Кіріспе

Батыс край (Западный край) – Ресей империясының ең батыс бөлігіне берілген ресми емес атау, Польша Конгресінің территориясын қоспағанда (кейде Висла крайы деп те аталатын). Бұл термин Ресей империясының 18 ғасырдың соңында, Польша-Литва мемлекетінің 1772, 1793 және 1795 жылғы бөлістері нәтижесінде қосып алынған жерлерін, Польша Конгресінен шығысқа қарай орналасқан аймақтарды қамтиды. Бұл аймақ Польшада Ziemie Zabrane (Алынған жерлер, Қарыққан жерлер) деп белгілі, бірақ поляк тарихнамасында және күнделікті тілде көбінесе Zabór Rosyjski (Ресейлік қарулану/иелену) деп аталады. Бессарабия және бұрынғы Қырым хандығымен бірге, бұл территория Ресей империясының еврейлердің қоныстану аймағымен шамамен сәйкес келіп, бүгінгі Беларусь, Украина және Литваның көп бөлігін қамтыды.

Тарих

Ұлттық ерекшеліктеріне байланысты Батыс Крайда белгілі бір ерекше заңдар мен үкімет элементтері болды. Ресейдің Александр I билігі тұсында батыс провинцияларда поляктар мен литвалықтар басымдық құрды. 1819 жылдан кейін Гродно, Вильнюс (орыс. Вильна, пол. Вильно), Минск, Волынь (пол. Wołyń), Подолия (пол. Podole) губерниялары және Белосток облысы Ресейдің Ұлы князі Константин Павловичтің тікелей әкімшілік басқаруында қалды. Жергілікті басқарудың барлық лауазымдарында поляк (пол. szlachta) және литвалық аристократиясы үстемдік құрды, олар кең аумақты жергілікті басқару құқығына ие болды және «Конгресс Польшасы» деп аталатын аристократиялық отбасылардан өзгеше, көптеген әлеуметтік, экономикалық және әскери жеңілдіктерден пайдаланды. Қараша және кейін қаңтар көтерілістері 1830 және 1863 жылдары болғандықтан, бұл тиімді жағдай күрт өзгерді, бірақ екеуі де Польша-Литва одағының мұрагері болатын тәуелсіз мемлекетті қайта құруға ұмтылыстарында сәтсіз аяқталды. Ресей империясының құлауымен және Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Батыс Край аймақтары Шығыс Еуропаның жаңадан пайда болған елдері, кеңейіп келе жатқан Кеңес Одағы және Екінші Польша Республикасы ретінде қайта жаратылған Польша мемлекеті арасындағы әскери және саяси бәсекелестік аренасына айналды. Рига шарты 1921 жылы осы бәсекелестікке нүкте қойды. Шек аралар саяси тұрақтылық пен ұлттық талаптар арасындағы келісім нәтижесінде белгіленгенімен, шартының ешбір тарапы толық қанағаттанбады. Еуропаның 20 ғасырдың басындағы жаңа саяси жағдайында Польша-Литва одағын табысты қайта жаңғыртуға мүмкіндік болмады. Маршал Юзеф Пилсудский, алайда, одақтың мәдени және саяси мұрасын жаңғыртуға ұмтылып, Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің федерациясын құру жөніндегі (әдетте сәтсіз) жоспарын біраз уақыт бойы жалғастырды, ол Intermarium (Międzymorze) деп аталды.