Кіріспе

Еуропадағы адам құқықтары көбінесе сақталады. Дегенмен, адам құқықтарының бірнеше бұзушылықтары бар, олар пана іздеушілерге қатысты қарапайымдықтан бастап полицияның зорлық-зомбылығына дейін жетеді. 2012 жылғы Amnesty International жылдық есебі Еуропаның бірнеше еліндегі мәселелерге назар салады. Ең көп айыпталып отырғандардың бірі – Беларусь, The Economist журналының мәліметінше, Еуропадағы авторитарлық үкіметке ие жалғыз ел. Қалған барлық еуропалық елдерде «демократиялық үкіметтің кейбір түрлері» бар, олар «толыққанды демократия», «кемшіліктері бар демократия» немесе «аралас режим» болып саналады. Өзінің мүше мемлекеттерінен өзгеше, 2011 жылға дейін Еуропалық Одақ Адам құқықтары жөніндегі конвенцияға қосылмаған еді.

Тарих

Еуропадағы адам құқықтары тарихы заңнамалық және интеллектуалдық прогресс пен Еуропаның және оның колонияларындағы негізгі адам құқықтарының бұзылуларының қайшылық бірігестігімен ерекшеленеді.

1984 жылдан қазіргі уақытқа дейін

ЕО мемлекеттері, сондай-ақ Исландия, Норвегия, Швейцария және Еуропалық шағын мемлекеттер, көбінесе, таза адам құқығы көрсеткіштеріне ие. Еуропалық одаққа кіру мүмкіндігі (бұл Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияға қосылуды да қамтиды) бірнеше еуропалық мемлекетті, ең әйгілісі Хорватия мен Түркияны, адам құқықтарын жақсартуға, әсіресе сөз бостандығы және өлім жазасын тоқтатуға ынталандырды. Дегенмен, терроризмге қарсы күрес нәтижесінде қабылданған кейбір заңдар адам құқықтарын бұзу деп айыпталды. Франциядағы зайырлылық туралы заң және мектептердегі айқын діни белгілерге қатысты заңнама, сондай-ақ француз заңдарының белгілі бір культтардан халықты қорғауы сынға ұшырады. Ұлыбританияда экономикалық, саяси, сот, коммуникациялық және жеке құқықтар мен бостандықтардың кең ауқымын қорғау, қазіргі уақытта артықшылықтары жоқ бизнес және экономикалық азшылықтарға қалыпты құқықтар мен бостандықтарды кеңейту, либералдық әлеуметтік тәртіпті нығайту және кеңейту, сондай-ақ негізгі құқықтар мен бостандықтарды бұзатын үкіметтік заңдар мен саясатты жою құқығы бар жаңа тәуелсіз Жоғарғы сот құруды көздейтін жаңа британдық құқық туралы заң жобасы қолдау тапқан.

Латвия

Латвияда азаматтық алу, ана тілін қолдану және этникалық негіздегі кемсіту орыс азшылығы үшін ең өткір мәселелер болып табылады. Қазіргі уақытта Латвияның орыс тілді халқының жартысы Латвия азаматы, ал қалған жартысының ешқандай елдің азаматтығы жоқ. Олар "Латвия азаматтары емес" деген ерекше құқықтық санаты құрайды. Кейбір салаларда олардың мәртебесі Латвия азаматтарының мәртебесімен бірдей (мысалы, шетелде консулдық көмек алуда), ал кейбір салаларда олардың құқықтары шетелдіктерге қарағанда кем (Еуропалық Одақ елдерінен келген жаңа иммигранттар муниципалитет және Еуропарламент сайлауларында дауыс бере алады, бірақ Латвия азаматтары емес дауыс бере алмайды). Эмиграция мен туу көрсеткішінің төмендеуіне байланысты Латвиядағы орыс азшылығы азайып барады. Латвиядағы ресейліктердің өлім-жітім көрсеткіші Латвиядағы латыштар мен Ресейдегі ресейліктерге қарағанда жоғары, бұл 1990-шы жылдардың басында индустриалды экономиканың күштеп таратылуынан кейін латыш қалаларында қалыптасқан қолайсыз әлеуметтік жағдайларға байланысты.

Бұрынғы КСРО мемлекеттері

Кеңес Одағының құлауы мен тарауынан кейін, оның адам құқықтарын ауыр бұзу тарихы аян болды. Содан бері Еуропаның бұрынғы коммунистік мемлекеттерінің көпшілігінде, әсіресе Орталық Еуропада жағдай жақсарды. Орталық Еуропа мемлекеттері ЕО-мен жақындасып, (олардың көпшілігі 2004 жылы мүшелікке ие болды) және адам құқықтары заңнамасын жан-жақты реформалады, ең бастысы – сөз және дін бостандығы, сондай-ақ азшылықтарды, әсіресе ромдарды қорғау саласында. Дегенмен, бұрынғы КСРО мемлекеттері бұл бағытта баяу ілгеріледі. Беларусьтің өзінен басқа барлық мемлекеттер Еуропа Кеңесіне қабылданғанмен, Кавказдағы азшылықтардың сепаратистері арасындағы үнемі болатын қақтығыстар осы мемлекеттерді көтерілістерді шектеу мақсатында қатаң заңдар қабылдауға итермеледі.

