империяның басшылығы өзгергеніне қарамастан, «Тегеттофф» класын шайқаста қолдану стратегиясы өзгеріссіз қалды. «Сент-Иштва́н» соңғы екі жыл бойы порттан тек қана атыс жаттығуларын жүргізу үшін шыққандықтан, Полаға бекіген кездегі ең маңызды оқиғалар – жоғары лауазымды тұлғалардың тексерулері болды. Император Карл I осындай алғашқы сапарды 1916 жылдың 15 желтоқсанында жасады. Бұл қысқа сапар барысында император Поланың теңіз мекемелерін тексеріп, «Сент-Иштва́н» кемесіне көтерілді. Карл I 1917 жылдың маусымында 1902 жылдан бері Австро-венгерлік теңіз күштерінің алғашқы ресми императорлық парады үшін Полаға оралды. Бұл сапар оның бұрынғы әскери базаға жасаған сапарынан әлдеқайда маңызды болды, офицерлер мен теңізшілер порттағы кемелерінің палубаларына жиналды және Австро-Мажарстанның теңіз туы барлық кемелерден желбіреп тұрды. Император Поладағы адамдардан көптеген құттықтаулар мен сәлемдемелер алды, олар соңғы екі жылды итальяндық ұшақтар мен дирижабльдерді атып түсірумен өткізді. Үшінші жоғары лауазымды тұлғаның сапары 1917 жылдың 12 желтоқсанында Кайзер Вильгельм II Поланың неміс су асты кемелерінің базасын тексеру кезінде болды. Бұл сапар барысында неміс императоры да өз австро-венгерлік әріптесі сияқты «Сент-Иштва́н» кемесін тексеруге уақыт бөлді. Осы сапарлардан басқа, Анконаны бомбалау мен 1918 жылдың жазы арасында Пола және «Сент-Иштва́н» порттарының бастан өткерген жалғыз оқиға – жаңадан құрылған итальяндық әуе күштері жүргізген сексеннен астам әуе шабуылдары болды.

1918 жыл

1918 жылдың ақпан айында Каттаро бүлігінен кейін адмирал Нжегован Әскери-теңіз күштерінің Бас қолбасшысы лауазымынан алынды, бірақ Нжегованның өтініші бойынша ол зейнетке шығатыны жарияланды. Szent István кемесінің бауырласы – «Принц Евгений» кемесінің командирі Миклош Хорти де Нагбанья контр-адмирал дәрежесіне көтеріліп, Флоттың Бас қолбасшысы болып тағайындалды. Хортидің жоғарылатуына Әскери офицерлер корпусының көптеген өкілдері қолдау көрсетті, олар Аустрия-Мажарстанның Әскери-теңіз күштерін жаумен қақтығысуға пайдаланатынына сенді. Дегенмен, Хортидің тағайындалуы қиындықтар тудырды. Оның салыстырмалы түрде жас болуы көптеген аға офицерлерді наразылыққа толы қылды, ал Аустрия-Мажарстанның теңіздік дәстүрлерінде ешбір офицер өзінен төмен дәрежедегі адамның басшылығында теңізде қызмет ете алмайтындығы туралы жазылмаған ереже болды. Бұл Бірінші және Екінші шайқас эскадрильяларының басшыларымен қатар, крейсерлік флотилияның да ерте зейнетке кетуіне әкелді. Хорти өзінің тағайындалуын Австро-Венгер флотын маневрлер мен артиллериялық жаттығулар үшін порттан шығаруға пайдаланды. Бұл операциялардың ауқымы сол кезде Szent István қатысқан ең ірі операциялар болды және соғыс басталғаннан бері Аустрия-Мажарстан Әскери-теңіз күштері көрген ең үлкен операциялардың бірі еді. Бұл артиллериялық және маневрлік жаттығулар бірнеше сәтсіз бүліктерден кейін тәртіпті қалпына келтіру үшін ғана емес, сонымен қатар флотты ірі шабуылға дайындау мақсатында жүргізілді. Хортидің стратегиялық ойлауы оның екі алдыңғы басшысынан ерекшеленді, және теңіз күштерінің басшылығын қабылдағаннан кейін көп ұзамай, төменгі көңіл-күй мен шаршауды жою және Аустрия-Мажарстан мен Германияның U- қайықтарының Адриатика теңізінен Жерорта теңізіне шығуын жеңілдету үшін ірі флоттық операция жүргізуге шешім қабылдады. Бірнеше айлық жаттығулардан кейін Хорти 1918 жылдың маусым айының басында флоттың ірі шабуылға дайын екендігіне көз жеткізді.