Армения

2008 жылдың 19 ақпанында Арменияда өткен президенттік сайлаудан кейін бірқатар жаппай наразылық акциялары өтті. Ереван қаласында сайлаудағы бұрмашылықтарға қарсы жаппай наразылықтар ұйымдастырылды. Оларды Арменияның бұрынғы президенті және президенттікке үміткер болған Левон Тер-Петросянның жақтастары өткізді. Опера алаңында тоғыз күн бойы бейбіт наразылықтардан кейін, 1 наурызда ұлттық полиция және әскери күштер наразылықты таратуға тырысты. Наразылықтар 20 ақпанда басталды, Ереванның Азаттық алаңында 10 күнге созылды, күндіз ондаған мың, ал түні бойы жүздеген наразылар болды. Осының салдарынан 10 адам қаза тапты. Үкімет наразылықты тоқтатуға шақырғанына қарамастан, акциялар 1 наурызға дейін жалғасты. 1 наурыз таңында полиция мен әскер бөлімдері түнде қалған 700-1000 адамды таратып, оларды таяқтармен және электр шок құралдарымен ұрды. 4 наурызға қарай көптеген наразылар әлі де хабарсыз жоғалып кеткен. 1 наурыздан бастап Тер-Петросян де-факто үй қамауында ұсталды.

Беларусь

Беларусьті көбінесе "Еуропаның соңғы диктатурасы" деп сипаттайды. Үкімет баспасөзді қатаң түрде цензуралайды және сөз бостандығы мен наразылық құқығы жойылған. Беларусь тәуелсіздік алғаннан бергі сайлаулар демократияның сыртқы пішінін сақтаса да, сайлауды қадағалаушылар оларды бұрмаланған деп бағалаған.

Ресей

Ресей күмәнді әрекеттерге қатысқан, мысалы, сайланған облыс әкімдерін тағайындалғандармен алмастыру және баспасөзді цензуралау. Осы шаралардың көптегені Кавказ шекарасындағы жағдайды бақылау үшін қажет деп мәлімдейді, онда бірнеше көтерілісшіл топтар орналасқан. 2007 жылы The Economist журналының Демократия индексі Ресейді "аралас режим" деп сипаттады. 2015 жылғы Демократия индексі де осылай көрсетті.

Адам саудасы

Коммунизмнің аяқталуы, Кеңес Одағы мен Югославияның құлауы, сондай-ақ әлемдік саяхаттың жеңілдеуі адам саудасының өсуіне себеп болды, көптеген құрбандар зорлықпен жезөкшелікке, қажырлы еңбекке, ауыл шаруашылығына және үй шаруашылығына итермеленді. Бұрынғы Югославиядағы қақтығыстар да Еуропада адам саудасының көбеюіне маңызды фактор болды. Бұл мәселе әсіресе Бельгия, Нидерланды, Германия, Италия және Түркияда өткір; бұл елдер, сондай-ақ Таиланд, Жапония, Израиль және АҚШ БҰҰҚҚ-ның адам саудасының құрбандары үшін басты бағыттар тізіміне енген. Адам саудасына қарсы әрекет ету жөніндегі Еуропа Кеңесінің конвенциясы 2005 жылғы 16 мамырда Еуропа Кеңесі тарапынан қабылданды. Конвенцияның мақсаты – адам саудасының алдын алу және оған қарсы күрес жүргізу. Конвенция 2008 жылғы 1 ақпанда күшіне енді. 2017 жылғы маусым айының мәліметі бойынша, оны 47 мемлекет ратификациялады (соның ішінде Беларусь, Еуропа Кеңесінің мүшесі емес мемлекет), ал Ресей ратификацияламаған (және қол қоймаған) жалғыз мемлекет болып табылады. Amnesty International Еуропа мемлекеттерін адам саудасына қарсы күрес аясында конвенцияға қол қоюға және ратификациялауға шақырды.

Еуропа Кеңесі / Еуропалық Одақ

Еуропа Кеңесі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияға және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа жауапты. Бұл институттар Кеңес мүшелерін адам құқықтары кодексімен байланыстырады, ол қатаң болғанымен, Балама декларациядағыдан гөрі жеңілдірек. Кеңес сонымен қатар өңірлік немесе азшылық тілдері жөніндегі Еуропалық хартаны және Еуропалық әлеуметтік хартаны қолдайды. Еуропа Кеңесі Еуропалық Одақтан тәуелсіз, бірақ Одақ Еуропалық конвенцияға және, мүмкін, Кеңестің өзіне қосылуы күтілуде. Еуропалық Одақтың да жеке адам құқықтары құжаты бар: Еуропалық Одақтың негізгі құқықтары хартасы. 2007 жылдың наурыз айынан бастап Еуропалық Одақ Вена қаласында (Австрия) орналасқан Негізгі құқықтар агенттігін құрды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесі Еуропадағы халықаралық адам құқықтары шарттарында бекітілген адам құқықтарын ілгерілету және қорғау үшін жауапты. 2009 жылдың соңында Жоғарғы комиссар Еуропа үшін өңірлік кеңсе ашты, оның міндеті – 40 еуропалық елде, оның ішінде мүше мемлекеттерде, кандидат мемлекеттерде және болашақ кандидаттарда (Балқан, Исландия, Норвегия және Түркия) адам құқықтарын қолдау және қорғау.