Отранто шабуылы

Хорти флотты Отранто бөгетіне шабуыл жасауға ниеттенді. 1917 жылғы мамыр айында блокадаға сәтті шабуыл жасауды жоспарлап, Хорти Сент-Истван және басқа үш Тегеттофф класындағы кемелердің одақтас күштерге қарсы масштабты шабуылдың ең ірі бөлігін құрайтынын көздеді. Оларға үш "Эрцгерцог Карл" класындағы пре-дредноуттар, үш "S", "Адмирал Спаун" крейсері, төрт "S" және төрт торпедалық катер қосылды. Операция барысында флоттың қапталдарындағы жау кемелерін іздеу үшін су асты қайықтары мен ұшақтары да қолданылатын болды. 1918 жылғы 8 маусымда Хорти өзінің флагманы "Вирибус Унитис" пен "Принц Евгенийді" флотының алдыңғы қатарлы бөлімдерімен бірге оңтүстікке бағытталды. 9 маусым күні кешке Сент-Истван және "Тегеттофф" өздерінің сүйемелдеуші кемелерімен соңынан ерді. Хортидің жоспары бойынша, "Татра" класындағы эсминецтермен бірге бөгетке шабуыл жасалуы керек еді. Ал адмирал Спаун мен басқа кемелер флоттың төрт торпедалық катерімен сүйемелдеуде Отрантоға қарай Италияның әуе және теңіз базаларын бомбалауға аттанды. Неміс және австро-венгрлік су асты қайықтары Валона мен Бриндизиге итальяндық, француздық, британдық және американдық әскери кемелерін тұзаққа түсіру үшін жіберілді, ал Каттародан су ұшақтары әуе көмегін көрсетіп, кемелердің ілгерілеуін қамтамасыз ететін еді. Жауынгерлік кемелер, әсіресе Сент-Истван және басқа "Тегеттоффтар", өздерінің атыс күшін бөгетті жоюға және кездесетін одақтас әскери кемелермен қақтығысуға пайдаланатын еді. Хорти бұл кемелердің қатысуы шешуші жеңіске жетуде маңызды рөл атқаратынына үміттенді. Рагузаның солтүстігіндегі Ислана портына "Вирибус Унитис" пен "Принц Евгениймен" үйлестірілген шабуылға дайындалу үшін бара жатып, Сент-Истван мен "Тегеттофф" қалған флотқа жете алу үшін максималды жылдамдыққа көтерілуге тырысты. Алайда, Сент-Истванның турбиналары қызып кеткендіктен, жылдамдық төмендетілді. Жылдамдықты арттыру үшін көбірек бу көтеруге тырысқанда, Сент-Истваннан көп мөлшерде түтін шықты. 10 маусым күні сағат 3:15 шамасында екі итальяндық MAS 15 және MAS 21 катері Далмация жағалауындагі сәттісіз патрульден оралғанда австриялық кемелерден шыққан түтінді байқады. MAS бөліміне алты ай бұрын Триесте австро-венгрлік жағалау қорғаныс кемесін батырған капитан-корветта Луиджи Риццо басшылық етті. Катерлерге капо-тимоньере Армандо Гори және гвардиямарин ди комплементо Джузеппе Аонзо басшылық етті. Екі катер де эскорттық тізімнен өтіп, екі дредноутқа қарсы шабуыл жасау үшін екіге бөлінді. MAS 21 "Тегеттоффқа" шабуыл жасады, бірақ оның торпедалары кемеге тимеді. MAS 15 сағат 3:25-те Сент-Истванға екі торпедасын сәтті атты. Екі катер де қуылудан құтылды, бірақ MAS 15 австро-венгрлік торпедалық Tb 76 T катерінен қашып құтылу үшін оның соңына тереңдік зарядтарын тастады. "Тегеттофф" торпедаларды су асты қайықтары атқан деп ойлап, құрамадан шығып, зигзаг тәрізді қозғалыс жасап, одан әрі шабуылдарды болдырмауға тырысты. Ол күдікті су асты қайықтарының перископтарына бірнеше рет атып, жауап берді. [[Файл:A Szent István csatahajó pusztulása. "Сент-Ишван" кемесінің батуы туралы фильм